الماتىدا ۇلتتىق كىتاپحانادا «قازاق دياسپوراسى جانە رەپاترياتسيا. 1991-2012» اتتى ورىس تىلىندەگى ۇجىمدىق عىلىمي مونوگرافيانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. قازاق دياسپوراسىنىڭ دامۋ تاريحى مەن ولاردىڭ تاريحي وتانىنا يمميگراتسياسى تۋرالى جيناقتاۋ مەن تالداۋىنا ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارى ەنگەن ەڭبەكتىڭ تانىستىرىلىمىنا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, شەتتەگى ەتنوستىق قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە ۇلەس قوسقان عالىمدار, شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى, ورالمان باۋىرلار, جوو-نىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى جينالدى.
الدىمەن مونوگرافيا اۆتورلارى – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كۇلعازيرا بالتاباەۆا, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاراس ەرمەكباي جانە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايتبالا بايماعامبەتوۆانىڭ 10 تاراۋدان تۇراتىن قازاق دياسپوراسى, رەپاترياتسيا, كوشى-قون ساياساتى, دەموگرافيا جانە دياسپورولوگيا تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ۇلكەن عىلىمي جۇمىستارىمەن قۇتتىقتاعانىمىز ءجون شىعار. ولاي دەيتىنىمىز, اۆتورلار ەتنيكالىق يمميگرانتتاردى قابىلداۋ مەن ورنالاستىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن دە جان-جاقتى قاراستىرا وتىرىپ, گەرمانيانىڭ ساياساتى, نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ءيزرايلدىڭ رەپاترياتسيا ۇدەرىسىنىڭ تاجىريبەسى, كورشىلەس رەسەيدىڭ كوشى-قون ساياساتىنىڭ وزگەرىستەرىن دە قامتىعان. سوعان وراي, سالىستىرمالى تۇردە قازاقستانداعى ەتنيكالىق كوشى-قون ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى, سونداي-اق, وزبەكستان, قىتاي, رەسەي, ءتۇركيا, اۋعانستان, يران مەن باسقا ەلدەردەگى بولىپ جاتقان رەپاترياتسيانىڭ تاۋەكەلدەرى, تابىستارى مەن كەلەشەگى كورسەتىلگەن. مونوگرافيا عىلىمي سيپاتتا جازىلىپ, گەوگرافيالىق, پاندىك جانە اتاۋلى كورسەتكىشتەرمەن, قىسقارعان سوزدەر تىزىمىمەن, سونداي-اق, ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن قامتىلعان. العاش رەت قازاقستاندا قازاق دياسپوراسى جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋ ماقساتىندا يمميگراتسيالاۋ ماسەلەلەرى تالدانعان.
– ەرەكشە نازار اۋداراتىن جايت, بۇل ەڭبەك قاۋىمداستىقتىڭ قورجىنىنداعى العاشقى عىلىمي مونوگرافيا ەمەس, – دەدى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى تالعات ماماشەۆ ەڭبەكتىڭ ماڭىزى مەن الار ورنىنا كەڭىنەن توقتالا كەلىپ. – الايدا, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ازيا, تۇركيا, ەۋروپاداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن كورسەتۋ مىندەتى تۇرعان جوق, ويتكەنى, اتالعان جاعداي گ.مەڭدىقۇلوۆانىڭ «قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحي تاعدىرى. قالىپتاسۋى مەن دامۋى» مونوگرافياسىندا قامتىلعان بولاتىن. دەگەنمەن, قاۋىمداستىق وسى مونوگرافيانىڭ تولىقتىرىلعان نۇسقاسىن «قازاق دياسپوراسى: تاريحى مەن بۇگىنى» دەگەن اتپەن قايتا باسىپ شىعاردى. ال ءۇش جىلدان كەيىن قاۋىمداستىقتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ەلشى قالىبەك قوبلاندين مەن گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆانىڭ ۇجىمدىق مونوگرافياسى قازاق تىلىندە «وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ تاريحى جانە بۇگىنگى دامۋى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. بۇگىنگى تۇساۋىن كەسىپ وتىرعان مونوگرافيا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتى بويىنشا جارىق كورىپ وتىر. شەتەل قازاقتارىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق جانە مادەني دامۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, بەلارۋس ەلدەرىندە حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىندا وتكىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ ەسەبىندە تالدانعان. مەنىڭ بىلۋىمشە, حالىق ساناعىنىڭ جارىق كورگەن ماتەريالدارى ەلىمىزدىڭ عىلىمي كىتاپحانالارىنىڭ قورىندا جوق.
جالپى, زەرتتەۋدىڭ جىلنامالىق شەكتەۋى 1991 جانە 2012 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, جىلنامانىڭ تومەنگى شەكتەۋلەرى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن جانە قازاقتاردىڭ ءوز تاريحي وتانىنا ورالۋ ۇدەرىسىمەن انىقتالادى. ەڭبەكتىڭ جوعارعى شەكتەۋلەرى – بۇل ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك كوشى-قون ساياساتىنىڭ زاماناۋي تاجىريبەسىن جيناقتاعان كەزەڭ.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, مودەراتور تالعات اسىل ۇلى ينتەرنەتتە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسى مونوگرافيانىڭ شىققانى تۋرالى حابارلاما بەرگەن ساتتەن باستاپ ونىڭ قاي تىلدە شىعارىلعانى تۋرالى ساۋالدار, پىكىرلەر كەلىپ تۇسە باستاعانىن, ال مونوگرافيانىڭ ورىس ءتىلدى قاۋىم جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن تانىستىرۋ ماقساتىندا ورىس تىلىندە جارىق كورگەنىن, ويتكەنى, قازاق تىلىندە وسى تاقىرىپتاعى جاريالانىمدار جەتكىلىكتى ەكەنىن, ونىڭ ۇستىنە, رەپاتريانتتاردىڭ قازاقستاندىق قوعامعا بەيىمدەلۋى ەلىمىزدىڭ ادامي جانە زياتكەرلىك الەۋەتىنىڭ دامۋى مانىندە كورسەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. «ال ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قابىلداۋشى قوعامنىڭ ورالمانداردى ءارى قاراي ىقپالداستىرۋعا بايلانىستى وزەكتى مىندەتتەرى كۇن تارتىبىنەن الىنبايدى», دەدى توراعا ورىنباسارى.
كىتاپقا زور ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىمي رەداكتورى «ينتەللەكت وردا» الەۋمەتتىك-مادەني عىلىمداردى بىرلەستىرۋدىڭ حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساتتار ءماجيتوۆ تە ءار عىلىمي ەڭبەكتىڭ نەگىزگى ماقساتى, ماڭىزدىلىعى – قوعامداعى وسى تاقىرىپ قىزىقتىرىپ نەمەسە اينالىسىپ جۇرگەندەرگە جاڭا باعىت-باعدار بەرىپ, جولدارىن ايقىنداپ بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. «كىتاپتا نەگىزىنەن قازاق دياسپوراسىنىڭ, رەپاترياتسياسىنىڭ قايتىپ كەلۋى, ياعني جالپى كوشى-قونداعى ەڭ ماڭىزدى دا كۇردەلى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, قامتىعان, – دەدى ول. – ءبىزدەر قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحى دەگەندە, قازاقتار ەكەنىن, ولاردىڭ ناقتى ادامنىڭ تاعدىرىنان تۇراتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ولار قالاي وتانىنا كوشىپ كەلدى, قانداي جاعدايلاردى باستان كەشكەنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءتىپتى, ادام جات ەلدە اۋەجايعا كەلگەننەن باستاپ ءوزىن ءبىرتۇرلى سەزىنەدى. ياعني, ولاردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ قوعامدا ءوز ورنىن تاۋىپ جاتىر ما؟ بۇل ۇلكەن ماسەلە. ويتكەنى, قازىر جاعداي باسقا. ماعان وتە ۇناعانى, ورالمان دەگەن ءسوزدىڭ قاجەتتى ءبىر جاعدايلاردا عانا پايدالانىپ, وتانداستار, ءوزىمىزدىڭ اعايىندارىمىز ەلىمىزگە قايتىپ كەلە جاتىر دەگەنگە ەرەكشە نازار اۋدارۋى. ويتكەنى, ولاردىڭ كەلىپ-كەتۋىندە ساياسي, يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق قىرلارى كوپ. ءبىز تۇبىندە ءبىر حالىقپىز, ءبىر اعايىنبىز. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى تالداۋدا, اسىرەسە, شەتەلدىك ساراپشىلارعا «ءبىز تاعدىرىمىز ءبىر حالىقپىز, ءتۇبى بىرىگۋىمىز كەرەك» دەگەندى قۇلاقتارىنا قۇيا بەرۋىمىز كەرەك. وسىلايشا الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ ءبۇتىن ءبىر تاريحى جازىلۋى ءتيىس.
جيىندا مونوگرافيا اۆتورلارى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قىزمەتىنە بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن ورالمان اعايىنداردىڭ بارلىعىنا كورسەتكەن كومەكتەرى, كوتەرىلگەن ماسەلەگە جاناشىرلىقپەن قاراپ, سۇحبات بەرگەندەرى ءۇشىن ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.
قىتايدان كەلگەن ورالمان, قازاقستاندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ قىتاي ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى: «مەن بۇعانعا دەيىنگى دۇنيەجۇزى قازاق دياسپوراسى جايلى قاۋىمداستىقتىڭ شىعارعان ەڭبەكتەرىمەن جاقسى تانىسپىن. مەنىڭشە بۇل كىتاپ سولاردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك سۇبەلىسى, ساپاسى جوعارى, مازمۇنى كەڭ ەڭبەك دەپ سانايمىن. بۇگىنگى تاڭدا كىتاپتىڭ ورىسشا شىققانى وتە ورىندى. ويتكەنى, ورىس ءتىلدى وقىرماندار, جازۋشىلار قازاق تىلىندە قانداي دۇنيەلەر شىعىپ جاتقانىن بىلە قويمايدى. سوندىقتان كەيبىر زەرتتەۋ, اناليكالىق ماقالالاردا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە ءار ۇلت شەتەلدەگى ءوز وكىلدەرىنە, دياسپوراسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. دياسپورا زەرتتەۋ الەمدىك وركەنيەتتى زەرتتەۋمەن قاتار ءجۇرىپ جاتقان ۇدەرىس. ال بۇل ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى – ەلباسىنىڭ جيىرما جىلدان بەرى كوشى-قون ماسەلەسىندە جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ جەمىسى, ناتيجەسى ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟ بۇل – قازاقستاننىڭ بولاشاعى, قازاق قوعامىنىڭ دامۋى, ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋىمىز ءۇشىن قاجەت» دەسە, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءۋاليحان قاليجان بۇل ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى, قاسيەتى – قازاقستانداعى كوشى-قون ساياساتىنىڭ بۇكىل مازمۇندالعان سيپاتىن كورسەتەتىن, ورالماندار تاعدىرى قازاقتىڭ تاعدىرىنان بولەك ەمەستىگىن, ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقتىڭ جەرى قىتاي مەن رەسەيگە ءوتىپ, سول اتا قونىستاعى قازاقتار شەتەل قازاقتارى بولىپ قالعانىن, سوندىقتان ولاردىڭ ءبارى قيىنشىلىقتان قاشىپ كەتتى دەگەن ورىنسىز ايىپتاۋلارعا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن, ال مىنا كىتاپتى وقىعان ادام سول ساۋالدارعا جاۋاپ الاتىنىن ەكپىن تۇسىرە جەتكىزدى.
سونداي-اق, جيىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قايرات ءالىمعازينوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايجامال قۇدايبەرگەنوۆا, قازاقستان-بريتان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داۋلەت شەيح-ءالي, 1992 جىلى موڭعوليادان كەلگەن ورالمان, تاريحي وتانىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن, مەملەكەتتىك قىزمەت جولىن كوشى-قون كوميتەتىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدى قىزمەتىن اتقارىپ, بۇگىندە كوشى-قون سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى, كوشى-قون ءجونىندەگى 3 كىتاپتىڭ اۆتورى كۇرمەتبەك سانسىزباي ۇلى اتالمىش قۇندى ەڭبەك جايلى ويلارىن ورتاعا سالدى.
بولاشاقتا بۇل ەڭبەك قازاق, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, قىتاي, موڭعوليا, تۇركيا, ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاقتار ءۇشىن قايتا باسىپ شىعارۋ جوسپارلانعان.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».