تاڭ الدىنداعى كەزدەسۋ
مايدانبەك ەسجانوۆ, ىشكى ىستەر قىزمەتىنىڭ ارداگەرى, ميليتسيا پولكوۆنيگى: – ازانعى ساعات 4-تەردىڭ شاماسى... اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ كەزەكشىلىگىن اتقارىپ تۇرعانمىن. تاڭ تىلسىمىن ەسىك الدىنا «شيق» ەتىپ كەلىپ توقتاعان «ۆولگانىڭ» تەجەگىشىنىڭ داۋىسى بۇزدى. كولىكتىڭ الماتىدان كەلگەنىن تۇمسىعىنداعى مەملەكەتتىك بەلگى-نومىرىنەن بايقاپ قالدىم. ەسىك اشىلىپ, ىشتەن پولكوۆنيك كيتەلىندەگى باس كيىمسىز ازامات ءتۇستى. جىعا تانىماسام دا, ءتارتىپ بويىنشا شەنى جوعارى بەيمەزگىل قوناقتىڭ الدىنان جۇگىرىپ شىقتىم. قولىمدى شەكەمە اپارىپ: «جولداس پولكوۆنيك...» دەپ اۋزىمدى اشقانىم دا سول ەدى, «...پولكوۆنيك ەمەس, گۆارديا پولكوۆنيگى» دەپ گۇر ەتە قالعان سەستى داۋىس ءسوزىمدى ءبولىپ تاستادى. «ماسساعان, مىنا كىسى باۋىرجان مومىش ۇلى عوي!» قاتتى ساستىم. قالشيىپ تۇرعان بويى داۋىسىم دىرىلدەپ راپورتىمدى باسىنان قايتا باستادىم: «جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى! قورداي اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ كەزەكشى وفيتسەرى, لەيتەنانت...». ساۋلەسىن كۇڭگىرتتەۋ سەبەزگىلەپ تۇرعان ەلەكتر جارىعىنان باتىردىڭ وتكىر جانارى جارق ەتكەندەي بولىپ كورىندى ماعان. قولىن شەكەسىنەن ءتۇسىرىپ, ءبىر اتتاپ جاقىنداپ: «بالام, – دەدى, – اۋداندىق سوتتىڭ توراعاسى ومارحان جەتىباەۆتىڭ ۇيىنە جول سىلتەپ جىبەرشى!». ءبىزدىڭ اۋداندىق سوتتىڭ توراعاسى باۋكەڭمەن ءبىر ديۆيزيادا سوعىسقان دەگەننەن حابارىم بار ەدى, ۇيىقتاپ جاتقان ءبىر سەرجانتتى دەرەۋ وياتىپ, حالىق باتىرىنىڭ قاسىنا قوسىپ, جولعا سالدىم. قولىن ۇسىنىپ قوشتاسقان باۋكەڭ كولىگىنە وتىرا بەرە كىلت بۇرىلىپ: «سەن وفيتسەرسىڭ, بۇدان بىلاي دۇرىستاپ راپورت بەرۋدى ءبىلىپ ال!» – دەدى. «قۇپ بولادى, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى!» – دەپ تاق ەتە ءتۇستىم. ءوڭ مەن تۇستەي بولعان وقيعادان سوڭ وزىمە-ءوزىم ال كەلە السامشى!.. باتىردىڭ سالالى ساۋساقتارى ۇزىن ءارى جۇمساق ەكەن. داۋىسى تىم قاتقىل بولعانمەن, الاقانىنان الدەبىر جىلىلىق سەزىنگەندەي كۇي كەشتىم. اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوزى قۇلاعىمدا كوپكە دەيىن شۋىلداپ, ۇمىتا الماي ءجۇردىم! داڭقتى مايدانگەر اعامىز سول تاڭدا ماعان اق باتاسىن بەرە وتىرىپ, بولاشاق قىزمەتتەگى جولىمدى اشىپ بەرىپ كەتكەن ەكەن! اعا لەيتەنانت كەزىمدە جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە باستىق بولىپ تاعايىندالدىم. ول كەز – كەڭەستىك زامان, نەبارى اۋداندىق ميليتسيا باستىعىنىڭ قىزمەتىن اتقارۋ ءۇشىن دە سوناۋ ماسكەۋدەن رۇقسات كەرەك! سونداي سۇزگى مەن تالاپتان ءوتۋىم باۋىرجان اتامىزدىڭ قولىن قىسىپ, باتا العانىم شىعار دەگەن ويدا جۇرگەنىم دە وزىمە عانا ءمالىم... ەڭ قىزىعى, سوعىستىڭ الدىندا عانا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزى تۋعان سول جۋالى اۋدانىنىڭ ميليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى بولعان ەدى! داڭقتى قولباسشى وتىرعان ورىندىقتا قىزمەتىم كەلەسى ساتىعا وسكەنشە وتىردىم. جاۋجۇرەك اعامىزدىڭ كيەلى ورىندىعىن, قاسيەتىن قادىر تۇتتىم. باتىرمەن بولعان تاڭ الدىنداعى سول كەزدەسۋ ءالى كۇنگە كوز الدىمدا... الماتى.«ءتىلسىز جاۋدان» ساقتاعان اۋليەلىك
عالىمجان ساعىندىقوۆ, حالىقارالىق DNK كومپانياسىنىڭ تەحنيكالىق ديرەكتورى: – باۋىرجان اتامنىڭ باسىمنان سيپاعانى ەسىمدە... الايدا, ونىڭ قاسيەت-قادىرىن ەس ءبىلىپ, ەتەك جيعان كەزدە شىنداپ ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز عوي. مەنىڭ اتام – قوعام قايراتكەرى قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ باۋىرجان مومىش ۇلىمەن تۇيدەي قۇرداس: مەكتەپتە بىرگە وقىعان, مايداندا جاۋ شەبىندە بىرگە سوعىسقان. 2010 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋدانىندا ەكى دوستىڭ 100 جىلدىعىن ەرەكشە قۇرمەتپەن اتاپ ءوتتى. ەكى دوستىڭ اراسىنداعى قالامگەرلىك قارىم-قاتىناس, تۋىسقاندىق بايلانىس, ادامگەرشىلىك ۇعىسۋ تۋرالى ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تالاي-تالاي دۇنيەلەر جازدى. وسى ورايدا, مەنىڭ بالدىرعان كەزىمدە وتكەن باۋىرجان اتاما قاتىستى بولعان ءبىر وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرسەم دەپ ەدىم. سارا اجەم سونداي مەيىربان جان ەدى. جىلى سوزىنەن ارتىق ەشتەڭە ەستىگەن ەمەسپىز. بالالىق شاقتىڭ مامىراجاي كۇن كەشكەن قىزىقتى شاقتارى عوي – باۋىرجان اتام ۇيگە كەلگەندە سونداي اياۋلى دا التىنداي اجەمە: «ءاي, قارا قاتىن!..» – دەپ ايعايلاپ سويلەيتىن. وعان كەيىپ جاتقان اجەم جوق: «وي, تۇقىمىڭ وسكىر...» دەيتىن دە قوياتىن. ويىن بالاسى كەزىمىز, بىردە اجەمە جانىم اشىپ: «اجە, باۋىرجان اتام سىزگە نەگە ۇرسادى؟!» – دەدىم. سوندا اجەم, ماڭدايىمنان ەمىرەنە ءسۇيىپ, كۇلگەن: «ق ۇلىنىم-اي-ا... باۋىرجان اتاڭ سەنىڭ اتاڭمەن تۇيدەي قۇرداس قوي. سول قۇرداستىعىنا سالىپ ارنارسەنى ايتادى دا... «مەنىڭ قۇرداسىما دۇرىس قارامايسىڭ, باسقا كەمپىر اپەرەمىن...» دەيدى. سول كەزدە مەن: «اجە, ماعان باسقا اجەنىڭ كەرەگى جوق!» – دەپ «شىر» ەتە قالامىن. اپپاق اجەمنىڭ شاشىمنان سيپاپ وتىرىپ ايتقان ءبىر اڭگىمەسى دە ەسىمدە. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا مازاسىز شىرىلداعان تەلەفوننىڭ داۋىسىنان ويانعان اجەمە تەلەفوننىڭ ارعى جاعىنان باۋىرجان اتام دۇرسە قويا بەرەدى: – ءاي, قارا قاتىن!.. ۇيقىدا باسىڭ قالعىر, ورتەنىپ ولەسىڭدەر عوي... دەيدى دە تەلەفوندى تاستاي سالادى. بار بولعانى وسى. تۇنگى ۇيقىسى بۇزىلعان قۇرمانبەك اتاما «قۇرداسىڭ عوي...» دەيدى اجەم جىلى جاۋىپ. دوسىنىڭ مىنەزىنە قانىق اتام, ۇندەمەستەن اۋناپ ءتۇسىپ, ۇيقىعا قايتا باس قويادى. كوزى ءىلىنىپ كەتكەن اجەم, كەنەت, الدەنەدەن سەكەم الا ما, ايتەۋىر... ورنىنان تۇرىپ, سۋسىن ىشپەككە اس ۇيگە بارادى. بارسا, جاڭادان عانا ساتىپ العان «زيم» توڭازىتقىشىنىڭ ارتى تۇتىندەپ, وتكىزگىشى ورتەنىپ جاتىر ەكەن! باۋىرجان اتامنىڭ بەيمەزگىل سوققان تەلەفون قوڭىراۋى ءبىر ءۇيدىڭ وتباسىن وسىلايشا ءتىلسىز جاۋدان امان الىپ قالعان. اتالارىم دا, اجەلەرىم دە دۇنيەدەن وتكەن!.. بىراق, اجەم ايتقان ورتكە قاتىستى وسىناۋ اڭگىمە ەش جادىمنان شىقپايدى. «باۋىرجاننىڭ اتالارى ەسكىشە وقىعان, ولاردىڭ تۇقىمدارىندا كورىپكەل-اۋليە كىسىلەر بولعان» دەپ ايتقان سارا اجەمنىڭ ءسوزى جادىمدا ساقتالىپتى. الماتى.قارا قويدىڭ پىسكەن باسى...
ەركىن قۇرمانتاەۆ, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ مەن ساۋدا ءىسىنىڭ ۇزدىگى, ەڭبەك ارداگەرى: – 70-ءشى جىلداردىڭ ءىشى. شىمكەنتتەگى ءىرى مەيرامحانالاردىڭ بىرىندە باس اسپاز قىزمەتىن اتقاراتىنمىن. ويلاماعان جەردەن اتاقتى باۋىرجان مومىش ۇلى بىزدەن تۇستەنەتىن بولدى. كادىمگىدەي ابىگەرگە تۇستىك. ديرەكتورىمىز ماعان قازاقشا قاتىرىپ تۇرىپ ەت اسۋعا تاپسىرما بەردى. بولەك تاباقپەن قۇرمەتتى اعامىزعا ارناپ, قارا قويدىڭ باسىن ءپىسىرىپ قويۋدى ەسكەرتتى. ول كىسى قاسىنا كوپ ادام ەرتپەيدى دەگەندى بۇرىن دا ەستيتىنبىز, ۇلكەن زالدىڭ تورىندە ەكى-ءۇش ادام عانا وتىردى. اتاقتى اعامىزدى ءبىر كورۋگە قۇمارتىپ جۇرگەن بىزدەر, سولاي قاراي جاسىرىنا كوز تاستاپ قويامىز. گۇرىلدەپ سويلەپ وتىرعانى, قاتقىلداۋ شىققان داۋىسى, تۇلا بويىڭدى شىمىرلاتىپ جىبەرەدى ەكەن... ەت دايىن بولدى, داياشى جىگىتتەر بار مازىرىمەن جاساۋلاپ-ساندەگەن ۇلتتىق اسىمىزدى باتىردىڭ الدىنا الىپ باردى. موينىمنان جۇك تۇسكەندەي بولىپ وتىرا بەرگەنىم سول ەدى, ۇلكەن زالدان شۋ شىقتى. ءۇرپيىسىپ قالدىق... قۇلاق ءتۇرىپ ەم: «شاقىرىڭدار دەدىم عوي, شاقىرىڭدار!..» – دەگەن باتىردىڭ قاھارلى داۋسىن انىق ەستىدىم. «انە-مىنە» دەگەنشە, داياشىنىڭ ءبىرى جۇگىرىپ كەلىپ, باتىردىڭ مەنى شاقىرىپ جاتقانىن ايتتى. «نەگە مەن, نەگە مەيرامحانانىڭ ديرەكتورى ەمەس...». تۇككە تۇسىنبەي, ءبىر جاعى باۋكەڭنىڭ قاھارىنان يمەنىپ, جىلىستاپ ۇلگەرگەن ديرەكتوردىڭ جوقتىعىن بىلدىرمەيىن دەپ, باتىردىڭ قاسىنا جەتتىم. قوس قولىمدى ۇسىنا بەرگەنمىن, قارلىعىڭقى داۋىسىمەن گۇر ەتتى: « – ءاي, بالام, شاقىر دەدىم عوي انا قاتىندى, جەر جۇتىپ كەتتى مە, ا؟!». – قانداي قاتىندى... – مىنا باستى پىسىرگەن اسپاز قاتىندى! جۇرەگىم سۋ ەتە قالدى. «نە ءبۇلدىردىم ەكەن؟!». قارا قويدىڭ باسى باتىردىڭ الدىندا ءالى دە پىشاق تيمەي, قۇيقاسى بىلبىراپ, بۋى بۇرقىراپ تۇردى. – باستى مەن ءپىسىرىپ ەدىم, وسى مەيرامحانانىڭ باس اسپازى – ەركىن... باتىر اعامىز, ماعان تاڭدانا ءبىر قاراپ, ساباسىنا تۇسكەندەي بولىپ الدى دا, «وتىر» دەگەن يشارا جاسادى. – اينالايىن, ەركىن... باتىردىڭ داۋىسى ءسال-ءپال جۇمسارعانىن بايقاپ, مەن دە ەسىمدى جيعاندايمىن. «الماتى مەن شىمكەنتتىڭ اراسىندا كوپ جۇرەمىن, مەيرامحانالارىنان تاماقتانامىن. بۇل اسپازدىق ونەر دەگەن قازاقتىڭ جىگىتتەرىنە ونشا جۇعىستى بولماعان, شىراعىم! بىراق, اينالايىن, مىناداي باستى ءجون-جوباسىمەن, جاعىن اجىراتىپ, ءتىسىن قاعىپ, ءبىر قۇلاعىن كەسىپ بەرۋدى, ءوز باسىم مەيرامحانادا ءبىرىنشى رەت كەزدەستىرىپ وتىرمىن. اتالارىمىز سىيلى ازاماتتارعا باستى قۇر ءمۇجي سالسىن دەپ ۇسىنباعان عوي, مۇنى تۇسىنگەنىڭە راحمەت! قويدىڭ باسىن قالاي ءپىسىرىپ اسۋدى ساعان مەيرامحانادا ۇيرەتپەگەن شىعار, سوندىقتان اكە-شەشەڭە راحمەت! باستى ۇسىناردا وعان تالعاممەن قاراعان, ول – ونەر! ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى. وسىنى دۇرىس تۇسىنگەنىڭ ءۇشىن ريزامىن. ءىسىڭ جەمىستى بولسىن!» – دەدى. تاماعىن كەنەپ, داۋىسىن وقتا-تەكتە سوزىپ, ديكتورلار سياقتى سويلەيدى ەكەن. قىسىلعانىم بار, قورىققانىم بار... نە ايتارىمدى بىلمەي تۇرمىن. – ەركىن!.. داۋىسى ساڭق ەتە قالدى. – مىنانى تارتىپ جىبەر! سۇق ساۋساعىمەن كونياك قۇيىلعان قىپشا بەل ريۋمكانى نۇسقاپ تۇر. جانىنداعىلاردا ءۇن جوق. مايدانگەر مىڭعىرلاماي ناقتى, تاق-تۇق سويلەگەندى ۇناتادى دەگەندى وقىعانمىن دا ەستىگەنمىن. – كوكە, مەن, بىرىنشىدەن, جۇمىستامىن! ەكىنشىدەن, ەشۋاقىتتا سپيرتتىك ىشىمدىك ىشكەن ەمەسپىن! – دەپ تاق ەتە قالدىم. جاسپىز عوي, اسكەردە بولعانمىن, جاۋىنگەرلىك ءتارتىپتى دە جاقسى بىلەمىن. وڭمەننەن وتەتىن سۇستى جانارىمەن قاتۋلانا قاراپ تۇردى دا: «كرۋگوم! مارش!» – دەدى... سول كۇن مەنىڭ ەسىمدە ماڭگى ساقتالىپ قالدى. ماسكەۋدى قورعاعان, باتىرلىعىن الەم مويىنداعان, اتاق-داڭقى زور اعامىزدىڭ ءوز اۋزىنان العىس ءسوزىن ەستۋدەن اسقان باقىت بار ما! قايران, باۋكەڭ اعامىز! شىمكەنت.