بۇرىننان باۋىرمال, ەجەلدەن ەمەن-جارقىن, قاشان دا قوناقجاي قاسيەتتى قازاق جەرى تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى سالدارىنان تاۋ اسىپ, تاس باسىپ كەلگەن تالاي تۋىستاس حالىققا ءتورىن بەرگەنى بەلگىلى. جاركەنت جەرىندە دە قازاق حالقىمەن بىرگە وسىنداي قىرىقتان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانى بارشاعا ايان. كيەلى قازاق توپىراعىنان باياندى باقىتىن ۇيعىر حالقىنىڭ وكىلدەرى دە تاپتى. وسىناۋ ەڭبەكسۇيگىش ەلدىڭ ارداقتى پەرزەنتى – ازات ماشۋروۆ ەدى.
ونىڭ ەڭبەك جولى دا تۋعان توپىراعىمىزدا باستالىپ, بيىك باسپالداقتارعا كوتەرىلدى. قاراپايىم موتورشى بولىپ ءجۇرىپ, سەمەي مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. ونى اياقتاسىمەن تۋعان جەرىندە بىلىكتى مامان رەتىندە تانىلعان سوڭ قىزمەت بابىندا ءوسىپ, اۋدانىمىزدىڭ شولاقاي, كوكتال ەلدى مەكەندەرىندەگى شارۋاشىلىقتاردا باسشى بولدى. وسىندا حالىق دەپۋتاتتارى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقاردى. بولاشاعى زور بىلىكتى مامان, پاراساتتى قىزمەتكەر رەتىندە ۇلكەن سەنىمگە يە بولىپ, ارنايى جولدامامەن جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقىدى.
جاركەنت جەرىندە العان تەرەڭ تاعىلىم-تاربيەسىن, مول ءتاجىريبەسىن بارىنشا ىسكەرلىكپەن پايدالانعان ول اسىرەسە, الاكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەزىندە ايرىقشا داڭققا بولەندى. قاشان دا قانداي ءىس بولسىن بەلسەنە كىرىسەتىن اعامىز مۇندا دا زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن قاتار تىكەلەي جەكە باسىنىڭ ونەگەسى ارقىلى بارلىق ءىستى ورلەتۋگە, وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. ءسويتىپ, الاكول اۋدانىن اينالاسى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە بيىككە سامعاتىپ, سول تۇستاعى ەڭ مارتەبەلى ماراپات بولىپ ەسەپتەلەتىن بۇكىلوداقتىق قىزىل تۋدى جەڭىپ الۋىنا قول جەتكىزدى. «جاقسىدان – شاراپات» دەمەكشى, جەردى پايدالانۋدى ءۇيرەنىپ, جانقيارلىقپەن جاساعان جۇمىستارى ءۇشىن جەردى ەمگەن الاكولدىك اعايىن اراسىندا اتاق-داڭققا بولەنگەندەر دە از بولعان جوق سول تۇستا. ازەكەڭنىڭ ەڭبەگى دە ەش كەتپەدى, اتاعىنا اتاق قوسىلىپ, داڭقى كۇللى رەسپۋبليكاعا جايىلدى.
وسى كەزەڭدەگى اتقارعان جەمىستى ەڭبەگى جايلى الاكول اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى بولات سيىرباەۆ بىلايشا ەسكە الادى:
– اراعا جيىرما بەس جىلداي ۋاقىت سالىپ, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا الاكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ازات ماشۋروۆتى قيماستىقپەن ەسكە الامىن دەپ كىم ويلاعان؟! «ازەكەڭنىڭ جەتپىس بەس جاسقا تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارالارعا ءۇن قوسىڭىز», دەپ ۇسىنىس تۇسكەندە ونىڭ جارقىن بەينەسى, ىستەگەن يگى ىستەرى كوز الدىمنان تىزبەكتەلىپ وتە بەردى.
1980 جىل. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان كەزەڭ. اۋدانعا جاڭا حاتشى كەلگەندىگى تۋرالى حابار بۇكىل وڭىرگە تارادى. بۇل كەزدە از ۇلتتىڭ وكىلدەرىنەن باسشىلىق قىزمەتكە جوعارىلاتۋ سيرەك كەزدەسەتىن. اۋدان اكتيۆىنىڭ جيىنىندا ۇزىن بويلى, ەڭگەزەردەي, شاشى قاپ-قارا, قاراتورى ءوڭدى ازامات مىنبەگە كوتەرىلگەندە ءبارىمىزدىڭ سۇيسىنە قاراعانىمىز جاسىرىن ەمەس. سول تۇستا ازەكەڭ تۋرا قىرىق جاستا بولاتىن. الاكول سياقتى ءىرى اۋداندى باسقارۋ وعان كورسەتكەن ۇلكەن سەنىم ەدى. ول سەنىمدى اقتادى. توعىز جىلدىڭ ىشىندە وزىنەن كەيىنگى باسشىلارعا ۇلگى بولارلىقتاي ىستەر اتقارىپ كەتتى. ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, تالاپشىلدىعىمەن اۋداندى وبلىس, رەسپۋبليكانى بىلاي قويعاندا, وداق كولەمىندە دۇركىرەتتى. ءوڭىردىڭ ونەركاسىبى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, الەۋمەتتىك سالاسىن جاقسارتۋعا ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. اتاپ ايتقاندا, 1980 جىلدان تەنتەك وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان 14 113 گەكتار جەردى يگەرۋدى باستاپ, 45 شاقىرىم ماگيسترالدى كانال قازدىردى. بۇل وڭىرىمىزگە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە جاڭا سەرپىن بەردى. اۋدان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ەكى-ۇشەۋىنەن باسقاسى تەگىستەي وسى داقىلمەن اينالىستى.
اتالمىش داقىل تەك اۋداننىڭ اتىن شىعارىپ قانا قويعان جوق, ونى وسىرگەن جانداردى دا قۇرمەتكە بولەدى. ءار شاڭىراققا قۇت-بەرەكە اكەلدى. الاكولدىك قىزىلشاشىلار 1984 جىلى مەملەكەتكە 185 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر تاپسىرىپ, بەسجىلدىق جوسپاردى ءتورت جىلدا ورىنداپ شىقتى. بۇكىلوداقتىق اۋىسپالى قىزىل تۋدى جەڭىپ الدى. سول جىلدارى «ءۇشارال» كەڭشارىنان ب.يۆانوۆ پەن ا.كۋزينسكيدىڭ زۆەنولارى ءار گەكتاردان 600-700 تسەنتنەردەن, «بەسكول» كەڭشارىنان ا.سماعۇلوۆ 560 تسەنتنەردەن, «سارىقۇم» كەڭشارىنان م.ەسىمحانوۆا مەن ك.ىبىراەۆا 532-558 تسەنتنەردەن ءونىم جينادى. مال سانى دا ءوسىپ, ەت, ءسۇت, ءجۇن ءوندىرۋ ۇلعايدى. ماسەلەن, «ءۇشارال» كەڭشارىنىڭ اعا شوپانى ا.ايداربەكوۆ ءار ءجۇز باسقا شاققاندا 190 قوزىدان الدى.
«سارىقۇم» كەڭشارىنىڭ ەڭبەككەرى كۇلجاريا ىبىراەۆا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پارتيانىڭ حح سەزىنىڭ دەلەگاتى, ءارى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. قاينىش تاڭاتوۆا دا مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. «بەسكول» كەڭشارىنىڭ اعا شوپانى ق. قابيدولداەۆ بۇكىلوداقتىق حح پارتيا كونفەرەنتسياسىنا قاتىستى. سەگىز جىل ىشىندە 150-دەن استام الاكولدىكتەر وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
ءدۇبىرلى ەڭبەككە تولى توعىز جىل ءوز تاڭباسىن قالدىرماي قويعان جوق. قالىڭ قارا شاشى بۋرىل تارتتى. دەگەنمەن, ازەكەڭ الاكولدەن كەۋدەسىن كوتەرىپ كەتتى. ويتكەنى, ونىڭ ارتىندا ەل ايتا جۇرەر ءىستەرى قالدى. سول جىلدارى مەن دە شارۋاشىلىق باسقارعانمىن. ودان العان اقىل-كەڭەسىم دە, ۇيرەنگەنىم دە از بولعان جوق. سوندىقتان دا مەن ونى نار تۇلعالى ازامات دەپ شىن مانىندە ايتا الامىن.
ازات اعامىز وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا تۋعان اۋدانىنداعى كالينين اتىنداعى شارۋاشىلىقتى باسقارۋعا كەلىپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتتى. ونىڭ ىسكەرلىگى وسى كەزەڭدە ەرەكشە كورىندى. زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلى الاساپىران جاعدايىن ءجىتى قاداعالاپ, سوعان وراي دۇرىس قادام جاساي ءبىلدى. شارۋاشىلىقتىڭ ەسەپ شوتىنداعى ميلليونداعان سومدى, ياعني «ءولى» اقشانى اينالىمعا ءتۇسىرىپ, قۇنسىزدانۋعا جەتكىزبەي ەل يگىلىگىنە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن كوتەرۋگە جۇمسادى. ءسويتىپ, اۋىلدى اجارلاندىرىپ, ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىردى.
ازەكەڭ ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن, ءار وتباسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ, جالعىزىلىكتى ادامداردىڭ, كوپبالالى انالاردىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ, تولىق تالقىدان وتكىزدى دە وعان ءتيىستى شارا قولداندى. سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ زەينەتاقىلارىنا قوسىمشا اقى تولەۋگە شەشىم قابىلدادى. جەكەباستى, قارايتىن جاناشىرى جوق ادامدارعا قوسىمشا كومەك كورسەتتى. قايتىس بولعان كولحوز مۇشەلەرىنىڭ ۇيلەرىنە شارۋاشىلىق ەسەبىنەن تەگىن كومەك جاساپ, اق ماتاسىنا دەيىن الىپ بەردى.
ول ەڭ الدىمەن, شارۋاشىلىق جۇمىستارىن جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىقپەن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. مامانداردىڭ الدىنا ايقىن ماقسات قويدى. ەگىن شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىندا, تاعى باسقا سالالاردا دا ىستەيتىن ەڭبەككەرلەرمەن تۇگەلدەي كەلىسىمشارت جاسادى. ياعني اركىمنىڭ ءوز مىندەتى ايقىندالدى.
جاستاردى دا جيناپ, ولاردىڭ كوڭىل كۇيىن ءبىلدى. پىكىرلەرىن تىڭداپ, ءوز ويىمەن ءبولىستى دە, الدىلارىنا ۇلكەن ماقسات قويدى. تۋعان اۋىلىن «مىناۋ مەن تۋىپ-وسكەن مەكەن» دەپ ماقتانىشپەن اتايتىنداي دەڭگەيدە بولۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرىپ, ءىس جۇزىندە ونى كورسەتە ءبىلدى. ازەكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن سول كەزدەرى اۋىلداردىڭ جولدارى تۇگەل اسفالتتالىندى. جايلاۋعا باراتىن, ءسۇت فەرمالارىنا اپاراتىن سوقپاقتار تولىق شاعىل توسەلىپ, جايلى جولدارعا اينالدى. «ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قاعيدانى قاپەرىندە ۇستاعان اعامىز پەنجىم اۋىلىنداعى زيراتتاردىڭ اينالاسىن قورشاتىپ, كوشەت وتىرعىزىپ, جۇرگىنشىلەر جۇرەتىن جولدى اسفالتتاتتى. اۋداندا تۇڭعىش رەت سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالىپ, ۇشار باسىندا جارقىراعان جارتى ايى بار مۇسىلماندىق ەسكەرتكىش ورناتتى. پەنجىم اۋىلىنىڭ ورتالىق الاڭى, مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماڭى قىزىلدى-جاسىلدى گۇلگە ورانىپ, قالىڭ كىلەمشە قۇلپىردى. تۇندە سامالاداي جارقىراعان جارىق شامدار اۋىلدىڭ ساۋلەتىن تىپتەن ارتتىرا ءتۇستى.
وسى ارادا ايرىقشا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت سول, ازەكەڭ پەنجىم اۋىلىن كوكتەي وتەتىن ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ءساندى ساۋدا ورتالىعىنىڭ الدىنا قازاق حالقىنىڭ ۇلى اعارتۋشى عالىمى, جيھانگەر ساياحاتشىسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ كورنەكتى دە ەڭسەلى ءمۇسىنىن ورناتقىزدى. كەزىندە قاشقارياعا بارعان ساپارىندا بۇل ۇلى بابامىز وسى اۋىلعا تاياۋ مەكەندە بولعان تاريحي اقكەنت شاھارىنا تۇنەگەن ەكەن. تاريحي جادىسى تەرەڭ, زەيىندى دە زەرەك اعامىزدىڭ بۇل ىزگىلىكتى ىسىنە قالاي ريزا بولماسسىڭ؟! قازىر بۇل ەسكەرتكىش اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنداعى كورنەكتى جەرگە كوشىرىلگەن.
ازەكەڭنىڭ باستاماسىمەن سول تۇستا كولحوزدا «شاتليق», «تۋعان جەر» دەپ اتالاتىن ۇلت-اسپاپتىق انسامبلدەر قۇرىلىپ, ونەرلى ورەندەردىڭ ورەلى ورداسىنا اينالدى. ولار ءتىپتى, اۋدان, وبلىس كولەمىنەن اسىپ, رەسپۋبليكاعا دا تانىمال بولدى. شەكارا اسىپ, پولشا, پورتۋگاليا, قىتاي, قىرعىز ەلدەرىندە ونەر كورسەتتى.
وزىنە دەگەن سەنىمى مىقتى, ىسكەر ادامنىڭ جانى دا جومارت كەلەدى ەمەس پە؟ ازەكەڭنىڭ دە قولى اشىق ەدى, قوناقجاي بولاتىن. قوناقتى اسقان جومارتتىقپەن, بارىنشا ىقىلاسپەن كۇتەتىن. داستارقاندى مەيلىنشە مولىنان جاياتىن. ارقاشان قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىنىڭ قاي-قايسىسىن دا قالت جىبەرمەي قاداعالاي ورىنداپ, «ءبىز قازاق اعايىنداردىڭ قوناقجايلىلىعىن سالتىمىزعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك», دەپ ۇدايى اۋزىنان تاستامايتىن. قانداي دەڭگەيدەگى قوناق كەلسە دە, ول كىسىنىڭ پەيىلىنە دە, قاباعىنا دا, تاماعىنا دا ءدان ريزا بولىپ قايتۋشى ەدى.
«جومارتتىق» دەگەننەن شىعادى, ونىڭ مارتتىك قاسيەتى تۋرالى ۇزەڭگىلەس, سەرىكتەس, نيەتتەس ءىنىسى, ءبىرتالاي جىل سول كولحوزداعى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, كەيىننەن «الماتاۋ» ۇجىمشارىنىڭ ءتوراعاسى, اۋدان اكىمى اپپاراتىنىڭ باسشىسى بولعان, بۇگىندە «جاركەنتيرريگاتسيا» سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى توقتارباي كەرىمقۇلوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى:
– ءبىر كۇنى كولحوز باسشىلارى تۇنگى كەزەكشىلىك كەزىندە شارۋاشىلىقتاعى ەڭ ماڭىزدى نۇكتە – قازاندىققا باس سۇقتىق. وت جاعۋشى (كوچەگار) جىگىت ۇلكەن كۇرەكپەن قۇلاشتاپ تۇرىپ, كومىردى پەشكە لاقتىرىپ جاتىر ەكەن. بىردەن بايقاعانىمىز: كيىمى جۇپىنىلاۋ. اياعىندا – كونەتوز كروسسوۆكا. ازەكەڭ جۇرگىزۋشىسىن شاقىرىپ الدى دا: «قازىر بىردەن ءبىزدىڭ ۇيگە بار. قوناق بولمەنىڭ قاتارىنداعى شاعىن بولمەدەگى شكافتى اشساڭ, ءبىر قوراپتا جاڭا ەتىك تۇر. سونى دەرەۋ الىپ كەل» دەدى. جۇرگىزۋشى دە لىپ ەتىپ, شىعىپ كەتتى دە ۇزاماي-اق الگى زاتتى الىپ كەلدى. ازەكەڭ وت جاعۋشىنىڭ اياعىنداعىسىن شەشتىرىپ تاستادى دا, الگى شەتەلدىك ساپالى ەتىكتى بىردەن اياعىنا كيگىزدى. مىنە, جومارتتىق, مىنە, قامقورلىق!
توقاڭ ايتپاقشى, ازەكەڭنىڭ وسىنداي تەز شەشىم قابىلداعىشتىعى, شالت قيمىلدايتىنى ونىڭ تۋمىسىنان باتىل بولعاندىعىنان بولۋ كەرەك. ونىڭ تۇلعاسى, سىرت كەلبەتى حاس باتىرعا قالاي ۇقساسا, ءىس-ارەكەتى دە ءدال سولاي قاھارماندىق قيمىلعا تولى بولاتىن.
ازات ماشۋر ۇلىنىڭ ەل الدىنداعى ەسەلى ەڭبەگى, قوعامدىق قىزمەتى كەڭەستىك كەزەڭدەگى لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن اتاپ ءوتىلدى. ال ەڭ باستى جەتىستىگى – ول كىسىنىڭ ەسىمىن كۇللى اۋدان, ءتىپتى, بۇكىل جەتىسۋ جەرىنىڭ جۇرتشىلىعى قاشان دا ىستىق ىلتيپاتپەن, ەرەكشە قۇرمەتپەن اتايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى رەتىندە ەمىرەنە ەسكە الادى.
نەگىزى, ازەكەڭنىڭ حالىق قىزمەتىندە قاجىرلى ىسىمەن تانىلۋىنا قاشان دا قاسىندا ءجۇرىپ, سۇيەنىشىنە اينالعان زايىبى ءدۇرنام تاتەمىز كوپ ۇلەس قوستى. تىرلىگىندە ازاماتىنا تىرەك بولا بىلگەن ول كوزى كەتكەننەن كەيىن كۇيەۋى تۋرالى «نە زريا پروجيتايا جيزن» اتتى تاعىلىمى مول دەرەكتى كىتاپ جازىپ, ساليقالى سوزدەن ەسكەرتكىش سوقتى. اعامىزدىڭ بالا-شاعاسى دا ونەگەلى بولىپ ءوستى. ۇلى ءدىلشات قازىر شەتەلدە وسى زامانعى وزىق ۇلگىگە ساي ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلىپ, ەلىمىزدە بەلسەندىلىكپەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنى بۇكىل ەلگە بەلگىلى. ءبىر قىزى ءمۇكارام – دارىگەر. ديليارامى دا قوعامىمىزدان لايىقتى ورىن تاپقان.
ءنۇرادىل بەگىمبەت,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
الماتى وبلىسى,
پانفيلوۆ اۋدانى.