قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە بالالاردى تسيفرلىق ورتادا قورعاۋعا باعىتتالعان «كيبەر تۇمار» اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ جوباسى ىسكە اسىپ جاتىر. باستاما وسكەلەڭ ۇرپاقتى ينتەرنەتتى قاۋىپسىز پايدالانۋ مەن ىقتيمال تاۋەكەلدەردى باسقارۋعا ۇندەيدى.
«كيبەر تۇمار» ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەرلەر كەزىندە ارەكەت ەتۋدىڭ بازالىق الگوريتمدەرى كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك پلاكاتتار, ساراپشىلاردىڭ كەڭەستەرى, ءبىلىم بەرۋ روليكتەرىنەن تۇراتىن اقپاراتتىق قۇرالدار كەشەنىن قامتيدى. ناۋقان كيبەربۋللينگ, جاعىمسىز جانە تىيىم سالىنعان كونتەنتتەر, قاۋىپسىزدىك پەن قۇپيالىلىقتىڭ تسيفرلىق تاۋەكەلدەرى, ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك, ونلاين قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا شاقىرادى.
«كيبەر تۇمار» اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا بالالاردى قورعاۋ كۇنىنە وراي «Almaty Polytechnic College» مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «تسيفرلىق ماماندىقتار قالاسى» تاقىرىبىندا تانىمدىق ەستافەتا وتكىزدى.
وسكەلەڭ ۇرپاقتى تسيفرلىق ورتادا قاۋىپسىز جانە سانالى ارەكەت ەتۋگە شاقىرۋ, سونداي-اق ءىت سالاسىنداعى زاماناۋي ماماندىقتارمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان ەستافەتاعا قالاداعى №174, №130, №65, №178, №132, №210 مەكتەپ-گيمنازيالارىنىڭ جانە ليتسەي وقۋشىلارى قاتىستى.
ەستافەتا ءۇش كەزەڭ بويىنشا ءوتتى. «ينتەرنەتتەگى قاۋىپتەردى تاپ!» كەزەڭىندە بالالار سۋرەت ارقىلى ينتەرنەتتەگى جاسىرىن قاۋىپتەردى انىقتاعان بولسا, «كيبەرقاھارمان بول!» كەزەڭىندە وقۋشىلار ءوز قاھارماندارىن ويلاپ تاۋىپ, ينتەرنەت كەڭىستىگىن قالاي قورعاي الاتىنىن سيپاتتادى. ال ءۇشىنشى «كيبەر – ءيا, كيبەر – جوق!» كەزەڭىندە دۇرىس جانە بۇرىس ارەكەتتەردى اجىراتۋعا ارنالعان ۆيكتورينا مەن كيبەرقاۋىپسىزدىككە بايلانىستى مەم-باتتل ۇيىمداستىرىلدى.
سايىس قورىتىندىسىنا سايكەس «ينتەرنەت گۆاردياسى» كومانداسى جەڭىمپاز اتانىپ, «كيبەرقالانىڭ جاس قورعاۋشىسى» مارتەبەسىن يەلەندى. بارلىق قاتىسۋشىعا «ينتەرنەتتىڭ جاس قورعاۋشىسى» بەلگىلەرى مەن ەستەلىك سىيلىقتار بەرىلدى.
مەرەكەلىك ءىس-شارا بارىسىندا «تسيفرلىق ماماندىقتار قالاسى» ەستافەتاسىنىڭ ارنايى كۋبوگى الماتى سەرۆيس جانە تەحنولوگيالار كوللەدجىنە تابىس ەتىلدى. جوبا اياسىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك مادەنيەتىن دامىتۋ جۇمىستارى باسقا وقۋ ورىندارىندا جالعاسىن تاباتىن بولادى.
كوللەدج ديرەكتورى مەدەت وماربەكوۆ «كيبەر تۇمار» اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ جوباسى اياسىندا ىسكە اسىپ جاتقان وقۋ باعدارلامالارىمەن تانىستىرىپ, وقۋشىلاردىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, ينتەرنەتتەگى قاۋىپتەردى تانۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋدى بۇگىنگى وقۋ ۇدەرىسىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە دامىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
– تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك مادەنيەتىن ەرتە جاستان قالىپتاستىرۋ – اقپاراتتىق قوعامدا ءومىر سۇرە الاتىن ساۋاتتى بۋىن تاربيەلەۋدىڭ باستى نەگىزى دەسەك, بۇل ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى مەكتەپ وقۋشىلارىنا تسيفرلىق ماماندىقتاردىڭ بولاشاعى مەن قاۋىپسىز ينتەرنەت قولدانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا ارنالعان ءىس-شارالار بالالارعا تەك ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, ولاردى سانالى ءارى قاۋىپسىز ينتەرنەت قولدانۋشى بولۋعا, فيشينگ, كيبەربۋللينگ, جالعان كونتەنت پەن ۆيرۋستاردان قالاي ساقتانۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋ ماڭىزدى. بۇگىندە كوللەدجدە ءىت باعىتى بويىنشا ماماندار دايارلاناتىن بولعاندىقتان, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىبىنا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى» ماماندىعىنىڭ وقۋ باعدارلاماسى زاماناۋي تسيفرلىق ورتاداعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋگە قاجەتتى كاسىبي داعدىلاردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. وقۋ بارىسىندا ستۋدەنتتەر جەلىلىك ارحيتەكتۋرا, اقپاراتتىق جۇيەلەردى قورعاۋ ادىستەرى, كيبەرشابۋىلداردى انىقتاۋ جانە ولاردىڭ الدىن الۋ تاسىلدەرى, كيبەرەتيكا جانە وسى سالاعا قاتىستى زاڭنامالىق اسپەكتىلەر سياقتى ماڭىزدى مودۋلدەردى مەڭگەرەدى. 85 جىلدىق تاريحى بار وقۋ ورنى ءداستۇر مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ءىت مامانداردى دايارلاۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. IT-حاب بازاسىندا وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ارنايى جوبالار جۇيەلى ىسكە اسىپ, پراكتيكالىق باعىتتاعى سەمينارلار, سيمۋلياتسيالىق شابۋىلدارمەن جۇمىس, جەلىلىك قاۋىپسىزدىك ستسەناريلەرىن مودەلدەۋ, كريپتوگرافيا نەگىزدەرى مەن اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ وسالدىعىن تالداۋ سياقتى وزەكتى تاقىرىپتار قاراستىرىلادى. سونداي-اق ستۋدەنتتەر حاكاتوندارداردا تاجىريبە جيناقتاپ, ەلىمىز وڭىرلەرى بويىنشا وتەتىن تسيفرلىق بايقاۋلارعا تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى, – دەيدى مەدەت اسەت ۇلى.
كوللەدج باسشىلىعى تسيفرلىق ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا تەك ستۋدەنتتەرمەن عانا ەمەس, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن دە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, ينتەرنەت كەڭىستىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتىستى جوبالاردى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىراتىن بولادى.
«كيبەر تۇمار» ءبىلىم بەرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا الماتى مەملەكەتتىك بيزنەس كوللەدجىندە «بالالار ينتەرنەتتە» چەللەندجى ءوتتى. ديرەكتوردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى جۇلدىز قۇرمانالى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن كوللەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ بۇگىنگى تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىگىنە ارنالعان چەللەندج جاستاردىڭ تسيفرلىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ جانە اقپاراتتىق كەڭىستىكتى سانالى تۇتىنۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«كوللەدجدەگى ماماندىقتار مەنەدجمەنت, ماركەتينگ, ەسەپ جانە اۋديت, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى بولسا, بۇگىندە ولاردى ينتەرنەتتىڭ كومەگىنسىز وقىتۋ مۇمكىن ەمەس. وسىعان وراي ءار ماماندىق بويىنشا باعدارلامالاردى, مودۋلدەردى مەڭگەرۋدە قاۋىپسىزدىك ساباقتارى, سەمينار, ترەنينگتەر تۇراقتى وتكىزۋگە باستى نازار اۋدارىپ كەلەمىز. قازىرگى كەزدە دۇنيە جۇزىندە بالالاردى ينتەرنەتتىڭ قاۋپىنەن قورعاۋ وزەكتى بولىپ وتىرعاندىقتان مەكتەپتەر, كوللەدجدەردە تسيفرلىق ساۋاتتىلىققا باۋلۋمەن قاتار ونىڭ جاعىمسىز تۇستارى تۋرالى ءجيى حابارلاندىرىپ وتىرۋ, ونى پايدالانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا بالالاردى ينتەرنەتتىڭ ىقپالىنان قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت. بۇگىندە بۇل قادام بىرقاتار دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە تيىمدىلىگىن كورسەتىپ كەلەدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وقۋ ورىندارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ, بالالار قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ارنايى شارالار وتكىزەدى. وقۋ ورىندارى وسى ۇيىمدارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتا وتىرىپ, ءتۇرلى اۋقىمدى شارالار وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ينتەرنەت كەڭىستىكتەن قورعاۋدا باستى نازار اۋداراتىن ماسەلە, وقۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋىنا ىقپال ەتۋ. بۇگىنگى زامان جاستارىن قىزىقتىراتىن شارالاردى مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە تۇراقتى وتكىزىپ تۇرۋ باستى نازاردا بولۋى كەرەك. كوللەدجىمىزدە وسى باعىتتاعى ءداستۇرلى شارالار ستۋدەنتتەردىڭ ينتەرنەتتەن تىس ۋاقىتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. «Saryarqa» دومبىراشىلار, «Alash» پىكىرسايىس كلۋبى شەشەندىك قابىلەتتەرىن دامىتۋعا باعىتتالسا, «Sanaly urpaq» كلۋبى ستۋدەنتتەر اراسىندا قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. «L&G» بي كلۋبى, «امبك-جاسىل الەم» ەكولوگيالىق ۆولونتەرلىك توبى مەن LV8 ستۋدەنتتەر كەڭەسى ستۋدەنتتەردىڭ قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە اتسالىسۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, كوشباسشىلىق قاسيەتتەردى دامىتۋدا باسىمدىققا يە», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
بالالار مەرەكەسى قارساڭىندا قالا مەكتەپتەرى مەن كوللەدجدەرىندە تسيفرلىق قاۋىپسىزدىككە ارنالعان اۋقىمدى شارالار جالعاسىپ جاتىر.
الماتى