مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جاريالانعان «100 ناقتى قادام» بەرەكەلى ءىستىڭ باستاۋىنا اينالدى. پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وسى رەفورمالاۋ ءىسىن جاريالاي كەلە, كەزەك كۇتتىرمەيتىن كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى سوت سالاسى ەكەندىگىن اشىپ ايتتى. سوندىقتان دا وسى سالانى ودان ءارى وڭالتۋ ماقساتىندا ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلدى.
بيلىك قۇرىلىمىنىڭ ءۇشىنشى ساتىسىن رەفورمالاۋ ماقساتىندا وعان قاتىستى جاڭا زاڭنامالاردى ازىرلەۋ بويىنشا جاسالۋى قاجەت ناقتى شارالار لەگىن ەلباسى 10 ناقتى قادام اياسىندا ىسكە اسىرۋ كەرەكتىگىن اتادى. جالپى, سوت سالاسىنا قاتىستى مۇنداي رەفورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى زامان تالابىنا ساي اتقارىلىپ جاتقان ءىس. ويتكەنى, سوت كورپۋسىنا قويىلاتىن مىندەت ۇدەسىنەن تابىلىپ وتىرۋ ۋاقىت تالابى. ال قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىندا سوتتار مەن سۋديالاردىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەن كورىنۋى – ءمىنسىز ورىندالۋى ءتيىس مىندەتتەر بولىپ تابىلادى. سۋديالىققا ۇمىتكەر ازاماتتارعا قويىلاتىن نەگىزگى شارت اتا زاڭنىڭ سوتتار جانە سوت تورەلىگى اتالىمى بويىنشا بەرىلگەن VII ءبولىمنىڭ 3-بابىندا: «رەسپۋبليكانىڭ جيىرما بەس جاسقا تولعان, جوعارى زاڭ ءبىلىمى, زاڭ ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ەكى جىل جۇمىس ءوتىلى بار جانە بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرعان ازاماتتارى سۋديا بولا الادى. رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ سۋديالارىنا زاڭ بويىنشا قوسىمشا تالاپتار بەلگىلەنۋى مۇمكىن» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار, اتا زاڭنىڭ 77-بابىنىڭ 4-تارماقشاسىندا «كونستيتۋتسيامەن بەلگىلەنگەن سوت تورەلىگىنىڭ پرينتسيپتەرى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق سوتتارى مەن سۋديالارىنا ورتاق جانە بىرىڭعاي بولىپ تابىلاتىندىعى» دا اتاپ كورسەتىلگەن. ياعني, كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەندەي سۋديالاردى ىرىكتەۋ شارتىنىڭ ءوزىن زامان اعىمى, ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرىپ, اتا زاڭ نورمالارىنا قايشى كەلمەيتىندەي ەتىپ جاعىرتىپ وتىرۋ كەرەك دەگەن ءسوز. ءسوز باسىندا بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋدا 100 ناقتى قادامنىڭ 10 قادامى سوت سالاسىنا قاتىستى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولاتىنبىز. ەندى وسى ون قادامنىڭ ىشىندە ەكشەپ ايتار تاعى ءبىر قادامى ول – ساتىلانعان سوت جۇيەسىنىڭ سانىن قىسقارتۋ بولدى. وسى كەزگە دەيىن قىزمەت ەتىپ كەلگەن بەس ساتىلى جۇيەنى ء(بىرىنشى, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق, قاداعالاۋ جانە قايتا قاداعالاۋ جاساۋ) ىقشامداپ, ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق سىندى ءۇش ساتىعا قىسقارتۋ ارقىلى سوت تورەلىگىنە كوشۋ ۇسىنىسى ايتىلعان. مۇنى جالپى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن تۇتاسىمەن العانداعى رەفورمالاۋدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى دەسەك تە بولاتىنداي. وسىلايشا, سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن سوت جۇيەسى ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنۋى ناتيجەسىندە, اتالمىش قىزمەتتىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, بۇل ماسەلەگە بۇقارانىڭ سەنىمىن ۇيالاتۋ دا نەگىزدەلگەن. ويتكەنى, سوت تورەلىگىن وسىنداي مەيلىنشە قاراپايىم ۇلگىگە كوشىرۋ ارقىلى تاراپتارعا (سوت پەن قاراپايىم حالىق ءۇشىن) ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن تانىتۋ بولماق. قالاي بولعاندا دا ءبىز مەملەكەتتىك تۇرعىدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاۋ ءىسىنىڭ دۇرىستىعىن ءدوپ باسىپ تاني ءبىلۋىمىز قاجەت. ونىمەن قويماي, مۇنداي وڭتايلاندىرۋ جۇمىسى جايدان-جاي ەمەس, اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىندە, سوندا كورسەتىلگەن قاعيدالارمەن ۇشتاستىرىلا ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. مىسالى, كونستيتۋتسيانىڭ سوتتار جانە سوت تورەلىگى ءبولىمىنىڭ 75-بابىنداعى 2-تارماقشاسىندا: «سوت بيلىگى سوتتا ءىس جۇرگىزۋدىڭ ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە زاڭمەن بەلگىلەنگەن وزگە دە نىساندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى» دەپ كورسەتىلگەن. ال ءوز كەزەگىندە قازىرگى زامانعى مەملەكەت قۇرۋدىڭ «100 ناقتى قادامى» جوباسىنىڭ 21-قادامىندا القابيلەردىڭ رەفورمالانعان سوت تورەلىگى جۇيەسىندە جۇمىس ىستەۋىن بىلاي مەڭزەيدى: «القا بيلەر سوتى قولدانىلاتىن سالالاردى كەڭەيتۋ. زاڭدى تۇردە القا بيلەر سوتى مىندەتتى تۇردە قاتىستىرىلاتىن قىلمىستىق ىستەردىڭ كاتەگوريالارىن انىقتاۋ قاجەت» دەيدى. تۇپكىلىكتى نەگىزىن كونستيتۋتسياداعى تارماقتان الاتىن القا بيلەر قىزمەتى تۋرالى تارماقتار ءوزارا ۇندەستىگى مەن ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەدى.
نۇرلىبەك دوسىباي, جۋرناليست.