دۇبىرگە تولى دۇنيە
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن يەمەندە بىتىمگەرشىلىككە قول جەتكىزۋ جونىندە كەلىسسوزدەر باستالعانىن حابارلادى. سونىمەن بىرگە, ول شيەلەنىسكە قاتىسۋشى ەكى جاقتى دا الدىمەن گۋمانيتارلىق كەلىسىمگە شاقىردى.
وسىنىڭ الدىندا عانا ساۋد ارابياسى باس بولعان پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەر كواليتسياسىنىڭ كۇشتەرى يەمەننىڭ استاناسى سانانى بومبالاۋعا العان بولاتىن. بۇۇ باس حاتشىسى وسىعان بايلانىستى بىلاي دەدى: «بۇگىن يەمەننىڭ بۇدان ءارى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءوزى قاۋىپ ۇستىندە. ەكى جاق داۋلاسۋ ۇستىندە, ال يەمەن ورتەنىپ جاتىر». داۋدىڭ باسىلار ءتۇرى جوق.
اراعا الەمدەگى ەڭ باستى ۇيىم, ونىڭ باسشىسى جۇرسە, بۇلارعا ەندى ودان ارتىق نە كەرەك دەيسىڭ؟ بىتىمگە ولار نەگە جۇرمەيدى؟ وعان يەمەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رياد ياسين مىناداي ءۋاج ايتادى: «حۋسيتتەر باسىپ العان جەرىندە بەيبىت حالىقتى ولتىرۋدەن تانبايدى. مۇنداي جاعدايدا اتىستى توقتاتۋ جونىندە ءسوز بولۋى مۇمكىن بە؟» – دەيدى. ءىشىنارا بىتىمگە بارۋ ءۇشىن, ءياسيننىڭ پىكىرىنشە, حۋسيتتەر بارلىق قالالاردان, ونىڭ ىشىندە ادەن مەن تايزدان كەتىپ, التى مىڭنان استام تۇتقىندى بوساتۋى كەرەك ەكەن.
وعان بارايىن دەپ وتىرعان حۋسيتتەر جوق. ءتىپتى, ولار بۇرىن دا تالاي كەلىسىمدەرىن ورىنداماي, سوزدەرىندە تۇرماعان. بۇلارمەن كەلىسىم جاساۋ دا قيىن. جالپى, حۋسيتتەردىڭ, ياعني بۇگىنگى وپپوزيتسيونەرلەردىڭ باس كوتەرۋى وسىدان ون جىلدان اسا بۇرىن باستالعان. ءوزىن يمام دەپ جاريالاعان ءالي حۋسەين ءال-حۋسي 2004 جىلى ۇكىمەتكە قارسى كوتەرىلىس اشتى. ونىڭ جاقتاستارى وزدەرىن سودان دا حۋسيتتەر دەپ اتادى. ولاردىڭ ماقساتى نەگىزىنەن سۇننيتتەر باسىم ەلدە مۇسىلمان-شيتتەردىڭ قۇقىن كەڭەيتۋ بولدى.
وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا ولار بەلسەندى ارەكەتتەرگە كوشتى. ەل ۇكىمەتى قارسىلاستاردى كەلىسسوزگە شاقىرىپ, ءبىرشاما تالاپتارىن دا ورىنداۋعا ۋادە بەردى. ءتىپتى, كونستيتۋتسياعا وزگەرىس تە ەنگىزبەك بولعان. بىراق حۋسيتتەر ۇكىمەت ورىندارىنىڭ بوساڭدىعىن پايدالانىپ, قارسىلىعىن كۇشەيتە ءتۇستى. اقىرى بيىلعى قاڭتاردا ەل استاناسى ساناعا باسىپ كىردى. پارلامەنتتى تاراتىپ, ۇكىمەتتى كەتۋگە ماجبۇرلەدى. ەلدىڭ بارلىق ايماعىن باسىپ الۋعا كىرىستى.
ساۋد ارابياسى باستاعان كواليتسيا سولاردى توقتاتۋ ماقساتىندا ناۋرىز ايىندا قۇرىلعان ەدى. ال بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ساۋىردە حۋسيتتەرگە باسقالاردىڭ قارۋ بەرۋىنە تىيىم سالعان شەشىم قابىلدادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى كوتەرىلىسشى-حۋسيتتەردىڭ ارەكەتتەرىن ايىپتايدى. قازىر كوپتەگەن ەلدەر بۇل ەلدەن ءوز ەلشىلىكتەرىن الىپ تا كەتتى. ەلدە جاپپاي تۇراقسىزدىق. اسكەري قاقتىعىس ەتەك الىپ وتىر.
جاسىرماي, اشىق ايتاتىن ءبىر جاي: بۇل قاقتىعىستىڭ نەگىزىندە يسلامنىڭ نەگىزگى ەكى تارماعى – شيزم مەن ءسۇننيزمنىڭ اراسىنداعى قايشىلىق جاتىر. ولاردى سىرتتان كىمدەردىڭ قولدايتىنى دا ايدان انىق. شيتتەردى اسكەري جانە قارجىلاي يراننىڭ قولدايتىنى, مۇنداي قولداۋسىز حۋسيتتەردىڭ الىسقا بارمايتىنى دا بەلگىلى. ال كواليتسياداعىلار ءسۇننيزم جاعىندا. قاراپايىم تىلگە اۋدارساق, سوعىس شيزم مەن ءسۇننيزم اراسىندا ءجۇرىپ جاتىر. ءولىپ جاتقاندار – تەك مۇسىلماندار. سوندا ولاردىڭ كىمدى قىرىپ جاتىرمىز دەپ ويلايتىنىن قۇداي ءبىلسىن.
ساتىلاتىن بەدەلدەن جاقسىلىق ىزدەمەس بولار
قىرعىز اعايىندار ساياساتتا بەلسەندى. اسىرەسە, ساياسي ناۋقاندار قارساڭىندا ولار اتقا مىنەدى. داۋىستارى دا قاتتى شىعادى. الدا ەلدە پارلامەنتتىك سايلاۋ بولماق. كۇرەس باستالىپ كەتتى. ارامىز الىس ەمەس, سول كۇرەستىڭ دابىرى الاتاۋدان اسىپ, بىزگە دە جەتىپ جاتىر.
الدىمەن قازىر نەگىزىنەن سايلاۋدى قالاي وتكىزەمىز دەگەن ماسەلەگە ءمان بەرۋدە. پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ تابالدىرىعىن 7 پايىزدان 9 پايىزعا كوتەرۋ جونىندەگى ماسەلە ءبىراز تالقىلاۋدان كەيىن پارلامەنتتە ماقۇلداندى. بۇل ماسەلەگە سونشالىقتى ءمان بەرۋدىڭ نە قاجەتى بار دەۋگە دە بولار. سويتسەك, وندا ۇلكەن سىر بار ەكەن. دەپۋتات بولىپ سايلانۋ قيىنداي تۇسەدى ەكەن دە, ونىڭ باعاسى ارتادى ەكەن.
بۇل ماسەلەنى الدىمەن «ار-نامىس» پارتياسىنىڭ كوسەمى فەليكس كۋلوۆ كوتەرىپ, 10 پايىزدى ۇسىنعان. سونان سوڭ باسقالاردىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, 9 پايىزعا كەلىسىپ, ونى كوپشىلىك قولدادى. شاعىن پارتيالار 7 پايىزدىق تابالدىرىقتان وتە الماي, سىرتتا قالىپ قوياتىن, ايتپەسە باسقا ءبىر پارتياعا جارماسىپ, ولارعا داۋىستارىن وتكىزىپ, ءبىر-ەكى ورىن الىپ جاتار ەدى. ەندى تابالدىرىق 9 پايىزعا جەتكەن سوڭ, شاعىن پارتيالارعا قاقپا جابىلدى.
مۇنىڭ ءمانىن جۇرت پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ تابالدىرىعىن كوتەرۋ جونىندە زاڭ قابىلداعان سوڭ انىق اڭعاردى. دەپۋتات بولىپ سايلانۋ باعاسى شارىقتاپ, 500 مىڭ دوللارعا جەتىپتى. سوندا دەپۋتاتتىق ورىن ساتىلاتىن بولعانى ما؟! سولاي ەكەن. ونى «اتاجۇرت» پارتياسىنىڭ پارلامەنتتەگى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى جىلدىزقان جولدوشوۆا پلەنارلىق وتىرىستا اشىق ايتتى – ءبىر دەپۋتاتتىق مانداتتىڭ باعاسى 350-500 مىڭ دوللارعا جەتتى دەدى. بۇرىن 200 مىڭ بولعان ەكەن. ال پارتيالار سايلاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن 5 ميلليون سوم كەپىل اقشا سالۋعا ءتيىس. ونى دا ۇمىتكەرلەر تولەيدى.
بۇرىن مۇنىڭ بارلىعى جابىق بولسا, ەندى اشىق ايتىلا باستاعانى, راسىندا, سوراقىلىق ەكەنى داۋسىز. بەلگىلى پارتيانىڭ ءبىر جەتەكشى قايراتكەرى ايتىپ وتىرعان سوڭ, سەنبەسكە شاراڭ جوق. راس, مۇنداي شىنشىلدىعى ءۇشىن جولدوشوۆا «تاياق تا جەدى», ول ورنىنان بوساپ, «اتاجۇرت» پارتياسى فراكتسياسىنا ۋاقىتشا جەتەكشى بولىپ داستانبەك جۇمابەكوۆ سايلاندى. جولدوشوۆانىڭ قۋىلۋىن شىندىقتى ايتۋدىڭ باعاسى دەسە بولار.
دەپۋتاتتىق ورىننىڭ ساتىلۋى جونىندەگى فاكتىلەر باسقا پارتيالاردان دا كەلتىرىلەدى. ساياساتكەر بەكبوسىن بورۋباشەۆ دەپۋتات ومىربەك ابدراحمانوۆتىڭ سايلانعانى ءۇشىن «اتامەكەننىڭ» كوسەمىنە 100 مىڭ دوللار تولەگەنىن اشىق ايتاتىنىن كەلتىرەدى. ءسىرا, ەندى بۇل باعا الدەقايدا جوعارىلايتىن بولسا كەرەك. ماندات ساتۋ بۇرىنىراق, پرەزيدەنت قۇرمانبەك باكيەۆتىڭ كەزىندە باستالعانى, سوندا «اق جول» پارتياسىنىڭ ءبىر قۇجاتىندا سول ورىنداردىڭ باعاسى كورسەتىلگەنى جۋرناليستەرگە ءمالىم بولىپتى. اڭگىمە مىنادا: پارتيا جيناعان داۋىسىنا ساي ورىن الادى, سول ورىنداردى كىمگە بەرۋ پارتيا باسشىلارىنىڭ قولىندا, سولار جاساعان تىزىمدە. سول تىزىمگە كىرۋ ساتىلادى. ءسويتىپ, سايلاۋ دا ۇلكەن بيزنەسكە اينالعان.
قيسىنعا قاراعاندا, اقشاڭ كوپ بولسا, پارلامەنتكە وتەسىڭ. ول – ۇلكەن بەدەل. بەدەل بولعاندا, ءسوزىڭدى وتكىزەسىڭ, سول سوزىڭە قاراي سەنىڭ قالتاڭا اقشا دا ءتۇسۋى مۇمكىن. پارتيالار ارقىلى جوگورگۋ كەنەشكە وتكەندەردەن بۇرىنعى پارتيالارىن تاستاپ, جەكە توپ قۇرعاندار دا بار ەكەن. قازىر سونداي ءۇش توپ پايدا بولىپتى. ولار ءوز ماقساتتارىن كوزدەيدى. ولارعا ەل تاعدىرى ەمەس, وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرى قىمبات.
پارلامەنت بيزنەسكە اينالسا, وعان الدىمەن اقشالىلار ۇمتىلاتىنى زاڭدى. سول قالتالىلار ءوز پارتياسىن دا قۇرىپ جىبەرىپتى. «قىرعىزستان» پارتياسىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, باسشىسى سايلانعان. قاناتبەك يساەۆ سوعان باسشى بولۋ ءۇشىن گۋبەرناتورلىقتان دا كەتىپتى. وسى پارتيانىڭ توڭىرەگىنە باسقا پارتيالاردان دا ءبىراز قالتالىلار اۋىسىپتى. تاڭدانباسقا شاراڭ جوق.
سوندا اياعى نە بولماق؟ كەيىن كورەرمىز دەگەندە, الاتاۋدىڭ ار جاعىنان جاقسىلىق ەستىگىمىز كەلەدى عوي ءبىزدىڭ.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.