وتكەن اپتادا ماسكەۋ قالاسىندا ەۋرازيا ەلدەرى كوركەم ادەبيەت اۋدارماشىلارىنىڭ حالىقارالىق انا ءتىلى كۇنىنە جانە رەسەيدەگى ادەبيەت جىلىنا ارنالعان – دوڭگەلەك ۇستەل فورۋمى ءوتتى.
وسىناۋ ايتۋلى جيىنعا قازاقستاننان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جالپى ءتىلتانۋ مەن اۋدارما كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسىنىڭ مۇشەسى نۇرسۇلۋ شايمەردەنوۆا مەن كوكشەتاۋلىق جازۋشى-اۋدارماشى, قحا عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسىنىڭ مۇشەسى عوسمان تولەعۇل ارنايى شاقىرىلدى. ءبىز وسى سالادا جەمىستى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جەرلەسىمىزدەن ساپار اسەرى تۋرالى وي ءبولىسۋىن وتىنگەن ەدىك. ول بىلاي دەدى:
– دوڭگەلەك ۇستەلدە كوركەم اۋدارمانىڭ وسى زامانعى احۋالى, جالپىرەسەيلىك ازاماتتىق ءسايكەستىلىكتى نىعايتۋ جانە تمد, ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورتاقتىعىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا كوركەم اۋدارمانى پايدالانۋ, كوركەم ادەبيەت اۋدارماشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا سەپتەسۋ سياقتى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى.
فورۋمنىڭ جۇمىسىنا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلەرى, ادەبيەتشىلەر, كوركەم ادەبيەت اۋدارماشىلارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
فورۋمدى كىرىسپە سوزبەن رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سميرنوۆا اشتى. رەسەي اسسامبلەياسىنىڭ ءبىزدىڭ اسسامبلەيادان كوپ ايىرماشىلىعى بار, ويتكەنى, ول – تازا قوعامدىق ۇيىم. جيىنعا قاتىسۋشىلاردى قىرعىزستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتىنان ونىڭ توراعاسى, وسى ەل ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بەكتەمىر مۋرزۋبرايموۆ قۇتتىقتادى. سودان سوڭ العاشقى ءسوزدى جازۋشىلار وداقتارىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى, رەسەي جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, رف ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, اقىن يۆان پەرەۆەرزين الدى. ول ادەبيەتتەر مەن مادەنيەتتەردىڭ, حالىقتاردىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى كوپىر سانالاتىن – اۋدارما ىسىنە ارنالعان وسىناۋ فورۋمنىڭ تۇڭعىش رەت ءوتىپ وتىرعانىن, مۇنىڭ ءتۇرلى ەلدەر قالامگەرلەرىن ودان ءارى توپتاستىرۋعا باعىشتالاتىنىن ءتىلگە تيەك ەتتى. ارىپتەستەردىڭ جازۋشىلار وداقتارىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى ۇيىندە باس قوسۋىنىڭ وزىندە سيمۆولدىق نىشانى بار, دەدى ول, ويتكەنى, بۇل عيمارات XVIII عاسىردىڭ اياعى مەن XIX عاسىردىڭ باسىنداعى قالالىق ۋسادبانىڭ كەشەنى, ماسكەۋلىك كلاسسيتسيزم ساۋلەت ونەرىنىڭ باعالى ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى; ول كەزىندە ۇلى جازۋشى ل.ن.تولستويعا «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىن جازعاندا روستوۆتاردىڭ ءۇيىن سۋرەتتەۋگە نەگىز بولعان; قازىرگى ءبىز وتىرعان زالدا اقسۇيەكتەردىڭ بي كەشتەرى (بال) وتەتىن بولعان, سولاردىڭ بىرىندە بويجەتكەن ناتاشا روستوۆا العاش رەت پەر بەزۋحوۆپەن تانىسقان... ءبىر كەزدە مۇندا رەسەي جازۋشىلار وداعى دا ورنالاسىپتى.
م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى رەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, رف پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مادەنيەت پەن ونەر جونىندەگى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الەكسەي ۆارلاموۆ اتالمىش وقۋ ورنىندا ەۋروپا تىلدەرىنەن دە, ازيا تىلدەرىنەن دە كوركەم اۋدارما جاسايتىن ماماندار دايارلاۋ جونىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس تۋرالى, وسىعان قاتىستى پروبلەمالار جايلى اڭگىمەلەدى. بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان كەلۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى, وسى ورايدا, ماسەلەن, ارمەنيادا بۇرىننان اۋدارما بويىنشا مەملەكەتتىك دارەجەدەگى مەرەكە بار ەكەنىن ەسكە سالدى.
رەسەي جازۋشىلار وداعى ءماسكەۋ قالالىق ۇيىمىنىڭ ءتوراعاسى, اۋدارماشى ۆلاديمير بويارينوۆتىڭ «جولما-جول اۋدارما – ادەبيەتتەردىڭ ءوزارا ءبىر-بىرىنە كىرىگۋىنىڭ نەگىزى» دەپ اتالاتىن بايانداماسى وتە قىزىقتى ءارى پراكتيكالىق ماڭىزى زور بولدى.
«درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى الەكساندر ەبانويدزە ءوز سوزىندە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «از حالىقتىڭ ادەبيەتى ۇلكەن الەمگە اۋدارما اتتى سايگ ۇلىككە ءمىنىپ قانا شىعا الادى» دەگەن پىكىرىن كەلتىردى.
رف پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ ۇلت ساياساتى ماسەلەلەرى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ميحايل ۆاسيلەۆتىڭ, رحا كەڭەسىندەگى ورىس حالقىنىڭ ەتنومادەني دامۋى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى يگور كرۋگوۆىحتىڭ, ناسير قامباروۆتىڭ (وزبەكستان), نۇرسۇلۋ شايمەردەنوۆانىڭ (قازاقستان), حيزري اسادۋلاەۆتىڭ (بەلارۋس), ميروسلاۆا مەتلياەۆانىڭ (مولدوۆا), ليليا گازيزوۆانىڭ (تاتارستان), سۇلتان راەۆتىڭ (قىرعىزستان) ءجانە باسقالارىنىڭ سوزدەرى دە ماعىنالى, تىڭ ۇسىنىستارعا تولى بولدى. ماسەلەن, م.ا.ۆاسيلەۆتىڭ ايتۋىنشا, ماسكەۋدەگى اۋدارما ينستيتۋتى ورىس ادەبيەتىن باسقا حالىقتاردىڭ تىلدەرىنە ءتارجىمالاۋ بويىنشا ۇدايى گرانت جاريالايدى, ال مۇنىڭ ءوزى ورىس ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك نۇسقالارىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن دە, اۋدارماشىلاردىڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدان ءوسۋى ءۇشىن دە ىقپالى زور. زاڭگەر پروفەسسور, عىلىم مەن ونەر بويىنشا پەتر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قاراشاي حالقىنىڭ حالىق اقىنى ازرەت اكباەۆ اۋدارما ءىسىنىڭ قىر-سىرلارى تۋرالى ايتا كەلىپ, ءوزىنىڭ دوسى راسۋل عامزاتوۆ شىعارماشىلىعىنان ءبىر دەرەك كەلتىردى. ونىڭ «تىرنالار» دەپ اتالاتىن بەلگىلى ولەڭىن اۆار تىلىنەن ورىسشاعا اۋدارعاندا العاشقى جولى «منە كاجەتسيا پورويۋ, چتو دجيگيتى...» بولعان ەكەن. كەيىن كومپوزيتور يان فرەنكەل بۇعان مۋزىكا جازعاندا اۆتورمەن كەلىسە وتىرىپ, شىعارمانىڭ ءمانىن, اۋقىمدىلىعىن, سالماعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «دجيگيتى» ءسوزى «سولداتى» سوزىنە اۋىستىرىلىپتى. مىنە, دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا وسىنداي قىزعىلىقتى دۇنيەلەر كوپ ايتىلدى, بۇل ونىڭ ماڭىزدىلىعىن دا, پايدالىلىعىن دا تەرەڭدەتە ءتۇستى.
بىزگە دە وسىناۋ بيىك مىنبەردەن سويلەۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ, شىعارمالاردى قازاقشادان ورىسشاعا جانە ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارۋ ماسەلەسى بويىنشا تاجىريبەمىزبەن بولىستىك.
فورۋم ءوز جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلىپ, ءتيىستى ۇسىنىمدار قابىلدادى. قۇجاتتا كوركەم اۋدارمانىڭ ۇلتارالىق قاتىناستاردى تۇراقتاندىرۋداعى ءجانە ءۇيلەستىرۋدەگى ماڭىزدى ىقپالى, ەۋرازيا حالىقتارى ءومىرىنىڭ رۋحاني-ىزگىلىك نەگىزدەرىن توپتاستىرۋداعى مادەنيەتتىڭ ەرەكشە ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن. وسىناۋ جاسامپازدىق مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا ا.س.پۋشكين بەينەلى ءتۇردە «اعارتۋ ءىسىنىڭ لاۋشىلارى» دەپ سيپاتتاعان اۋدارماشىلارعا كوپ دۇنيە جۇكتەلەدى. اۋدارمانىڭ ارقاسىندا عانا ءبىر حالىقتىڭ مادەني مۇراسى مەن رۋحاني بايلىقتارى ءوزگە حالىقتاردىڭ يگىلىگىنە اينالادى, ولاردىڭ رۋحاني الەمىن بايىتادى. بۇل ءىس ودان ءارى جالعاسىن تابا بەرەتىنى, ال اتالمىش فورۋم وسىناۋ قيىن, بىراق اسا قاجەت ءارى يگىلىكتى جولدا ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ءۇشىن جاسالعان العاشقى قادام ەكەندىگى انىق.
جازىپ العان
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
كوكشەتاۋ.