قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن جاس ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋمەن قاتار, بۇگىنگى كۇننىڭ ونەگەلى داستۇرلەرىمەن تاريحي ساباقتاستىرا ءبىلۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا ەستەن شىعارماعان ءجون.
جۋىردا ششۋچينسك قالاسىندا «XVIII-XIX عاسىرلارداعى قازاق ەلىنىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى جانە سوتىنىڭ تورەلىگى» تاقىرىبىندا قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا وبلىستىق سوتتارىنىڭ بىرلەسە ۇيىمداستىرۋىمەن اۋماقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. وندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى, دامۋى, بيلەر سوتىنىڭ قۇرىلۋى, تاعى باسقا كەلەلى ماسەلەلەر بويىنشا جان-جاقتى پىكىرلەر الماسىلدى. قازاق حاندىعىنىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ ءار اۋماعىندا وتكىزىلىپ جاتقان مۇنداي القالى باسقوسۋلار وتكەن تاريحىمىزعا كورسەتىلگەن قۇرمەتپەن قوسا ءار قازاقستاندىقتىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىراتىن ماڭىزدىلعىمەن ەستە قالارى ءسوزسىز.
اتامەكەنىنەن ايىرىلىپ, اتاجۇرتى تارىلىپ, كوبەيگەن ەلدەن توبەلدەي ەلگە اينالعان اتا-بابالارىمىزدىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋ, جەكە مەملەكەت بولۋ ارمانى ەلباسىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ورىندالىپ, ابىروي-بەدەلى تورتكىل دۇنيەگە قازاق ەلى رەتىندە تانىلدىق. اتا داستۇرگە باي, دوستىققا ادالمىز.
وتكەننەن مۇرا بولىپ قالعان اسىل قازىنالارىمىز, باعا جەتپەس مادەني, رۋحاني بايلىعىمىز وراسان. سولاردىڭ بىرىنە, بىرەگەيىنە ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بيلەر ينستيتۋتىن, ولار قالىپتاستىرعان قازاق بولمىسىنا عانا ءتان, بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ فيلوسوفياسىن سىيدىرعان ماقال-ماتەلدەر مەن ناقىل جانە شەشەندىك ءسوزدەردى جاتقىزۋعا بولادى. بارىن تۇگەندەپ, جوعىن تاۋىپ, ەل كادەسىنە جاراتىپ, كەلەر ۇرپاق يگىلىگىنە ميراس ەتىپ قالدىرۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز. ەگەمەندىك الىپ, ەڭسەمىز تىكتەلگەن تۇستا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە نەگىزدەلگەن شەشەندىك ونەر جاڭعىرىپ جاتسا, ۇتارىمىز كوپ بولماق. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, بي, شەشەندەرگە كەندە بولماعان ەكەنبىز. اقىلگويلىگىمەن, ويعا جۇيرىك, سوزگە شەشەندىگىمەن قارا قىلدى قاق جارعان, قول باستاعان باتىرلىعىمەن كوزگە ءتۇسكەن دانالاردى حالىق ءوزى قالاپ, بي ەتىپ سايلاعان. وكىنىشكە قاراي, كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە بيلەرگە, بەكتەرگە دەگەن تەرىس پىكىر, جالاڭ كوزقاراس تۋعىزىلدى. شەتىنەن مەيرىمسىز, تاسجۇرەك رەتىندە سۋرەتتەلدى. ەل, جەر ءۇشىن سىڭىرگەن ۇلان-عايىر ەڭبەكتەرى دە اتالماي, تاسادا قالدى. ولار جايلى كوركەم شىعارما, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازعان جازۋشى-عالىمدار قۋعىندالىپ, ۇلكەن جاپا شەكتى. ويتكەنى, حان-سۇلتانداردىڭ, بيلەردىڭ ەل باسقارۋ ساياساتىنداعى سۇڭعىلالىعىن, تەرەڭدىگىن, قوعامداعى زور بەدەلىن رەسەي يمپەرياسى قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق بايقاپ, ءرولىن بارىنشا تومەندەتۋگە جانتالاسىپ باقتى. حاننىڭ ءوزى «بيلەر كەڭەسىن» سايلايتىنىن ءبىلىپ الدى. ال, قاراۋىنداعى بودان ەلدىڭ كۇشتى حاندىقتاردان تۇرۋى, ونداعى بيلەردىڭ بەدەلى كۇشتى بولۋى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋىنا ايرىقشا كەدەرگى بولدى. سوندىقتان, 1822 جىلى «ءCىبip قىرعىزدارى تۋرالى ۋستاۆىن» قابىلداپ, قازاق جەرىندە حاندىقتى جويدى. الايدا, «قازاق حالقىن ىدىراتىپ باسقارۋ» ساياساتى مۇنىمەن شەكتەلمەدى. بيلەردىڭ باسشىلىق رولىنە ءبىرجولاتا بالتا شابۋدى كوزدەپ, 1868 جىلى «جاڭا ۋستاۆ» بويىنشا قازاق دالاسىندا سۇلتاندىق پەن بيلىك باسقارۋدىڭ بۇرىنعى جۇيەسىن جويۋ جونىندە شەشىم شىعاردى. ءسويتىپ, «ءبولىپ ال دا بيلەي بەر» دەگەن جىمىسقى ساياسات ارقىلى قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋىندا زور ءرول اتقارعان بيلەر ينستيتۋتىن ىدىراتىپ, قازاق دالاسىن ۇساق بولىستارعا باعىنىشتى ەتتى. بۇرىن كوسەمدىگىمەن, شەشەندىگىمەن تانىلعاندار عانا ەل باسقارسا, بۇدان بىلاي رەسەي پاتشاسىنىڭ رۇقساتىمەن عانا بەكىتىلەتىن بولدى. بولىستىققا, بي, قازىلىققا وزدەرىنىڭ دارا قاسيەتتەرىمەن ەمەس, قارا باسىنىڭ قۇلقىنىن ويلايتىن, پاتشا وكىلدەرىنىڭ ايتقانىن ىستەپ, ايداعانىمەن جۇرەتىن دارىنسىز, موجانتوپاي مانساپقورلار سايلاندى. بۇل جونىندە دانا اباي ءوزىنىڭ «ءۇشىنشى سوزىندە» بىلاي دەگەن: «بۇل بيلىك دەگەن ءبىزدىڭ قازاق ىشىندە ءاpبip سايلانعان كىسىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. بۇعان بۇرىنعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن», «Eciم حاننىڭ ecكى جولىن», ءاز تاۋكە حاننىڭ كۇلتوبەنىڭ باسىنداعى كۇندە كەڭەس بولعاندا «جەتى جارعىسىن» بىلمەك كەرەك. بۇل ecكى سوزدەردىڭ قايسىسى زامان وزگەرگەندىكتەن ەسكىرىپ, بۇل جاڭا زامانعا كەلىسپەيتۇعىن بولسا, ونىڭ ورنىنا تاتىمدى تولىق بيلىك شىعارىپ, تولەۋى سولارعا جارارلىق كici بولسا كەرەك ەدى, ونداي كici از, ياكي ءتىپتى جوق». ۇلى حاكىمنىڭ «باس-باسىنا بي بولعان وڭشەڭ قيقىم» دەپ قىنجىلۋى, كۇرسىنۋى سوندىقتان.
دارىندى عالىم, ۇلى ويشىل شوقان ءۋاليحانوۆ «بيلەر سوتىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان حالىقتىق ءتۇرى» دەگەن ماقالاسىندا «بي اتاعىن بەرۋ قازاقتا حالىق تاراپىنان ءبىر سايلاۋ ارقىلى نەمەسە حالىقتى بيلەپ وتىرعان ۇكىمەت ارقىلى بولعان ەمەس, تەك سوت عۇرىپتارىنا ابدەن جەتىك, سونىمەن قاتار, تىلگە شەشەن قازاقتار عانا بۇل قۇرمەتتى اتاققا ءوز بەتىمەن يە بولىپ وتىرعان. مۇنداي بي اتاعىن الۋ ءۇشىن بي بولام دەگەن قازاق ءوزىنىڭ iciنe جەتىكتىگىن جانە شەشەندىك قابىلەتى بار ەكەندىگىن حالىق الدىندا سان رەت كورسەتۋگە ءتيىس بولعان. ونداي ادامداردىڭ اتاعى بۇكىل قازاق دالاسىنا تەز جايىلىپ, ولاردىڭ اتى جۇرتتىڭ بارىنە ءمالىم بولىپ وتىرعان» دەپ جازعان. باسقانى بىلاي قويعاندا, جات جۇرت وكىلدەرىنىڭ ءوزى «بي ۇستەم تاپتىڭ وكىلى, ول تەك قانا حان-سۇلتانداردىڭ, باي-ماناپتاردىڭ سويىلىن coعىپ, حالىقتى قاناۋشى» دەگەن پىكىرلەر قالدىرماعان. ارعى-بەرگى اۋىزشا تاراعان نەمەسە جيناقتالىپ, قاعازعا تۇسكەن كونە شەجىرەمىزگە زەر سالساق, جوق-جىتىكتى كەدەيلەر اراسىنان توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي تۇيىنمەن بىتىرگەن بيلەر بولعان.
دەمەك, وسى ايتىلعانداردان بي دەگەنىمىز ەل-جۇرتىنىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن, شەجىرەسىن, تاريحىن, قوعامنىڭ دامۋ بارىسىن, اينالا قورشاعان تابيعاتتىڭ سان-الۋان قacيەتتepi مەن قۇپيالارىن بىلەتىن, ادامداردىڭ كوكىرەك-كومبەلەرىنە وي كوزىمەن قاراپ كورە الاتىن, قىرلى-قىرلى مىنەز-ق ۇلىقتاردى ايتقىزباي-اق تاپ باساتىن, عىلىم-بىلىمنەن حاباردار, كەمەل پىكىرلەرىن شەشەن تىلمەن جەتكىزىپ بەرۋدە دارا قاسيەتى بار بip تۋما جاندار دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. دەسەك تە, ارالارىندا حان-سۇلتانداردىڭ, رۋلارىنىڭ سويىلىن سوققان جاندار سيرەك بولسا دا ۇشىراسىپ وتىرعانىمەن, ەسىمدەرى اقىعا العان اتىمەن, كيگەن تونىمەن بىرگە حالىق جادىنان تەز ۇمىتىلعان. بي دەگەندە كوز الدىمىزعا حالقىمىزدىڭ ارىستارى تولە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي, ايتەكە بي الدىمەن ەلەستەيدى. ەل اراسىندا داۋ تالقىعا سالىنعاندا ءبىر بي ايىپتاۋشى, ەكىنشىسى اقتاۋشى, ءۇشىنشىسى تورەشى بولىپ داۋدى بىرىگىپ شەشكەن. بۇگىنگى زاماننىڭ تىلىمەن ايتقاندا پروكۋرور, ادۆوكات, سۋديا بولعان.
«تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەيدى حالىق. التىنعا ايىرباستاعىسىز اسىل دا اقيقات ءسوز بۇل! «جاقىنىم ەدىڭ» دەپ جالتاقتاماي, «جاتىم ەدىڭ» دەپ تۋ سىرتىن بەرمەي تۋرا سويلەگەن وت ءتىلدى, وراق اۋىز بيلەردى حالىق پip تۇتقان. شەشەندىكتىڭ الىپپەسىن, ادىلەتتىڭ اق جولىن يگەرمەگەن ءبيدى سىڭار قانات قۇس ەسەبىنە قوسقان. سىرىم سياقتى كوسەم بيلەر قارسىلاسىنىڭ جان-دۇنيەسىنە ۇڭىلۋمەن بipگe ونىڭ ءاpبip قيمىل-قوزعالىسىن, ءۇن بوياۋىن قالت جىبەرمەي قاداعالاي بىلگەن. سوعان وراي, ءوزi دە ءۇن بوياۋىن قۇبىلتىپ, داۋىس ىرعاعىن بىردە جەلدىرتىپ, بىردە توكپەكتەتىپ, ەندى بىردە اق جاۋىنداي سەبەلەتىپ سويلەۋمەن بipگe ءار ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسىن اشاتىنداي قيمىل-قوزعالىسىن, بەت-ءپىشىنىن, قاس-قاباعىن «ويناتا» بىلگەن تاماشا ارتىستىك قابىلەت يەلەرى رەتىندە ارداقتالعان. ءوز زامانىندا قازاق حالقىنىڭ ۇيىتقىسى, ەل بىرلىگىن بەرىك ساقتاۋشى تەمىرقازىعىنا اينالعان. قالاي بولعاندا دا بي اتانىپ, حالىققا تانىلعاندار «ءوزىم بولدىم, ءوزىم تولدىم, «كەيىنگىلەر وزدەرى ءبىلسىن» دەپ كەلتە ءپىشىپ, كەم ويلاماعان. تاۋدىڭ الاسارماۋىن, بۇلاقتىڭ سارقىلماۋىن, دالانىڭ تارىلماۋىن باستى مۇرا تۇتقان. ات اياعى جەتەر جەردەگى كوكىرەگىندە ساۋلەسى, كوزىندە وتى بار جاستاردى قىران شالار قيا بيىكتەن تانىپ, تاربيەلەگەن.
ولگەنىمىز ءتىرىلدى, وشكەنىمىز جاندى دەگەن وسى. قازاقتىڭ حالىق بولىپ, ءبىرتۇتاس ەلگە اينالۋىنا, وركەندەۋىنە ايتۋلى حان-سۇلتاندارىمىز, باتىرلارىمىزبەن بipگe كوسەمسوز بيلەرىمىزدى دە ۇلىقتاۋ ەگەمەندى ەلدىككە قولىمىزدىڭ جەتۋى ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىن 10 جىلعا جۋىق باسقارعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ وسى وڭىردە تۋعان شال اقىن, توقسان بي, ەسەنەيلەرمەن بىرگە ەسىمدەرى ەلەۋسىز قالعان شاعىراي, زىلعارا, مۇسىرەپ, قوزىباي, قۇرىمسى, جارىلعامىس سەكىلدى بي-شەشەندەر جانە شەشەندىگىمەن ءبىرگە اقىن, ءانشى, كومپوزيتور بولعان بايەكە شەشەن تۋرالى بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تىڭ دەرەكتەردى جيناستىرىپ, «بابالار ءسوزى – اقىلدىڭ كوزى» جانە «داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن» اتتى كىتاپتارىن شىعارۋى – ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى.
قولدانىستاعى مەدياتسيا زاڭى بويىنشا مەدياتور ءوزىنىڭ تالانتىمەن, ءبىلىمى, بەدەلى, اقىلى, ادالدىعىمەن ەكى جاقتىڭ دا تالابىن داۋ-دامايسىز شەشىپ, بىتىمگەرشىلىككە كەلتىرەتىن تۇلعا بولۋى ءتيىس. بىتىمگەرشىلىك تۋرالى زاڭ اياقاستى پايدا بولىپ, قابىلدانعان قۇجات ەمەس. بۇل حالقىمىزدىڭ تاريحىندا اتتارى التىن ارىپپەن جازىلعان, اڭىزعا اينالعان بيلەرىمىزدىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسىن, شەشەندىك عاقليا سوزدەرىن, دانالىقپەن ايتقان بيلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانعان ماڭىزدى قۇجات دەپ ساناۋعا ابدەن بولادى. قازىرگى كەزدە الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى مەدياتسيا تاسىلىمەن داۋ-شارلاردى شەشۋدىڭ وڭتايلى تاجىريبەسىن قالىپتاستىرعان. ەلىمىزدە دە سۋديالار مەن مەدياتورلاردىڭ ءادىل تورەلىكتىڭ تۋىن جوعارى ۇستاپ, حالىقتىڭ العىسىنا بولەنىپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. جاس سۋديالار زاڭدى جەتىك بىلۋمەن قاتار, اتتارى اڭىز بولعان بيلەردىڭ تاپقىرلىعىن, شەشەندىگىن, تۋراشىلدىعىن جەتىك ءبىلىپ, تاريحتى وقىپ ۇيرەنسە, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارىلاي تۇسەر ەدى.
«قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋدا ەلىمىزدىڭ الەمدەگى 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسى ۇسىنىلدى, ۇلتتىق يدەيامىز – ءماڭگىلىك ەل بولىپ بەلگىلەندى. اتا-بابالارىمىزدىڭ مىڭداعان جىلدار بويعى اسىل ارمانى اقيقاتقا اينالدى. ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قاتار سوت-قۇقىقتىق رەفورمالار دا قارقىندى ءجۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VI سەزىندە مەملەكەت باسشىسى جۇرتشىلىقتىڭ سوتقا قولجەتىمدىلىگىن, سوت جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى مەن جاريالىلىعىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى جانداندىرۋعا تاپسىرمالار بەردى. قازاقستاننىڭ تۇعىرى بەرىك, قادامى نىق بولسىن دەسەك, وتكەن تاريحىمىزدى بۇگىنگى كۇننىڭ قۇندىلىقتارىمەن ساباقتاستىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى, ءتالىم-تاربيەسى ايرىقشا دەر ەدىك. سونىڭ ءبىرى شەشەندىكتىڭ, ەل باسقارۋدىڭ التىن دىڭگەگى سانالاتىن بيلەر ونەگەسى ەكەنى ايدان انىق.
ابدىقاحار ەركەباەۆ,
پەتروپاۆل قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى.