نەگىزى مۇحتار اۋەزوۆكە جازىلعان حاتتاردى مۇقيات جيناپ, جازۋشى مۇراجايىنا وتكىزۋدەگى ۆالەنتينا اۋەزوۆا مەن ءلايلا مۇحتارقىزىنىڭ ەڭبەگى زور. اسىرەسە, ز.كەدرينانىڭ بۇكىل حاتتارى ۆالەنتينا نيكولاەۆناعا باعىتتالىپ جازىلعانىمەن, ونىڭ سىرتىندا ۇنەمى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى, ەلەسى تۇرادى. سۋرەتكەردىڭ سول كەزدەگى كوڭىل كۇيى, پسيحولوگيالىق پوشىمى, ەموتسياسى ماتىندەگى ءسوز ىرعاقتارىنان, ريتمدىك رەڭنەن بايقالادى. ءبۇتىن ءبىر كەزەڭنىڭ ەپيستوليارلىق مادەنيەتىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بۇل حاتتار ماتىندەرى ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇڭعىش رەت جاريالانىپ, عىلىمي جانە ادەبي اينالىمعا ءىلىنىپ, عىلىمي تۇرعىدان تالدانىپ, زەردەلەنىپ وتىر.
وسى رەتتە ەكى عىلىمي-تاجىريبە-لىك مىندەتتەر العا قويىلادى. ءبىرى – قولجازبالاردى مەحانيكالىق تۇردە, ياعني سول قالپىندا وقىپ, ءتۇسىنۋ, پالەوگرافيالىق تالداۋ جانە جاريالاۋ بولسا, ەكىنشىسى – ەپيستوليارلىق مادەنيەت مۇرالارىن-فيلولوگيالىق جانە ادەبي تۇرعىدان تەرەڭدەتە تالداپ, زەرتتەۋشى تاراپىنان ينتەرپرەتاتسيالاۋ. ءبىز مۇمكىندىگىنشە ەكى مىندەتتى دە قامتۋعا تىرىستىق. ويتكەنى كەدرينانىڭ م.اۋەزوۆكە, ونىڭ جۇبايى ۆالەنتينا نيكولاەۆناعا جازعان حاتتارىنىڭ ماتىندەرى العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنىپ وتىرعاندىقتان مۇمكىندىگىنشە تولىق جاريالاۋعا, ولارعا ءوز تاراپىمىزدان ينتەرپرەتاتسيا جاساۋعا, ياعني زەردەلەۋگە, تولىقتىرىپ, تالداۋعا تىرىستىق. بۇل جەردە ءماتىندى مەحانيكالىق, ياعني سول قالپىندا قابىلداپ جاريالاۋدا, وعان عىلىمي تۇسىنىك بەرۋدە كوبىندە ءتۇرلى بولجامدار, ەمەۋرىندەر بولۋى تابيعي زاڭدىلىق. تەك ولاردىڭ اراسىنداعى شەكارالىق شەكتەۋلەردەن گورى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ باسىم ءتۇسىپ جاتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. جازۋشىنىڭ جەكە ومىرىنەن شىعارماشىلىق ءومىربايانى ءوربيتىنىن ەسكە الساق, جەكە تۇلعانىڭ تاعدىرىنا, ومىرىنە, وتباسىنا, ءاربىر كەزەڭدەردەگى ءومىر بەلەستەرىنە دە بەيعام قاراۋعا بولمايدى.
م.اۋەزوۆ پەن ز.كەدرينانىڭ ءبىر-بىرىنە جازعان حاتتارى ەكى تۇلعانىڭ جەكە تاعدىرىنا قاتىستى عانا قۇندى دەرەكتەر ەمەس, ول قازاق جانە ورىس ادەبيەتى اراسىنداعى بەلگىلى كەزەڭدەگى (كەڭەستىك) كۇردەلى شىعارماشىلىق بايلانىستان, رۋحاني ومىردەن, ءسوز ونەرى تاريحىنان تام-تۇمداپ دەرەك بەرەتىن عىلىمي دايەك. ءبىر ءداۋىردىڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىسىن قامتيتىن كەدرينانىڭ مۇحتار اۋەزوۆ پەن ۆالەنتينا اۋەزوۆاعا جولداعان حاتتارى شىن مانىندە اۋەزوۆتانۋ سالاسىنداعى ەپيستوليارلىق ماڭىزى زور مۇرا. م. اۋەزوۆ مۇراجايىنداعى №376 پاپكاداعى (38 قوراپ) بۇل حاتتار وسى كۇنگە دەيىن جارىق كورمەگەن. م.اۋەزوۆ «شىعارمالارىنىڭ ەلۋتومدىق تولىق جيناعىنداعى 50-ءىنشى تومىندا ۇلى سۋرەتكەردىڭ ز.كەدرينا مەن ا.پانتيەلەۆكە جازعان 6 حاتى العاش رەت جاريالانعان بولاتىن. الايدا كورنەكتى ورىس ادەبيەتشىسى, سىنشى, عالىم, اۋدارماشى كەدرينانىڭ ولارعا جازعان جاۋاپ حاتتارى كوبىندە ۆالەنتينا نيكولاەۆناعا جولدانعاندىقتان, سول كىسىنىڭ جەكە قۇجاتتارىمەن بىرگە جازۋشىنىڭ جيەن نەمەرەسى ديار اسقار ۇلىنىڭ قولىندا بولعان (4-38-قوراپ). بۇگىندە مۇراجاي قورىنا قوسىلعان بۇل حاتتار №376-پاپكادا ساقتاۋلى. ءبىز كەدرينانىڭ حاتتارىن كوپشىلىككە العاش رەت ۇسىنىپ وتىرمىز. حات ءماتىنى ورىس تىلىندە بولعاندىقتان قۇجاتتىڭ قۇنىن جوعالتپاي, العان ۇزىندىلەردى سول قالپىندا بەرۋگە تىرىستىق.
كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى عالىمى, سىنشى, ادەبيەتشى, اۋدارماشى ز.كەدرينا ەستەلىك قولجازباسىندا: «...ۆسيا مويا سوزناتەلنايا تۆورچەسكايا جيزن بىلا سۆيازانا س مۋحتاروم ومارحانوۆيچەم. ا پوۆسەدنەۆنايا جيزن موەي سەمي منوگو لەت ي ۆو منوگوم تاكجە بىلا وچەن بليزكا ەگو سەمە. مى درۋجيلي س نيم بەز مالوگو تريدتسات لەت...», دەپ جازعانى ەكى ۇلت ادەبيەتىنىڭ ۇلى دوستىعىن دالەلدەسە كەرەك-ءتى (5-«مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى ەستەلىكتەر. 2-باس.الماتى: ء«بىلىم».2007.-288 بەت.39 ب).
قازاق جانە ورىس ادەبيەتىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىندەگى تاريحى, سول كەزدىڭ ادەبي ءۇردىسى, ەكى ەل ادەبيەتىنىڭ شىعارماشىلىق بايلانىسى, جەكە تۇلعالاردىڭ قارىم-قاتىناسى بۇل حاتتار ءماتىنىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. جازۋشى مەن كەدرينانىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى ونداعى ادرەساتپەن قۇرىلعان ديسكۋرسقا, ءوزارا پىكىرتالاستارعا قۇرىلعان.
ءبىز قاراستىرعالى وتىرعان زويا كەدرينانىڭ م.اۋەزوۆ پەن ۆالەنتينا نيكولاەۆناعا جازعان 15 حاتى ء(12/ىح.41 جىلدان باستالىپ, 1956. جىلدارمەن اياقتالعان), 2 قولجازباسى جانە وعان جاۋاپ بەرگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ حاتتارىندا 1951-1959 جىلدار ارالىعىنداعى جازۋشى ءومىرىنىڭ قيىن قىستاۋ كەزەڭدەرى, ناقتى ومىرلىك دەرەكتەر مەن ادەبي فاكتىلەر كورىنىس تاپقان. بۇلاردىڭ ءبارى ۇلى سۋرەتكەردىڭ ءومىربايانى مەن شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ تۇتاس جۇيەلەنىپ, زەرتتەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەپيستوليارلىق مۇرادان ەڭ ءبىرىنشى, اۆتوردىڭ وبرازدىق مىنەزدەمەسى, ونداعى قويىلىپ وتىرعان تاقىرىپقا ساي ءماتىننىڭ ماقساتى ايقىندالادى. حات ءماتىنىنىڭ اقپاراتتىق سيپاتىنا, ونىڭ تانىمدىق, تاعىلىمدىق, تاربيەلىك, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ماندەرىنە نازار اۋدارۋ ارقىلى بۇل جانردىڭ پوەتيكاسىن ايقىنداۋعا بولادى. وقۋشىعا حاتتاردىڭ تيپولوگياسى (دوستارعا, رەسمي تۇلعالارعا, ت.ب.) عانا ەمەس, ءماتىن استارىنداعى ىشكى سەزىمدەر, ىشكى داۋىستار ديالوگتەرى, وي-سانا قاقتىعىستارى مەن پىكىر قايشىلىقتارى دا قىزىقتى. قازاق ادەبيەتىندەگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەپيستوليارلىق جانرداعى جازبالارىنىڭ تاريحى مەن پوەتيكاسىن, ولاردىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭدەرىن زەرتتەگەن كەزدە كوز جەتكەن نارسە ولار ۋاقىتپەن بىرگە تاقىرىپتىق, جانرلىق, ستيلدىك وزگەرىسكە ۇشىراپ, ءار كەزەڭدە جاڭا تاريحي مادەني تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, جانر پوەتيكاسى ءاردايىم ءوسىپ, مازمۇنى مەن كوركەمدىك قۇندىلىقتارى ۋاقىتتىڭ تالابىنا وراي وزگەرىپ وتىرعان. م.اۋەزوۆ پەن كەدرينا ءومىر سۇرگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قاعازعا تۇسىرىلگەن حاتتاردا اشىق ويلار الاڭى ءورىس السا, بۇگىندە ولاردىڭ ورنىن تەلەفون, SMS, ينتەرنەت اقپاراتتارى الماستىردى. ءسوز جوق, ولاردىڭ تۇرلىك تە, تاسىلدىك تە, ماعىنالىق تا, ستيلدىك تە قۇرىلىمدارى وزگەردى. تاريحتا ءىزى دە قالمايتىن مۇنداي اقپارات حاتتاردان گورى تاسقا ءتۇسىپ, تالاي ۇرپاقتى تاربيەلەر, ولارعا تاعىلىمدى ونەر ۇسىنعان ادەبيەتتەگى تۇلعالاردىڭ ەپيستوليارلىق مۇرالارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ولاي بولسا, مۇحتار اۋەزوۆكە جولدانعان حات جانرىنداعى ماتىندەردىڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ءۇشىن دە الار ۇلەسى زور.
كەدرينانىڭ مۇحتار اۋەزوۆ پەن ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە جولداعان حاتتاعى ەپيستوليارلىق ۋاقىت پەن كەڭىستىك ماسەلەلەرى, ولاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق ومىرباياندارىنداعى بەيمالىم كەزەڭدەر مەن فاكتىلەردى ايقىنداپ, تۆورچەستۆولىق لابوراتوريالارىنىڭ قۇپيا قالتارىستارىن اشۋعا جانە ولار تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكى شىعارماشىلىق تۇلعا اراسىندا وتىز جىل بويى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن ەپيستوليارلىق ونەر تاجىريبەسىندەگى جانرلىق, تاقىرىپتىق, قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەر جونىندە ادەبيەتتانۋشى عالىم ت.فريكتىڭ: «...ەپيستوليارنىي ديسكۋرس پو سۆوەي پريرودە وتليچاەتسيا ستيلەۆىم سينكرەتيزموم, نەچەتكوستيۋ جانروۆىح گرانيتس, ودناكو ۆ كاجدوم وتدەلنوم سلۋچاە موجنو گوۆوريت و سپەتسيفيكە جانروۆوي سترۋكتۋرى پيسما, وبۋسلوۆلەننوي تۆورچەسكوي ينديۆيدۋالنوستيۋ ەگو اۆتورا, ونا, كاك ي ۆسە سوستاۆليايۋششيە ەپيستوليارنوي پوەتيكي, زاۆيسيت وت ادرەساتا, توچنەە, توگو يلي ينوگو وبرازا ادرەساتا, سوزداۆاەموگو اۆتوروم پيسما. يمەننو وبراز ادرەساتا وپرەدەلياەت ناپراۆلەنيە رازۆيتيا وبششەنيا, وسوبەننوستي پوۆەدەنچەسكوگو تەكستا اۆتورا, ا تاكجە تو, كاكوي تيپ سۆيازي پيسما وپرەدەلياەتسيا حۋدوجەستۆەننىم ينسترۋمەنتاريەم پيساتەليا, ەگو يدەولوگيەي», دەپ ايتقانىنداي, م.اۋەزوۆ پەن كەدرينانىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسىنداعى ديالوگتىك ديسكۋرس تا ءوز كەزەڭىنىڭ شەجىرەسى (فريك ت.ب. ەپيستوليارنوست ن.م.كارامزينا// ۆەستنيك تومسكوگو گوسۋدارستۆەننوگو ۋنيۆەرسيتەتا. فيلولوگيا. 2016. – №2(40). – 136 ستر).
قالاي بولعاندا دا حات ماتىندەرى ەپيستوليارلىق جانردا ء«ماتىن ىشىندەگى ءماتىن», ينتەرتەكست رەتىندە پايدالانىلعانىمەن ول جالپى كوركەمدىك تۇتاستىقتان تىس بولمايدى. سوندىقتان كەدرينانىڭ وزگە ەمەس, تەك قانا مۇحتار اۋەزوۆ پەن ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە جولداعان حاتتارىندا ادرەسات-كەيىپكەردىڭ شىنايى بەينەسى, ومىردەگى سيۋجەتى, شىندىعى بەينەلەنگەن. ەپيستوليارلىق مۇراداعى ۋاقىت پەن كەڭىستىك تە سول كەزەڭنىڭ ىشكى, سىرتقى مىنەزدەمەلەرىن اشادى.
بۇل تاقىرىپتىڭ ءبىز ءۇشىن ەرەكشەلىگى سوندا, ونىڭ قازاق ادەبيەتتانۋىندا بۇرىن زەرتتەلمەگەندىگىندە جانە مۇحتارتانۋ سالاسىن تولىقتىرىپ, جان-جاقتى زەردەلەۋدەگى ماڭىزدىلىعى ءالى كۇنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ, ەندى عانا ادەبي اينالىمعا ەنۋىندە بولسا كەرەك. ەپيستوليارلىق جانردىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدا تۋىپ, قالىپتاسۋى, داۋىرلەۋ تاريحى مەن تەورياسىنىڭ ماسەلەلەرى, ەۆوليۋتسياسى, ترانسفورماتسياسى, پوەتيكالىق جانە تيپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ازىرگە ەكى شىعارماشىلىق تۇلعا اۋەزوۆ پەن كەدرينا حاتتارى نەگىزىندە قاراستىرىلۋى دا بۇل ەڭبەكتىڭ جاڭالىعى.
كەڭەستىك كەزەڭدە حات جانرىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق, سىنشىلدىق ماعىناسى ارتىپ, ساياسي الەۋمەتتىك, رۋحاني, گۋمانيستىك ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. ال كەدرينا مەن اۋەزوۆ حاتتارىندا كوبىندە ادەبيەت ماسەلەلەرى, ونىڭ اۋدارما سالاسىنىڭ جانرلىق, تەوريالىق, تاجىريبەلىك ماعىنالارى ءسوز بولادى. بۇل حاتتاردا لاكونيستىك ستيل قالىپتاستىرعان كومپوزيتسيالىق ءتۇزىلىس, انىقتىق, قىسقالىق, ساۋاتتىلىق بوي تۇزەدى.
حات جانرىنا جاڭا ماعىنا بەرىلىپ, سول ارقىلى ۋاقىت ماسەلەسى وتكىر, كوكەيكەستى تۇردە قويىلدى. ۇلى ۇستازعا دەگەن تاعزىم, اقىلشى اعاعا دەگەن شەكسىز العىس, وزگە ۇلت وكىلى بولسا دا تۋعان باۋىرىنداي بولعان قامقورشىعا دەگەن قالتقىسىز ادالدىقتان تۋعان كەدرينانىڭ ۇلى جازۋشىعا, ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە, ۆالەنتينا اۋەزوۆاعا جولداعان حاتتارى ءبىز ءۇشىن بەيمالىم قۇندىلىقتار.
زويا سەرگەەۆنا كەدرينانىڭ ء(12/ىح.41, ء30/حىى-46, ء9/Vىىى-52, ء11/Vىى-55, ء13/Vىى-56, ء13/Vىىى-60, 23/ح-60, ء19/Vىىى-61, ء8/Vىى-61) م.اۋەزوۆ پەن ۆ.اۋەزوۆاعا جازعان 15 حاتى جانە ەسكى ماشينكاعا باسىلعان ەكى بەتتى ەسكەرتپە ماتىندەرى مۇراجاي قورىندا بار. 1941–1961 جىلدار ارالىعىنداعى ماسكەۋ – الماتى اراسىنداعى اقپاراتتار اعىنىنان اڭعاراتىنىمىز, داتالارى كورسەتىلگەن حاتتاردىڭ ءوزى تولىق ەمەستىگى, ولاردىڭ قۇنتتالماي جوعالعاندارى قانشاما؟ ز.كەدرينانىڭ ازىرگە قولدا بار 15 حاتىنىڭ بارىنە بىردەي جاۋاپ جازىلماسا دا كەيبىرىنە جاۋاپ جازىلعانى دا اقيقات. م.اۋەزوۆتىڭ اتىنان جازىلعان 8 حاتىندا دا ولار ناقتى دەرەكپەن دايەكتەلگەن. مىسالى, 18.08.1951 ج. №85-ءنومىرلى حاتىنان باستالىپ, №92-مەن اياقتالاتىن حاتتارىنىڭ كوبىندە: «پولۋچيلي نا دنياح تۆوە پيسمو, چيتالي ۆسەي سەمەي, بىلي رادى ۆەستوچكە وت تەبيا...», دەپ باستالادى. ولاي بولسا, جازۋشى مۇراجايىندا دا جانە كەدرينانىڭ ءوزىنىڭ جەكە ارحيۆىندە, مۇمكىن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قىزمەت ەتكەن م.گوركي اتىنداعى الەمدىك ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ مۇراعاتىندا قولعا تۇسپەگەن كوپ قۇجاتتار بولۋى ابدەن مۇمكىن. ولاردى ىزدەستىرىپ, مۇراعاتقا تاپسىرۋ, زەرتتەۋ, ءار قىرىنان ينتەرپرەتاتسيالاۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى عىلىمي ماسەلەلەر.
ايتالىق, ز.كەدرينانىڭ م.اۋەزوۆكە جازعان قولجازبالارىنىڭ ىشىندە «زامەچانيە پو رومانۋ «پۋت ابايا» رەداكتورا كەدرينوي» دەپ ماشينكاعا باسىلعان ءماتىن بار, وندا روماننىڭ 2-دەن 5-كە دەيىنگى تاراۋلارىندا ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر ءتۇسىرىلىپتى. مۇحتارتانۋعا قاجەتتى بۇل قۇندى پىكىرلەر دە كوپشىلىككە ءمالىم ەمەس, تىڭ ادەبي دەرەكتەر.
ال ز.كەدرينانىڭ ءۇشىنشى حاتى 1946 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا جولدانىپتى. حاتتى سيرەك جازاتىن ۆالەنتينا قۇربىسىنان جاقسى حابار جەتكەنىنە قۋانعان زويا سەرگەەۆنا : «دوروگايا ۆالەچكا! نە موگۋ تەبە سكازات دو چەگو, يا بىلا رادا پولۋچيت وت تەبيا پيسمو دا ەششە تاكوە حوروشەە... ناچنۋ سۆوي وتچەت س گلاۆنوگو: ۆالەچكا, كوشكا ناكونەتس, سو منوي. دەموبيليزوۆالسيا ۆ ماە س نەۆەروياتنىم ترۋدوم, ت-ك. ون پوليترابوتنيك, ەگو نەپرەمەننو حوتەلي يسپولزوۆات نا كۋريلسكيح وستروۆاح . ك سچاستيۋ ەگو ليتەراتۋرنىە ترۋدى بىلي پريزنانى دوستاتوچنىم موتيۆوم ي ۆوت تەپەر ون دوما. ناپيسال پەسۋ دليا تەاترا ميحوەلسا ي پوكا س نەي ۆسە حوروشو. گوۆوريات, چتو ەتو بۋدەت سوبىتيە ي ت.پ. نۋ, داي بوگ. كرومە توگو ون رابوتاەت س ا.م. كوللونتاي ناد ەە مەمۋارامي ي پيشەت ۆوەننىە وچەركي (ستاتيا) دليا «كراسنوارمەيتسا», دەپ جولداسى ابەل پانتيەلەۆتىڭ كوپ ۇزىلىستەن سوڭ قالامىمەن قايتا قاۋىشقانىن ايتىپ, ءوز ومىرىندەگى وڭ وزگەرىستەردەن دە حابار بەرەدى: «...ا س وسەني يا زانيالاس بولشوي كريتيچەسكوي رابوتوي (مونوگرافيەي سەلۆينسكوگو) ي توت, بىلا وپۋبليكوۆانا ۆ «وكتيابرە», ا پوتوم ۆ «سوۆ.پيساتەلە», نو مەنيا ستالي ۋگوۆاريۆات يدتي ۆ انتيفاشيستكوي كوميتەتە سوۆ.جەنششين (ۆ جۋرنال «سوۆ. جەنششينا») ي يا پوچەمۋ تو پوشلا... ي ساما تولكوم نە سكاجۋ پوچەمۋ. ۋسلوۆيا ي زارپلاتا تام لۋچشە وبىچنىح رەداكتسيوننىح زناچيتەلنو, نو دەلو نە ۆ ەتوم ماتەريالنو يا بى پروجيلا ي تاك. نو, سيديا دوما, يا كاك تو وديچالا ي وتورۆالاس, ا تۋت حوروشەە دەلو – بوربا س فاشيزموم – نۋ, يا ي پوشلا. ا تۋت نا مەنيا ي ناگرۋزيلي دەلا: مونوگرافيۋ سداۆات ء15/ى; ۆ «وكتيابر» دۆە ستاتي (ودنا ۆ №12, درۋگايا ۆ № 1-2), زاكازى دليا «كراسنوي زۆەزدى», «كومسومولكي», «ترۋدا» ي ناكونەتس, «پراۆدى». ا نا رابوتە, كاك ۆسەگدا نا نوۆوم مەستە تاكجە دەلا پو-ۋشي. نۋ, ۆ «وكتيابر» يا ۆسە ناپيسالا, ۆ «كر.زۆەزدە» ۋ نەە ناپەچاتانو, ا تەپەر ستارايۋس چتوبى سووترۋديت دليا «پراۆدى» – پوروحۋ نە حۆاتاەت – سلوۆ نەت. پيسمو ي تو سوباچيم يازىكوم پيشۋ, ا ۋجە گدە جە ستاتيۋ؟..
ودناكو گدە تو زيموي يا سوبيرالوس ەششە ناپيسات و كازاحسكوي پروزە. ورەنتيروۆوچنايا دوگوۆورەننوست س «وكتيابرەم» نا ەتوت سچەت ەست. ۆ وسنوۆە «اباي» ي «بالۋان شولاك», كوتوروگو وحوتا رۋگنۋت. نۋ, تام ۆيدنو بۋدەت...», دەپ وسىنشاما قاۋىرت جۇمىستارىنا قاراماي قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭا ۇردىستەر تۋرالى ۇنەمى ءۇن قاتىپ وتىرۋدى داعدىعا اينالدىرعان ادەبيەتشى رەتىندە قازىرگى قازاق پروزاسى جونىندە دە پىكىر ايتىپ, وداقتىق كەڭىستىكتە تانىستىرۋعا تاپسىرىس العانىن, ونىڭ ىشىندە مىندەتتى تۇردە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ابايى» مەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بالۋان شولاق» روماندارىن نەگىزگە الىپ تالدايتىنى جونىندەگى ويلارىن جەتكىزەدى. سونشاما تاريحي فيلولوگيالىق اقپاراتتارعا تولى حات ماتىنىندەگى ءار فاكتى سول كەزەڭدەگى وداقتىق ادەبي ۇردىستەن مالىمەتتەر بەرۋمەن بىرگە سوعىستان كەيىنگى ءبىر رۋحاني سەرپىلىستى سەزىندىرەدى. گازەت, جۋرنالداردان تۇسكەن تاپسىرمالار كەدريناعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋمەن قاتار ۇلت پەن ۇرپاق تاعدىرىنا جاۋاپتى انا رەتىندەگى كۇرەسكەرلىك رۋح بەرەدى. جالاڭ ۇگىتتەن گورى جاۋىزدىققا قارسى كۇرەستى انالىق ادامي قاسيەتتەرمەن قۇنارلاندىرىپ, شىنايى سەزىممەن شۇرايلاندىرۋ تالابىمەن تۇتاستاندىرىپ قالام ۇستاعان سىنشى كەدرينا ءوزى كيە تۇتقان ءسوز ونەرىندە اقىل مەن پاراسات, اقيقات پەن مەيىرىمدى باستى قاعيدا رەتىندە ۇستانعان. ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىندە دە, ءتىپتى ەپيستوليارلىق مۇراسىندا دا وسى مەيىرىمدىلىك مانەرى جات ەمەس. حات اۆتورىنىڭ وبرازدىق بەينەسى وسى قالپىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن وتباسى مۇشەلەرىنە جازعان حات ماتىندەرىندە دە مۇلتىكسىز مۇسىندەلگەن. زويا كەدرينانىڭ حات جانرىنداعى ماتىندەرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە اۆتوبيوگرافياسى مەن قازاق ادەبيەتى تاريحىن تۇگەندەۋگە, شىعارماشىلىق ءومىربايانىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە دە كوپ مۇمكىندىكتەر تۋعىزعانى انىق. سول 1950 جىلدارداعى كەڭەستىك ادەبيەتتىڭ تاريحىنان, ادەبي باسىلىمدارداعى جاڭالىقتاردان, تاريحي دەرەكتەردەن فيلولوگيالىق ماعلۇماتتار بەرگەن كەدرينا حاتتارىنداعى ومىرباياندىق جانە ادەبي فاكتىلەر كەڭەستىك داۋىردەگى ورىس جانە وداقتاس ۇلتتار ادەبيەتىنىڭ شىعارماشىلىق بايلانىستارىن, ولاردىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى كۇردەلى تاريحتى تانۋعا مۇمكىندىك اشادى. كەدرينانىڭ حاتىندا اتالعان وداقتىق مەرزىمدى باسىلىمداردا جۇرگەندە قازاق ادەبيەتى, ونداعى كوركەم شىعارمالارى, ولاردىڭ اۆتورلارى جونىندە كوپتەگەن ادەبي سىندار, عىلىمي ماقالالار جازعاندارىن پايىمداتار عىلىمي ناقتى مىسالدار مول.
جەكەلەگەن مونوگرافيالار مەن دەرەكتى شىعارمادا, كوركەم تۋىندىلاردا تام-تۇمداپ نەمەسە بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەرى عانا بولماسا ءالى كۇنگە دەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانى دا تۇتاس جازىلعان جوق. جازۋشىنىڭ وتباسىلىق, جەكە ءومىربايانى مەن ادەبي الەمىنەن كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر بەرەتىن حات ماتىندەرى, ەپيستوليارلىق مۇرالاردىڭ تۇلعا ءومىربايانىن تولىقتىرۋعا, ولارداعى دەرەكتەر مەن مالىمەتتەردىڭ مازمۇنىن بايىتۋعا, ەسكىرگەن دۇنيەلەردى جاڭالاۋعا, بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ساياسي تالعامىنا ساي جازىلعان دۇنيەلەردى تۇگەلدەي جاڭارتىپ, شىنايى, تابيعي, ادەبي, عىلىمي تۇلعاسىن قايتا قاراپ, تاريحي تۇرعىدان ورنىقتىرىپ, قالىپتاستىرۋعا دا قوسار ۇلەسى مول.
زويا كەدرينانىڭ اۋەزوۆتەر اۋلەتىنە جولداعان حاتتارى حح عاسىرداعى ەپيستوليارلىق مادەنيەتتىڭ, ەكى ۇلت ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرى اراسىنداعى ادەبي شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ تاريحىنان بايلامدار جاساۋعا نەگىز بەرەدى. حات ماتىنىندە اۆتوردىڭ جەكە كوڭىل كۇيى, وي-تولعانىستارى ورىن الىپ, ديالوگتىك ديسكۋرستىڭ جان-جاقتى اشىلۋىنا دا كەڭ ءورىس اشادى: «...ۋجاسنو حوچەتسيا پريەحات ك ۆام, پوۆەدات ۆسەح ۆاس ۆ كۋپە سەمەينوم سوستوياني. يا حوتەلوس سوزدات اتموسفەرۋ دليا كومانديروۆكي, نو چۋت ۆىيدەت-بى ۆ ەست! ا حوچەتسيا ۋجاسنو. منە ناجاتيە, چۋت ەسلي مى ۆسە ۆسترەتيمسيا ۆ الما-اتە, تو مولودوست – نە ۆەرنەتسيا, كونەچنو, ا ۆسپومنيتسيا», دەپ جاستىق شاق قايتا اينالىپ كەلمەسە دە ەسكە الىپ, قايتا سەزىنۋدىڭ قۇدىرەتى قانداي كەرەمەت ەكەندىگى جازىلادى. مۇندا اۆتوردىڭ سول ساتتەگى كوڭىل كۇيى, وزىندىك كوزقاراسى ءتىلدى قۇبىلتۋ, ونىڭ قالىپتى ىرعاعىن كوتەرىڭكى رەڭگە وزگەرتۋ بار. كوكتەمدى, جىلىلىقتى اڭساعان نازىك جاندى ادەبيەتشى ايەلدىڭ بولمىسى مەن پسيحولوگياسىنىڭ تىلسىم سىرلارى بەلگى بەرىپ قالادى. حات اۆتورىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ءبىر ساتتىك سىرلارىندا وزگە جۇرتتان جاسىرىن جۇمباق الەمى, ىشكى سەزىمدىك-ەموتسيالىق يىرىمدەرى كورىنىس بەرەدى. حاتتىڭ ستيلدىك ورنەگى وسى كوڭىل كۇيگە وراي پوەتيكالىق پافوسقا يە. ودان ءارى حات يەسى ز.كەدرينا زامانداسى, ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 50 جاسقا كەلگەنىن, ۋاقىت-شىركىننىڭ قانشالىقتى تەز, سىناپشا سىرعيتىنىن ءسوز ەتەدى: «...چتو مەنيا ۆپەچاتلياەت – ەتو پياتيدەسياتيلەتيە مۋحتارا! ۆوت ەتو پورەالنەە زەملەترياسەنيا: زناچيت مى س توبوي, ۆاليۋشا, ستارۋشكي؟».
حات ماتىنىندەگى كوممۋنيكاتيۆتىك (ەكپىن, ىرعاق, سازدىلىق, ينتوناتسيا), وبرازدى-ماعىنالىق (پوەتيكا, ديسكۋرس) اقپاراتتار ۇلكەن تەبىرەنىس پەن تولقۋدان تۇرادى. ءومىر بويى جۇمىستارى شاشەتەكتەن كەلىپ, باس كوتەرۋگە مۇرشاسى كەلمەي جۇرەتىن شىعارماشىلىق تۇلعالار ءبىر ءسات تىنىعىپ, ەس جيىپ ەدى, ەلۋگە كەلىپ قالعاندارىن ءبىلىپ, باستارىن ۇستايدى. حات اۆتورى بيولوگيالىق تۇرعىدا جاسى ەلۋدى ەڭسەرىپ تۇرسا دا كوڭىل-جاستىق بۇل ويعا جەڭىس بەرمەيتىنىن, الايدا ۋاقىت ءوز دەگەنىنە كوندىرىپ, مۇحتارمەن قوسا ۆالەنتينا ەكەۋىنىڭ دە قارتتىققا قادام باسقاندارىنا ءبىر قۋانىپ, ءبىر قايعىرادى. «ايەل ادامنىڭ جاسى ارقاشان ون سەگىز» دەگەن ءازىل وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ز.كەدرينا حاتىنداعى مادەني, ەستەتيكالىق, رۋحاني ماعىنالىق اقپارات جان الەمىنىڭ ءالى جاس ەكەندىگىن, شىعارماشىلىق ادامىنىڭ رۋحاني قۋاتتىلىعى قولىنان قالامى تۇسپەي قاجي قويمايتىنىن دا اڭعارتادى.
نەگىزى وزگە وركەنيەتتى ەلدەر ادەبيەتتانۋىندا ەپيستوليارلىق مادەنيەت جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسىپ, دامىعان. تاريحتى تۇلعا جاسايتىنىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق رۋحانياتقا قوسىلار ولار تۋرالى ءاربىر ادەبي فاكتىنىڭ, تاريحي دەرەكتىڭ, ەپيستوليارلىق مۇرا ءماتىنىنىڭ قۇندى ەكەندىگى تاعى دا داۋسىز. حح عاسىرداعى ۇلى تۇلعامىز, كورنەكتى سۋرەتكەر, عۇلاما عالىم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جەكە ءومىربايانىنا, ادەبي شىعارماشىلىق الەمىنە قاتىستى كوپتەگەن تاريحي فيلولوگيالىق اقپاراتتاردى العا تارتاتىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى ورىس ادەبيەتتانۋشىسى, سىنشى, جازۋشىنىڭ جاناشىر دوستارىنىڭ ءبىرى ز.كەدرينانىڭ حاتتارى ءسوز جوق, بۇگىنگى مۇحتارتانۋ ءۇشىن ۇلكەن ولجا.
گۇلزيا ءپىرالى,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتى «اۋەزوۆ ءۇيى» عمو باس عىلىمي قىزمەتكەرى