ەلىمىز كەيىنگى 80 جىلدا بولماعان ۇلكەن اپاتقا تاپ بولدى. قارعىن سۋدىڭ كەسىرىنەن قارا حالىق قازىر كۇردەلى جاعدايدى باسىنان وتكەرىپ جاتىر. «ەل باسىنا كۇن تۋسا, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشەر» ەدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ ون ەكى ايماعىن سۋ باسىپ, تۇرعىندار جان ساۋعالاپ جاتقاندا قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەپ, بىرەۋدىڭ قايعىسىنان پايدا كورىپ, قولدان قىمباتشىلىق جاساعاندار دا تابىلدى.
كوپكە توپىراق شاشپايمىز. قالىڭ جۇرت قىزىل سۋمەن ارپالىسىپ جۇرگەندە قولىنداعى بارىن ۇسىنىپ, قاجەتتى كومەك كورسەتكەندەر كوپ. ءالى كۇنگە دەيىن سۋ باسقان وڭىرلەردە تۇرعىنداردى تەگىن تاسىپ, ازىق-ت ۇلىك پەن كەرەك-جاراقتارىن اقىسىز-اق بەرىپ جاتقاندار جەتىپ ارتىلادى. بىراق جاماندىق تا جەردە جاتپايدى.
اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل اۋدانىندا تاسقىن سۋ ورتالىقپەن بايلانىستىرىپ تۇرعان جالعىز كوپىردى بۇزىپ كەتىپ, توتەنشە جاعداي جاريالانعاندا اۋىلداعى ەڭ ۇلكەن دۇكەن يەسى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن كوتەرىپ جىبەرگەن. الەۋمەتتىك جەلىگە دۇكەندەگى نان, سۇيىق ماي مەن ۇن باعاسىنىڭ وسكەنىن كورىپ, اشۋعا بۋلىققان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بەينەجازباسى شىعىپ كەتتى. «ەل تاسقىننان زارداپ شەگىپ وتىرعاندا, بۇل نە ماسقارا؟! ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاعان. دۇكەن يەسى «قىمبات بولسا, الماڭدار», دەپ تۇر. «اكىمدىك قايدا, كاسىپكەرلىك قايدا؟» دەيدى اشىنعان ايەل.
ال كوكارنادا بوگەت سالۋعا جۇمىلىپ, تاسقىننىڭ الدىن الۋعا جينالعان جىگىتتەر جەلى ارقىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە بەينەۇندەۋ جاسادى. «قازىر بىزگە قاپ پەن كۇرەك كەرەك. بۇگىن بازارعا بارىپ, ءوز كوزىمىزبەن كوردىك, قاپ جوق. الىپساتارلار ءبىر جەردەن العان دا زاڭسىز ساۋداعا شىعارعان. بارساڭ تەلەفون ءنومىرىن بەرەدى. حابارلاسىپ سول جەردەن بارىپ قانا الاسىڭ. قۇنىن 200-300 تەڭگەگە دەيىن وسىرگەن. بازارداعى باعانى كىم قاداعالاپ جاتىر؟ ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قۇزىرلى ورگاندار ەڭ بولماسا باعانى ۇستاپ تۇرسا, سونىڭ ءوزى مىنا حالىققا كومەك بولار ەدى», دەيدى ولار.
كۇنى كەشە اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇلسارى قالاسى قىزىل سۋدىڭ استىندا قالدى. ءبىر تۇندە 12 مىڭنان اسا تۇرعىن قاۋىپسىز جەرگە شىعارىلىپ, قالادا قالعان ەر-ازاماتتار اۋىلدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن جانتالاسىپ, بوگەت جاساۋعا جۇمىلدى. ال بوگەت جاساۋعا قۇم مەن كادىمگى قىتايدىڭ 50 تەڭگەلىك قابى كەرەك. وسى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانعان اككى ساۋداگەرلەر بىلايعى كۇنى شاڭ باسىپ جاتقان ءار قاپتىڭ باعاسىن ءۇش ەسە ءوسىرىپ جىبەرگەن. تاسقىن سۋدان قالاي قورعانارىن بىلمەي قينالىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىن كەي پىسىقايلاردىڭ بازارداعى بارلىق قىتاي قابىن جاپپاي ساتىپ الىپ, جەكە ساۋداعا قىمباتقا شىعارعانى ءتىپتى اشىندىرىپ وتىر.
قارعىن سۋدان ءومىرى مەن ءۇي-مۇلكىنە, مالىنا قاتەر تونگەن حالىق جانساۋعالاپ كورشى اۋىل, اۋدان, ءتىپتى وبلىستارعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنى دا قالت جىبەرمەي, قولىنان كەلگەندە قونىشىنان باسقاندار بار. قيىن-قىستاۋ ساتتە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋدىڭ ورنىنا قالتاسىن كۇيتتەگەن تاكسيستەر جولاقىسىن قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. قارت اكە-شەشەسى, بالا-شاعاسىمەن تۇندە جولعا شىققان جۇرتتىڭ كولىك تاپپاي سەندەلگەنىن كورگەن تاكسيستەر كۇندەلىكتى تاريفتەرىن بىرنەشە ەسەگە كوتەرىپ, قۇلسارىلىقتاردى قاۋىپسىز جەرگە اپارۋعا «كومەكتەسكەن» كورىنەدى. ەندى اتىراۋعا اياعى جەتكەندەردىڭ ءبىرازى پانالايتىن ەت جاقىنى, تۋعان-تۋىسى بولماعاندىقتان جالدامالى پاتەر ىزدەيدى. مۇنداي «وڭتايلى ءساتتى» ريەلتورلار مەن جالدامالى پاتەر ۇستاپ وتىرعان جەكە كاسىپكەرلەر دە «وڭىنان» پايدالانىپ قالعان. ادەتتە 5-6 مىڭعا جالعا بەرىپ وتىرعان باسپاناسىنىڭ قۇنىن اسپانداتىپ جىبەرگەن. «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى – ەتەكتەن» دەگەننىڭ كەرى.
سوڭعى اقپاراتتىڭ اق-قاراسىن ءبىلۋ ءۇشىن «كرىشا.كز» سايتىنا كىرىپ كوردىك. اتىراۋ قالاسىندا 1-2 بولمەلى پاتەرلەردى جالعا الۋ قۇنى 12 مىڭنان باستاپ 20-25 مىڭعا دەيىن دەپ كورسەتىلگەن. ءوزىن جاننا دەپ تانىستىرعان اتىراۋلىق ريەلتور جالعا الۋ باعاسىنىڭ وسپەگەنىن, پاتەر قۇنى اۋدان, باسپانا جاعدايى مەن جوندەۋ جۇمىسىنا بايلانىستى قۇبىلىپ تۇراتىنىن عانا ايتتى. «ال سۋ تاسقىنىنان كەيىن باعا كۇرت ءوستى دەگەنگە كەلىسە المايمىن. كەرىسىنشە, ءبىز رامازان ايىندا باعانى ءسال تۇسىردىك. جۇرتتىڭ ايتىپ جۇرگەنى ەليتالى كوتتەدج ۇيلەردى جالعا الۋ قۇنى بولار. ولاردىڭ باعاسى راسىمەن قىمباتتاۋ», دەيدى ول.
ال قۇلسارىدا جۇرگەن جۋرناليست وركەن جويامەرگەن «قاپشىقتىڭ قۇنى وسكەن-وسپەگەنىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن, بىراق قات ەكەنى راس», دەيدى. «بۇگىن عانا قالاعا ءبىر كاماز قاپشىق اكەلىندى. حالىقتىڭ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اۋىزبىرشىلىگىنە تاڭ قالدىم ءارى ريزا بولدىم. ءبارى ءبىر كىسىدەي كومەككە ۇمتىلىپ, اس-سۋىن دايىنداپ, بوگەت سالۋعا اتسالىسىپ جاتىر. مۇندا جاسى دا, جاسامىسى دا ءجۇر. تاكسي باعاسى قىمباتتادى دەگەندى ءوزىم ەستىگەن جوقپىن. قالادا قازىر جانار-جاعارماي تاپشى. كەشە كورشى ماڭعىستاۋ وبلىسىنان كەلگەن ازاماتتار تەگىن ازىق-ت ۇلىك, جانار-جاعار ماي تاراتتى. ال 14 كولىك جۇرگىزۋشىسى حالىقتى اقتاۋعا تەگىن تاسۋعا دايىنبىز دەپ وتىر. «كورشىدەگى جاعدايدى ەستىپ, تىنىش جاتا المادىق» دەپ كەلگەن قىزان اۋىلىنىڭ 15 جىگىتى دە قولدارىنان كەلگەن كومەگىن اياپ جاتقان جوق», دەيدى جۋرناليست.
اتىراۋ وبلىسىندا جەم وزەنى كوتەرىلىپ, جىلىوي اۋدانىنداعى 2 810 تۇرعىن ءۇي مەن اكىمشىلىك عيماراتتى سۋ باسقاندا سول جاققا ارنايى بارعان ءماجىلىس دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ قۇلسارىدا دا بولدى. دەپۋتات الدىمەن قاراتون اۋىلىندا بوگەت تۇرعىزىپ جاتقان ازاماتتارمەن كەزدەسىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسپەن تانىسقانىن ايتادى.
«جاسىراتىنى جوق, قولدان قىمباتشىلىق جاساۋ دەرەكتەرى بولدى. بۇل – سۋ باسقان وڭىرلەردە باستاپقىدا تۋىنداعان ماسەلە. قىزىل سۋ اۋىلداردى باسىپ قالعاندا كوپ كاسىپكەرگە ساۋدا ورنىن, دۇكەنىن جابۋعا تۋرا كەلگەن. قاپ پەن كۇرەكتىڭ قات ەكەنىن بىلگەن الىپ-ساتارلار وسى ءساتتى پايدالانىپ, باعانى كوتەرىپ جىبەرگەن. بىراق قازىر باعا دا, جاعداي دا ءبىرشاما تۇراقتاندى. ماڭعىستاۋ, وزگە دە وڭىرلەردەن كەلگەن گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ ارقاسىندا ازىق-ت ۇلىككە, جانار-جاعار مايعا ءدال قازىر سۇرانىس جوق. جان-جاقتان اعىلعان كومەكتىڭ ءوزى باعانى باسىپ جىبەردى», دەدى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قيىن-قىستاۋ كۇننىڭ العاشقى 3-4 كۇنىندە اسىرەسە قاپتى قىمبات ساتۋ وقيعالارى تىركەلگەن. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ءبىر كىسىدەي اتسالىسقاننىڭ ارقاسىندا تاپشىلىق بىرتىندەپ شەشىلگەن. «كۇنى كەشە ماحامبەت, يندەر اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, ءوتىنىش-تىلەكتەرىن تىڭدادىم. قارا حالىق قاپتىڭ, ارنايى تەحنيكانىڭ ءالى دە قاجەت ەكەنىن ايتىپ جاتىر. اسىرەسە بوگەت تۇرعىزۋعا جۇمىس قولى تاپشى. سول جەردە جۇرگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ بىردەن قورعانىس مينيسترلىگىنە حابارلاسىپ, قوسىمشا 300 جاۋىنگەر جىبەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, تاسقىننان تۋىنداعان ماسەلە وتە كوپ. دەنى سول جەردە, حالىقپەن كەزدەسۋ بارىسىندا بىردەن شەشىمىن تاۋىپ جاتىر», دەگەن دەپۋتات 1-6 ءساۋىر ارالىعىندا ايماقتاعى سۋ تاسقىنىمەن كۇرەس جۇمىسى بارىسىندا قۇم تولتىرىلعان 45 902 قاپ, 174 342 توننا ينەرتتى ماتەريال توسەلگەنىن دە مالىمدەدى.
د.تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قۇلسارى قالاسىندا دۇكەندەر قورى تولىقتىرىلىپ, حالىققا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتى قولجەتىمدى باعامەن جانە جەتكىلىكتى مولشەردە ۇسىنۋ ماقساتىندا «اتىراۋ-قۇلسارى» باعىتىندا تەمىر جول ۆاگونى قويىلىپ, ونىمدەر تەگىن تاسىمالدانىپ جاتىر. «قازىر ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقتى. قالادا قۋاتتىلىعى كۇنىنە 3 مىڭ نان شىعاراتىن ناۋبايحانا جۇمىسىن جانداندىرىپ, قالا دۇكەندەرىنە 110 تەڭگەدەن جەتكىزىپ جاتىر. جالپى, قالادا 115 ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى بار, قازىر تەك 45 ساۋدا نىسانى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى ول.
«كورشىمنىڭ ءۇيى ورتەنىپ جاتقاندا قويىمنىڭ باسىن ءۇيىتىپ الايىن» دەيتىن ارامزالار ارامىزدا بار. بۇل – جاسىرىپ-جابۋعا كەلمەيتىن شىندىق, وكىنىشكە قاراي», دەيدى سۋ باسقان وڭىرلەردە العاشقى كۇننەن باستاپ جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ءبىرى نارتاي سارسەنعاليەۆ. ء«دال وسىنداي توتەنشە جاعداي كەزىندە ونسىز دا پايدا تاۋىپ وتىرعان كاسىبىنە ەكى, ءتىپتى ءۇش ەسەلەپ باعا قوسۋدى ادامدىقتان مۇلدە جات قىلىق دەپ بىلەمىن» دەگەن ول ەل-جۇرتتى قىزىل سۋ باسقاندا, اسىرەسە ەڭ قاجەت دەگەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ, قاپ پەن كۇرەكتىڭ, كولىك قۇنى مەن پاتەر باعاسىنىڭ اسپانداپ كەتكەنىن ايتادى. «نەگىزى قازىر كەلىپ جاتقان قارجىلىق كومەكتىڭ بارلىعىن ارنايى تەحنيكا الۋعا, وزەن-ارىقتارعا بوگەت تۇرعىزىپ, سۋدىڭ ارنالارىن كەڭەيتۋگە جۇمساۋىمىز قاجەت ەدى. ال ءبىز سول قارجىعا قاپ پەن كۇرەك ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. ال بۇل تويىمسىز كەي كاسىپ يەلەرىنىڭ اردان اتتاعان ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى», دەيدى دەپۋتات.
سۋ استىندا قالعان حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن قۇزىرلى ورگاندارعا جەتكىزىپ جۇرگەن نارتاي سارسەنعاليەۆ: «29 ناۋرىزدا اپات باستالدى دەگەندى ەستي سالىسىمەن بىردەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا حات جولدادىق. ول كەزدە تاسقىننىڭ الدىن الۋعا بولىنگەن 7 ملرد قاراجاتتىڭ قايدا كەتكەنىن, قاي وڭىرلەرگە بولىنگەنىن, وسىنىڭ بارىنە تولىق تەكسەرىس جاساۋ قاجەتتىگىن دە ايتقان ەدىك. سۋ تاسقىنى قارقىن العان 30, 31 ناۋرىز جانە 1 ءساۋىر كۇنى باتىس قازاقستان وڭىرىندە بولدىم. حالىقتىڭ قيىن جاعدايىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, جاعداي وتە قيىن. تۇرعىندار اپات كەزىندە ەسىرىپ كەتەتىن الىپ-ساتارلار ماسەلەسىن ايتىپ, قورقىنىشىن بىلدىرگەن ەدى. جۇرتتىڭ «ەل باسىنا كۇن تۋسا, ەڭ ءبىرىنشى, ازىق-ت ۇلىك باعاسى قىمباتتاپ كەتەدى, وسىنىڭ الدىن الساڭىزدار» دەگەن ءوتىنىشىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جازعان حاتتا دا اتاپ كورسەتتىك. بۇل ماسەلەنى تۇراقتى كوميسسيا مەن جەرگىلىكتى جەردەگى باسشىلىققا, وبلىس اكىمدەرىنە دە ۇدايى ايتىپ كەلەمىز», دەدى.
دەپۋتات الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول ەرتەڭ اپاتتىڭ بەتى قايتىپ, تاسقىننىڭ سالدارىن جويۋ كەزىندە تۋىندايتىن وزەكتى سۇراقتىڭ ءبىرى – قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇنى. «بۇل كۇن دە وتەر. ەرتەڭ سۋعا كەتكەن مىڭداعان ءۇي, سان مىڭ قورا-قوپسىنى قايتا تۇرعىزۋىمىز كەرەك. سول كەزدە قۇرىلىس ماتەريالدارى جاپپاي قىمباتتاپ كەتە مە دەگەن قورقىنىش بار. قازىردىڭ وزىندە وسى ماسەلەنى دابىل قاعىپ ايتىپ جاتىرمىز. سەبەبى قىسىل-تاياڭ كەزدە قات دۇنيەنى قىمباتتاتىپ جىبەرۋ – وتە سوراقى, سۇمدىق جاعداي. اسىلىندە بازار ارالاپ, موبيلوگرافىن ەرتىپ الىپ, ساۋدا ورىندارىن تەكسەرىپ, ونى ۆيدەوعا ءتۇسىرۋدى ۇناتاتىن اكىمدەر ءوز وڭىرىندەگى باعانىڭ تۇراقتى بولۋىنا, ونىڭ نەگىزسىز ءوسىپ كەتپەۋىنە تولىقتاي جاۋاپتى جانە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سەبەبى باعا سەبەپسىز وسەتىن بولسا, ونىڭ اقىرى ۇلكەن الەۋمەتتىك دۇمپۋگە اكەپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك», دەگەن دەپۋتات وڭىرلەردەگى, جەرگىلىكتى جەردەگى باعا ساياساتىنا قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپتى ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ ءوتتى.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ۋايس ەرسايىن ۇلى ارام پيعىلداعى ادامدار قاي ەلدە دە بولاتىنىن جاسىرمايدى. «ونداي ادامدار ءبىر كۇندە تۇزەلە سالمايدى. ەل ءىشى بولعاسىن ونداي بولادى. ءتىپتى توتەنشە جاعداي ەمەس, جاي كۇننىڭ وزىندە تۇسىنبەستىك بولىپ جاتادى. «مال اشۋى – جان اشۋى». قارا شاڭىراعىنان ايىرىلعان جۇرتتىڭ اشۋى قاتتىراق كەلەدى. ءبىر ەلدىڭ تەلى, تەنتەگىنە بولا, مىندەتسىنگەندەي بولىپ, مىڭنىڭ جاساعان جۇمىسىن, نيەتىن زايا كەتىرمەيىك. مۇنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلدىگىمىزگە – سىن, ەرلىگىمىزگە كولەڭكە تۇسىرەدى. قازىر بىزگە بىرلىك كەرەك. ونسىز توز-توز بولامىز!», دەدى.
راس, قازىر ءبىر-بىرىمىزگە سىن ايتىپ, تاس لاقتىراتىن ەمەس, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ەلگە كومەك بەرەتىن, حالىق بولىپ بىرىگىپ اپاتقا قارسى تۇراتىن كەز. الايدا اپات بولعان ايماقتاردا قۇتقارۋ جۇمىستارىنا قاجەت قۇرال-جابدىقتار, جانار-جاعارماي تاپشىلىعى, باعانىڭ قىمباتتاعانى تۋرالى ارا-تۇرا كوزىمىز شالىپ قالعاندا «قىزىل سۋدان قينالعان حالىقتىڭ ونسىز دا تەسىك قالتاسىنا قول سالاتىنداي نيەتىمىز سونشالىقتى تارىلىپ, ادامشىلىعىمىز اياق جاقتا قالعانى ما؟» دەگەن سۇراق قينايدى. ادامنىڭ ادامدىعى دۇنيە-م ۇلىكتە, جىلتىراقتى قوماعايلىقپەن جيناي بەرۋدە ەمەس, قينالعانعا قولۇشىن سوزىپ, زارداپ شەككەندەردىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسىرمەۋ, ەڭسەسىن كوتەرۋ ەدى. ءدال وسىنداي اپات كەزىندە اقشا جاساپ قالۋدى ويلاۋ ادامدا پايداكۇنەمدىكتىڭ اسقىنعانىنان بولار.
انىعى ار مەن ۇيات, وبال مەن ساۋاپ جوق جەردە بەرەكە-بىرلىك تە بولمايدى, بايلىق تا تۇراقتامايدى. ەلدىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا... «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الماي», بىرلىككە باستايتىن ىسكە جۇمىلعانىمىز كەرەك!