كەشە تاۋەلسىزدىك سارايىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزى ءوز جۇمىسىن جالعاستىردى. فورۋمنىڭ سەكتسيالىق وتىرىستارىندا تالقىلاۋعا شىققان ماسەلەلەر بويىنشا دەلەگاتتار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
«ءدىن جانە ساياسات: جاڭا ۇردىستەر مەن پەرسپەكتيۆالار» تاقىرىبىندا وتكەن سەكتسياعا توراعالىق ەتكەن انگليكان شىركەۋىنىڭ وكىلى, بەدفورد ەپيسكوپى ريچارد اتكينسون استانادا ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلىپ جۇرگەن القالى جيىننىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ, العاشقى ءسوز كەزەگىن «جاميعات ءال شاباب ءال يسلام» وكىلى شەيح ءسالمان ءال حۋسەين ءال نادۆيگە ۇسىندى.
شەشەن الدىمەن ءسوزىن وسىنداي جيىندى ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويعان قازاقستانعا, ونىڭ پرەزيدەنتىنە العىسىن ايتىپ, ءارى قاراي: ء“بىز الەم ءۇشىن كۇردەلى ءبىر كەزەڭدە ءجۇزدەسىپ وتىرمىز. ادامزات بالاسىنىڭ ءوزىنىڭ باستاپقى كەزدە ءدىن تانىماعان جابايى كەزدەرىندەگىدەي ءبىر-ءبىرىمەن سوقتىعىسىپ, ءتۇرلى مايداندار اشىپ, ءدىن جولىنداعى سوعىس دەپ جەلەۋلەتىپ, ەلدى الاڭداتىپ تۇرعان تۇسىندا ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ وي توقايلاستىرۋىنىڭ ماڭىزى زور. جاراتۋشى يە ادامزاتقا جول كورسەتۋگە, ادامدارعا ءدىننىڭ ماڭىزىن ۇيرەتۋگە, الدەقالاي ءبىر تەرىس قىلىق, ءدىني ءفاناتيزمدى بولدىرماۋ ءۇشىن پايعامبارلاردى جىبەردى. ال پايعامبار ءومىرى, ونىڭ ۋاعىزى ادامداردى ىزگىلىككە, مەيىرىمدىلىككە, ادىلدىككە شاقىرادى. يماندىلىق – مۇسىلمان دىنىندەگى ەڭ باستى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى. ادامنىڭ امالدارى وسىعان سايعاندا عانا الەمگە ىزگىلىك شۋاعى توگىلەدى, زورلىق پەن زومبىلىققا, قاتىگەزدىككە ورىن مۇنداي ورتادان ەش تابىلمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىز ءادىل بولۋعا ءتيىسپىز, تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا, مۇسىلماندار ىزگىلىكتى قۇرمەتتەپ, قايىرىمدىلىق وتىنا جىلىنىپ, كومەككە زارۋلەرگە قولۇشىن سوزعان مەيىرىممەن جەر بەتىنە جايىلدى. بۇل – اللادان. مۇسىلمانداردىڭ ىزگىلىك پەن يماندىلىققا نەگىزدەلگەن ۇستانىمىن وزگە ءدىن وكىلدەرى دە مويىنداپ كەلدى. زورلىق, زومبىلىق, قانتوگىسكە يسلامدا ورىن جوق, دەدى.
ال ءۇندىستاننان كەلگەن ءدىن ليدەرى اچاريا سۆامي ۆيشۆەشۆاراناند وسىمەن بەسىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان سەزدىڭ تابىستىلىعىنا ءمان بەرە سويلەدى. ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى باس قوساتىن الەمدىك ماڭىزدى پلاتفورمادا ايتىلعان ويلاردىڭ ادامزات بالاسىن دۇرىس باعىتتا دامۋىنا باستايتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن ول ورتاق قۇندىلىقتىڭ بەيبىت ءومىر ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. جاراتۋشى يەمىزدى ءبىز ارقايسىمىز تۇرلىشە اتاعانىمىزبەن, ول ۇلى جاراتۋشى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدى ول تۇرلىشە ەتىپ جاراتتى جانە ءبىزدى ءوزىن تانۋعا شاقىرادى. سول تۇرعىدان ءبىزدىڭ بارلىعىمىز جاراتۋشىنىڭ وتباسىنىڭ مۇشەلەرىمىز. سوندىقتان دا, بىزدەر ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن قۇرمەتتى جالعاستىرۋعا ءتيىسپىز. ءۇندىستان ءتاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن الپىس جىلدىڭ ءىشىندە كوپتۇرلىلىگىن ساقتاپ قالدى, ول ءوزارا قۇرمەتتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. رۋح ءتۇرلى سىندار مەن تەكسەرۋلەردەن وتەدى, ال ادامي بەينەدە قالىپ, ىزگىلىكتى سەرىك ەتۋ بۇل بۇگىندە پلانەتا تۇرعىندارى الدىندا تۇرعان ماسەلە دەگەن ويىنا العىسىن جەتكىزگەن مودەراتور كەلەسىدە ەلدىڭ نازارىن حورۆاتيادان كەلگەن «مەسيحات» يسلام قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ءمۇفتي ءازيز افەندي حاسانوۆيچكە اۋداردى.
مەن سىزدەرگە ارناعان ءسوزىمدى حورۆات تىلىندە ازىرلەدىم, سول ءۇشىن ارنايى اۋدارماشىم بار, دەگەن شەشەن ءوز ەلىندە بەيبىت ءومىر سۇرۋگە نەگىزدەلگەن ءتۇرلى دىندەر اراسىندا كەلىسىمگە قول قويىلعاندىعىن كوڭىلى تولا تۇرىپ مالىمدەپ, ءارى قارايعى ويىن بىلايشا جالعادى. قازىر ءبىر تىلدە عانا سويلەيتىن, تەك ءبىر عانا مادەنيەتتى ۇستاناتىن, حالقى تەك ءبىر عانا ەتنوستان تۇراتىن مەملەكەت جوق. ال ءار تەكتى جەردە جولىن تاۋىپ, كەلىسىمگە كەلىپ, حالىق ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتكە جۇمىلسا, جەڭبەيتىن قيىندىق جوق. حورۆاتياداعى مۇسىلماندار ءوز ەلىندە وسى ىسكە ۇلەسىن قوسۋدا, دەگەنىنە مودەراتور ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ءسىز بىزگە اسا ماڭىزدى ماسەلەنى, ەلىڭىزدەگى كەلىسىمگە كەلۋ جولدارىن ايتتىڭىز, سول ءۇشىن سىزگە العىس ايتامىز, دەدى.
كەلەسى كەزەكتە ءوز ويىمەن بولىسكەن پاپا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى البەرتو لو پرەستي تولەرانتتىلىق جايىنا توقتالدى. بۇل رەتتە ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە ءمان بەرگەن ول ءدىننىڭ بەيبىتشىلىككە قاراما-قايشى دۇنيە ەمەستىگىن, ءدىننىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا ادامزاتتىق قۇندىلىق – بەيبىتشىلىك جاتاتىنىن باسا ايتتى. كەيدە مەملەكەتتەر ءدىندى ءوز پايدالارىنا – سوعىسقا, جاۋلاپ الۋعا جاراتقىسى كەلگەن, ونىڭ مىسالدارىن تاريحتى پاراقتاساڭىز كوپتەپ تابۋعا بولادى, ال شىركەۋدىڭ ماقساتى مۇلدە باسقا. سوندىقتان شىركەۋ ەمەس, قايتا مەملەكەت ءدىندى قۇرمەتتەسە, سول ارقىلى قوعامىن دا ىزگىلىككە تاربيەلەي الادى. مەملەكەت زاڭدىق قاعيدالارعا, اكىمشىلىك باسقارۋعا نەگىزدەلسە, ال ءدىن قاعيداتتارى يماندىلىقتى كۇشەيتەدى. بيىك ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ كۇشى الاپات, وندا قياناتقا ورىن جوق, ادىلدىك ۇستەمدىك قۇرادى, دەدى.
ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن ىستەرى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مۇحامماد ازاددين ابساتتار لاڭكەستىك ارەكەتتەرمەن كۇرەستەگى ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ءدىني ماقسات ساياسي كەيىپكە ەنبەۋى ءتيىس, ءدىندى قاقتىعىستاردى جوياتىن ىزگى كۇش دەپ تانۋعا بولسا, ءبىزدىڭ وسىنداي فورۋمدار ارقىلى زورلىققا, قانتوگىسكە قارسى تۇرۋعا جۇمىلعانىمىز ابزال. وزبىرلىققا ءدىن اتاۋلىدا ورىن جوق. ەشبىر پەندەنىڭ اللا بەرگەن ءومىردى قيۋىنا, ءسويتىپ, جاراتۋشى يەمىزگە قارسىلىق تانىتۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك, دەسە, كەلەسى ءبىر شەشەن, اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنىڭ حالىقارالىق جانە وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ساميا بيبارس تا ءوزىنىڭ الدىندا سويلەگەن فورۋم دەلەگاتىنىڭ ويىن ءارى قاراي جالعاعانداي بولدى.
وزبىرلىق پەن قانقۇيلى ارەكەتتەرمەن, سونداي-اق, كەدەيشىلىكپەن كۇرەس تە ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋىنا اينالسا ەش ارتىق ەتپەيدى. ەكسترەميزم – ءدىندى ءوز مانىندە تۇسىنبەۋدەن تۋاتىن قاسىرەت. بۇگىندە تاياۋ شىعىستا بولىپ جاتقان وقيعالار شىن ءمانىندە يسلامعا قارسى, ءدىن اتىن جامىلىپ ادامزاتقا قارسى جاسالعان قىلمىس دەپ بىلەمىن. سوندىقتان وسى باسقوسۋدا ءدىن ليدەرلەرىنىڭ ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا ءمان بەرگىم كەلەدى. قازىرگىدەي جاھاندانعان زاماندا ءدىني سەنىمنىڭ كوپتۇرلىلىگىن قۇرمەتتەۋ شىن مانىندە ءوزىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامدى قۇرمەتتەۋ ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز, دەپ وي قورىتتى شەشەن.
قىتايدان كەلگەن تسزيانسۋ پروۆينتسياسىنداعى داوتسيست اسسوتسياتسياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى يان شيحۋا الەمنىڭ دامۋدىڭ وتە كۇردەلى ساتىسىندا تۇرعانىن ايتتى. دىنارالىق قاقتىعىستارعا الىپ كەلىپ وتىرعان ەكسترەميزم, تەرروريزم دەگەننىڭ حالىقتىڭ قايعى شەگۋىنە جول بەرگەنى كىم-كىمنىڭ دە جانىنا باتادى. ءبىز قازىر بەيبىتشىلىكتى ىزدەۋ جولىندامىز. ءبىزدىڭ ءىلىمىمىز بويىنشا بيلىك حالىقتىڭ ق ۇلى بولۋى ءتيىس. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىندا سوعىسسىز الەمدى قۇندىلىق تۇتاتىن لاو تسزى ءىلىمى بەيبىتشىلىككە نەگىزدەلگەن. ول – سونىسىمەن قۇندى, دەدى. ودان كەيىن مودەراتور مىنبەرگە جاھاندىق بىرقالىپتى قوزعالىس كۇشىنىڭ باس ديرەكتورى داتو سايفۋددين ابدۋللانى شاقىردى.
بەيبىتشىلىككە سەنىمدى بولۋدىڭ نەگىزى – كەلىسىم, ۇيلەسىم. ول – ەكسترەميزمەن سەنىمدى كۇرەستە بولاتىن مىقتى كۇش. مۇندا ۇنقاتىسۋدىڭ اتقارار جۇگى قوماقتى, دەگەن پىكىرىمەن ورتاقتاسىپ, جاستاردىڭ قاي باعىتقا بەت تۇزەگەنىن ءبىلىپ وتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايىندا فورۋم دەلەگاتتارىنا ويتامىزىق تاستاعان شەشەننەن سوڭ, يسلامابادتاعى حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى احمەد يۋسيف شاريعات جايىندا كوسىلدى. شاريعات جولىمەن ءجۇرۋدىڭ ادامدى اداستىرمايتىن شامشىراق ەكەنىنە توقتالىپ, ناعىز مۇسىلماننىڭ وزگە ءدىن وكىلىنە قۇرمەتپەن قارايتىنىن العا توستى. شاريعاتتا بارلىق الەمنىڭ بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرۋىن, مۇسىلماندى دا, مۇسىلمان ەمەستى دە قۇرمەتتەيتىنىن, ال مۇسىلمان بالاسىن باۋىر سانايتىن ىزگىلىككە باۋليتىنىن ورتاعا سالدى. يسلام ءدىنى ەشكىمگە دە زورلىق كورسەتپەيدى, ول – باۋىرمالدىق ءدىنى, تامىرىندا ىزگىلىك پەن يماندىلىق بار اسىل دىندە شاريعاتتىڭ ءتۇزۋ جولىن ۇستانعان جان قياناتقا بارمايدى, دەدى.
رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى دميتري سابلين جۋىردا ءوزىنىڭ سيريادان ورالعانىن ايتتى. اياۋسىزدىقپەن توگىلىپ جاتقان قاندى كورىپ كەلگەن مەن بۇگىنگىدەي ۇنقاتىسۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن قاتتى تۇسىنەمىن. رەسەي – وتە كوپۇلتتى مەملەكەت, بىزدە بارلىق كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرى بار, ال ۇنقاتىسۋ, ءبىر-ءبىرىنىڭ نانىم-سەنىمدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ – قوعامداعى تىنىشتىقتىڭ كەپىلى, دەگەن دەپۋتات فورۋمدى تاماشا ەتىپ ۇيىمداستىرعان قازاقستاندىقتارعا ريزاشىلىعىن بىلدىرۋمەن ءسوزىن اياقتادى.
جارىسسوزگە شىققان دوكتور موحاممەد يلياس: «يسلام – تابيعاتىندا قاتىگەزدىكتەن مۇلدە ادا ءدىن. ءبىز مۇسىلماندار رەتىندە جانكەشتىلىكتىڭ, قانتوگىستىڭ ءبىزدىڭ دىنىمىزگە جۋىسپايتىنى جايلى جار سالعىمىز كەلەدى. تەرروريزمنىڭ ءدىنى دە, وتانى دا جوق. سوندىقتان ءبىزدىڭ بارلىعىمىز بىرىگىپ, وسى زۇلماتپەن كۇرەسۋگە جۇمىلايىق, ونىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋگە جۇرەگىندە ىزگىلىك نۇرى ۇيالاعان ادامزات بالاسىن ۇندەيىك, الەمدە شىنايى قاۋىپسىزدىك ورناسىن دەسەك, بۇل ءبىزدىڭ اتقارار ميسسيامىز بولۋى ءتيىس, بارىمىزگە اللا تاعالا جار بولسىن», دەدى.
يسپانيانىڭ ەكس-سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميگەل انحەل موراتينوس سەكتسيا جۇمىسىندا مودەراتورلىق اتقارۋشىنىڭ ءبىرى دەپ بەلگىلەنگەنىمەن, ونىڭ جۇمىسى تەك تىڭداۋمەن شەكتەلدى. بىراق, وتىرىس اياقتالا بەرە, قورىتىندى ءسوز ايتۋدى ءجون كوردى. تىزگىندى ەپيسكوپ ريچارد اتكينسون شەبەر ۇستاپ وتىرعان سوڭ ارالاسپاعانىممەن, سەكتسيا سوڭىندا مەنىڭ دە بىرەر اۋىز ءسوز ايتۋىم ورىندى بولار, دەگەن ەكس-مينيستر جالپى فورۋم كۇندەرىنىڭ وتە تابىستى وتۋىنە كوڭىلى ابدەن تولعانىن جەتكىزدى. ءدىن مەن ساياسات اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا ءتۇرلى كەزەڭدەر بولعانى تاريحتان ايان. يسپانيا تۇركيامەن بىرلەسە وركەنيەتتەر اليانسى ماسەلەسىن كوتەردى. ءبىز الشاقتايتىن ەمەس, توقايلاساتىن تۇستاردى قاراستىردىق. بۇگىنگى سەزد جۇمىسى دا وسى ۇندەستىككە ۇمتىلدىرادى. تاماشا ويلار, قۇندى پىكىرلەر ورتاعا سالىندى. مەنىڭ ويىمشا, ولار سەزدىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىنان ورىن الۋى ءتيىس, دەدى وي قورىتقان ەكس-مينيستر.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.