ۇلت قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ, ۇلت اناسىنىڭ ماسەلەسى قازىر اسا كوكەيكەستى. بۇل – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەلدىك ۇلكەن ءبىر ارناسى. قازاق ايەلى دەگەن ۇعىمعا ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوستىڭ ايەل قاۋىمى كىرەدى. الەمدىك ايادا بۇل ءدال سولاي.
بيىل ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى قىزمەتىنە 25 جىل تولادى. وسى ورايدا ويىما 2 سۇراق ورالدى: شيرەك عاسىردا قازاق ايەلى نە ءبىتىردى؟ قانداي ساپالىق وزگەرىستەر ءجۇردى؟
مۇنىڭ جاۋابىن ايتاردان بۇرىن «25 جىل بۇرىن ولار قانداي ەدى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە دە ويلانعان دۇرىس. ءيا, ەسىمىزگە ءتۇستى: 1) الا سومكەسىن ارقالاپ, بالا-شاعامدى قالاي اسىرايمىن دەپ, ءوزىن دە, ەلدى دە ساقتادى; 2) جاي ساقتاعان جوق, نارىقتىڭ الىپپەسىن ۇيرەندى, بالالارىنا دا جاڭا ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى; 3) اسسوتسياتسيالارعا بىرىگىپ, كاسىبي ءھام دەڭگەيىن كوتەردى; 4) بيلىك جۇمىسىنا اتسالىسۋعا ۇمتىلىپ, العاشقى سايلاۋلارعا قاتىستى.
بۇل جەردە ارقايسىسىمىز ءوز جولىمىزدى ەسكە الساق, كوپ ىلگەرىلەگەنىمىزدى كورەمىز. دامۋدىڭ وزەگى – ءار ادامنىڭ ادال ەڭبەگى, تاباندىلىعى, بىزگە سەنگەن اينالامىزدىڭ, وتباسىمىزدىڭ قولداۋى, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتكە باعىتتالعان ساياساتى ەكەن. بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, وسى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ دا ەڭبەگى بار. ءاربىرىمىز ورتامىزعا قالقان بولدىق, وتكەن جولىمىز, كورگەن قيىندىعىمىز, جەڭىستەرىمىز – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ايەلىنىڭ تاۋەكەلى ەدى.
ال قازاق ايەلى بۇگىن نە ءبىتىرىپ وتىر؟ قازاقستاندا ايەلدىڭ رامىزدىك سيپاتى قانداي؟ قازىرگى ايەلدىڭ رامىزدىك سيپاتى 25 جىل بۇرىنعى ايەلدەردەن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي اسپەكتىدە ءبىرشاما ەرەكشەلەنەدى. اتاپ ايتساق:
بۇگىنگى قازاق ايەلى وتباسىنداعى ءداستۇرلى ءرولىن يگەرىپ وتىر, وتباسى ءومىرىن ۇيىمداستىرۋعا, مانساپ پەن جەكە ءومىر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا قولىنان كەلەتىننىڭ ءبارىن جاسايتىنى بايقالادى; بۇگىنگى زامان ايەلى كاسىبي جانە جەكە ءومىردى تەڭ ۇستاپ, قوعامدى جەتىلدىرۋدە ونەگەلىك ورنىن ۇمىتقان ەمەس; مانسابىن ەركىن تاڭداي وتىرىپ, ءبىلىم الۋعا جانە ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا كەڭ مۇمكىندىك الدى; بۇگىندە ايەلدەر ساياساتتا, بيزنەستە جانە قوعامدىق ءومىردىڭ باسقا سالالارىندا بەلسەندى ءرول اتقارادى. ولار پارلامەنتتە, كورپوراتسيالاردا, قوعامدىق ۇيىمداردا پوزيتسيالارىن نىعايتا ءتۇستى. سىرتقى كەلبەتىنە, ءوزىن-ءوزى دۇرىس كورسەتۋگە سانالى تۇردە قارايدى; باتىس پەن شىعىس تالعامى تۇرعىسىنان وزىندىك كەلبەتىن ساقتاپ, ءتولتۋما ۇلتتىق قاسيەت پەن پاراساتتى دا ۇمىتپايدى; ەڭ باستى ميسسياسى – ومىرگە ۇرپاق اكەلۋدى دە جوعارى, ساپالى دەڭگەيدە ورىنداپ, وتباسىن ۇيىتىپ وتىر.قازىر ايەلدەرىنىڭ بارلىق سالاداعى ورنى تۋرالى قوعامدىق پىكىر وزگەردى. وسىدان 25 جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا ايەل زاتىنىڭ مۇمكىندىك اياسى كەڭەيىپ, تاڭداۋ ەركىندىگى ارتتى. بۇل ونىڭ قوعامداعى ءرولىن ايعاقتايدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «تۇپكى ماقساتىمىزعا جەتۋ ءۇشىن ساياسي ەكونوميكالىق رەفورما جاساۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, ءار ازاماتتىڭ سانا-سەزىمى جاڭعىرۋى كەرەك. حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى, جاڭا ومىرلىك ۇستانىمدارى وزگەرۋگە ءتيىس. ايتپەسە رەفورمانىڭ ءبارى بەكەر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا پيعىل وزگەرمەسە, ەشتەڭە دە وزگەرمەيدى. ويتكەنى سانا-سەزىم جاڭعىرۋى, جاڭا ومىرلىك ۇستانىمدار, پيعىل وزگەرۋىنە ىقپال ەتۋ, ەڭ الدىمەن, بۇل ايەلدەر ماسەلەسى دەپ ويلايمىن» دەپ, باستى مەسسەدجدى ايقىندادى.
ۇلت پەن ەل جاعدايىنا بەيجاي قارامايتىن ايەلدەر قاۋىمى ادىلەتتى جانە تۇراقتى قوعام تۋرالى پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جان-جاقتى كومەكتەسە الادى. ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى, تەڭدىك پەن ورنىقتىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان قوعامدىق ۇيىمدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپالى ۇلت, ادال ازاماتقا قاتىستى ساياساتىن قولدايدى.
تاريح كورسەتكەندەي, ايەلدەر ەلدىك سانانى قالىپتاستىرىپ, قوعامداعى وزگەرىستەرگە تۇرتكى بولۋدا شەشۋشى رولگە يە, تەرەڭ وزگەرىستەردىڭ كاتاليزاتورى بولا الادى. سول ارقىلى قوعامدا ەلەۋلى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى. ويتكەنى ايەلدەر وتباسى مەن قوعامعا جاڭا دۇنيەتانىم مەن ومىرلىك ۇستانىمدى اكەلۋدە جەتەكشى ءرول اتقارادى. ايەلدەر باسقالارعا ۇلگى بولۋ ارقىلى قوعامدا ءوزى كورگىسى كەلەتىن قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرا الادى.
ايەلدەر جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدان باستاپ ۇلتتىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋعا دەيىن قاتىسىپ ءجۇر. ەلدەگى جاڭا رەفورمالاردى قولداي وتىرىپ, قوعامدىق ديسكۋرسقا اسەر ەتىپ, سانانى جاڭعىرتۋعا, نيەتتى تۇزەۋگە اتسالىسۋعا ءتيىس. ايەلدەر قاجەت دەپ تاپسا, كەز كەلگەن جاعدايدا ومىرشەڭ كەڭىستىك جاساي الادى. سول سەبەپتى, قوعام دامۋىنا وڭ اسەر بەرەتىن تاقىرىپتاردى دامىتىپ, تەرىس ويلارعا قارسى تۇراتىن جاڭا يدەيالار مەن قۇندىلىقتاردىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەدى.
ايەلدە ەموتسيالىق ينتەللەكت مىقتى بولعاندىقتان, ءۇمىتى, توزىمدىلىگى, ترانسفورماتسياعا بەيىمدىلىگى ەمپاتياعا, تۇسىنىستىككە, ىنتىماقتاستىققا, قازاقشا ايتقاندا, بەرەكە-بىرلىككە باستاۋعا ءتيىس.
وسى جانە باسقا قادامدارىمىزبەن ءسىز بەن ءبىز سانا-سەزىم جاڭعىرۋىنا, پيعىل وزگەرۋىنە ىقپال ەتەمىز. پرەزيدەنت بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا مەملەكەتىمىزدەگى انالار, قىز-كەلىنشەكتەر ۇلت الدىنداعى ەڭبەگىن ابىرويلى اتقارىپ جۇرگەنىن, مەملەكەت باسقارۋدا ايەلدەر ۇلەسىنىڭ كوبەيگەنىن ماقتانىشپەن ايتتى.
ايەل تاقىرىبىنا بايلانىستى تاعى مىنا كوكەيكەستى ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى.
قازاقتا «سۋدىڭ الدىن شىم بوگەيدى, داۋدىڭ الدىن قىز بوگەيدى» دەگەن ماقال بار. قىزدىڭ اقىل-پاراساتىن, ەلدى تاتۋلاستىراتىن قاسيەتىن ايتادى. تاريحقا توقتالساق, كونە زامانداعى تۇمارقىزدان ءوزىمىز كوزىن كورگەن حيۋازعا دەيىن, الاش قايراتكەرلەرى جاڭا زامان قىزدارىنىڭ ەتالونى دەپ جوعارى باعالاعان اققاعاز دوسجانوۆا, جەلتوقسان باتىرى ءلاززات اسانوۆا, ەڭبەك ادامى زىليقا تامشىباەۆا سىندى تۇلعالاردان باستاپ, بۇگىنگى ءبىرتۋار جانداردىڭ ۇلگىسى جەتكىلىكتى.
ءبىز – باقىتتى حالىقپىز. ىزدەگەن ادامعا بىرلىك, پاراسات, مەملەكەتشىلدىك, انالىق ونەگە كوپ-اق. ونىڭ سەبەبى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قازاق مەملەكەتى ءوزىنىڭ دەربەس قۇقىق جۇيەسىن, زاڭ شىعارۋ ءداستۇرى مەن سالت-ساناسىن ءۇزىلىسسىز جالعاستىرعان مەملەكەتتىك بىرلىك ەدى. ءالى ەسىمىزدە, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىندا ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «قازاق حاندىعى تۇسىنداعى حانىمدار مەن ارۋلار» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, ەجەلگى جازۋ مامانى, پروفەسسور باقىت ەجەنحان ۇلى: «كونە تۇرىك قاعاناتى تۋرالى قىتاي جازبالارىندا «ۆارۆارلاردىڭ سالتىنا ساي, ايەلدەر بيلىككە ارالاسادى» دەگەن دەرەككە قارسى «حاتۋن ەل ىشىندەگى داۋ-دامايعا تورەلىك جاساي الادى, انالارى نەگىزىنەن ەلدەگى داۋ-دامايدى شەشۋگە جاۋاپتى بولادى, ولار ءىستى قاتال ءارى ادىلدىكپەن شەشەتىن, سول سەبەپتەن بۇل ەل ىشىندەگى بىراۋىزدىلىق پەن ءتارتىپ وتە كەرەمەت بولدى» دەگەن دايەك كەلتىردى. ياعني تاريحىمىزداعى ساياسي ورنىعۋدا ايەلدەر تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولا ءبىلدى. وسى ارقاۋ كەشەگى كۇنگە دەيىن ۇزىلگەن ەمەس. بىزدىڭشە, بۇگىن ايەل قاۋىمى ەل بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى بۇل – قازاق انالارىنىڭ اماناتى, ەلدىكتى ساقتاۋ جولى.
حالقىمىزدا ء«ۇيدى قىرىق ەركەك تولتىرا المايدى, ءبىر ايەل تولتىرادى» دەگەن دانالىق بار. راس, ايەل زاتى بىرلىك-بەرەكەنى ارتتىرادى, اعايىننىڭ باسىن قوسادى. قوعامنىڭ بەرەكەسىن ساقتاۋعا ۇلەس قوسىپ, ادىلەتتى قازاقستان ۇستانىمىنا, ەلدى سەرپىندى ەتۋگە اتسالىسا الامىز. ايەل – ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاستىراتىن دانەكەر. ءبىز قازىر الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە بارىپ, مىنبەردەن ءسوز سويلەپ ۇيرەندىك, ءتىپتى ولاردى تاڭقالدىرا الامىز. ەندى ۇيدەگى شارۋانى رەتتەيتىن ۋاقىت كەلدى. ياعني بالا تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ, ۇل-قىزدارىمىزدى ۇلت داستۇرىنە باعىتتاۋ, وتباسىندا ەرلى-زايىپتىلار سىيلاستىعىن, بەرەكەسىن پەرزەنتىڭىزگە بالا كۇنىنەن ءتۇسىندىرۋ, قوعامعا قۇرمەتپەن قاراۋ, باسقا ادامنىڭ قۇقىن سىيلاۋ – مىنە, ماڭىزدى مىندەتتەر.
قازاق قوعامىندا ەش جەردە جازىلماعان دالالىق ەتيكەت پەن حاتتامانىڭ كورىنىسى – ۇلتتىڭ بىرلىك داستۇرىندە تۇنىپ تۇر. بىرلىككە باستايتىن داستۇرلەرىمىز: ابىسىن-اجىن تاتۋلىعى, ۇلكەندى سىيلاۋ, كەلگەن ادامدى جىلى قاباقپەن قابىلداۋ, كۇنى تۇسكەن ادامعا قايىرىم جاساۋ, اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قوسۋ, جورا-جولداستارعا ىقىلاس كورسەتۋ. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني, مادەني, مەنتالدى قۇندىلىقتارىنىڭ كورىنىس تاباتىن جەرى – وسى. ەندەشە ونى جالعاستىراتىن دا, ۇيلەستىرەتىن دە, ىقپال ەتەتىن دە – ايەل.
وسىدان ءبىراز بۇرىن قوعامدا «كۇل بولماسا, ءبۇل بولسىن» دەگەن قارىم-قاتىناس, پوزيتسيا بەلەڭ الدى. «وتباسى – اركىمنىڭ ءوز جۇمىسى» دەگەن دە ۇستانىم بولدى. قازىر ول ۋاقىتتان وتتىك. مۇنىڭ تۇبەگەيلى دۇرىس ەمەس ەكەنىن مويىنداپ وتىرمىز. ء«وز بالامدى تاربيەلەدىم, باسقا دا سولاي جاساسىن» دەگەن كوزقاراس ادىلەتتى قازاقستانعا جات. قوعامدى تاربيەلەمەسەك, ەرتەڭ ءوز بالامىزدىڭ الدىنان شىعاتىن تەرىس دۇنيە كوپ بولماق.
اجىراسۋعا بەت تۇزەگەن جاستارعا نەمقۇرايدى قاراۋ دا – بارىمىزگە سىن. اقساقالدار, اجەلەر, انالار القاسىنىڭ جۇمىسىن شىنايى قولعا الايىق. اۋىلدىڭ, اۋلەتتىڭ, ورتانىڭ بەرەكەسىن كىرگىزۋگە قىزمەت ەتۋىمىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى وسىدان قالىپتاسادى. قازىر بيلىك كوبىنە مەملەكەتتەن كومەككە ءزارۋ ادامدارمەن كەزدەسەدى. باسقالاردىڭ ورتاسىنا كىم بارادى؟ ايەلدەر كوميسسيالارى, قوعامدىق ۇيىمدار – بارلىعى حالىقپەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. اۋىلدان قالاعا دەيىن جالعاسقان بەرەكەلى داستۇرلەردى قايتارۋىمىز قاجەت.
ء«بىر كۇن ۇرىسقان ۇيدە قىرىق كۇن بەرەكە بولمايدى» دەپتى بابالارىمىز. «وتباسى الا بولسا, كەرەگە باسى سايىن بالە بار» دەگەن اسىل اجەلەرىمىز. بۇل ەر مەن ايەلدىڭ تاتۋلىققا بىردەي جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى. كەيىنگى كەزدە «اكەنىڭ مىندەتى – تەك وتباسىن ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن قاتە كوزقاراس قالىپتاستى. ارينە, قارجىلىق تۇراقتىلىق – ماڭىزدى ماسەلە, بىراق ودان دا ماڭىزدى, بالانىڭ جان دۇنيەسىن قالىپتاستىرۋعا اكەنىڭ سىڭىرەر ەڭبەگى بار ەمەس پە؟ ادام تابيعاتى سولاي جاراتىلعان. اكەنىڭ كۇشى تاربيەدە باستى ورىندا تۇرعانى ءجون. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اكە – بالالارى مەن وتباسى ءۇشىن تىرەك جانە قورعاۋشى. وسى ۇستانىمدى قازاق ايەلدەرى قولداپ تا, جالعاستىرىپ تا وتىرعان. «اكەڭ بىلەدى», «داستارقانعا الدىمەن اكەڭدى شاقىر» دەگەن ءسوز اكەنىڭ ءرولىن جوعارى قويىپ, ابىرويىن قولداپ وتىرعاننىڭ كورىنىسى.
تۇلعالىق دامۋدا اكەنىڭ ورنىن ەشبىر ادام تولتىرا المايدى. پسيحولوگتەر اكەسىمەن پسيحولوگيالىق بايلانىستاعى بالا تۇراقتى جانە سەنىمدى قالىپتاسىپ داميتىنىن دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان بالامىز تولىققاندى بولسىن دەسەك, اكە ابىرويىن كوتەرۋگە مۇددەلى بولۋعا ءتيىسپىز.
انالارىمىزدان قالعان اسىل ءسوز ۇيدە ءجيى ايتىلۋى كەرەك. جانە بۇل ەشبىر شارتسىز ءتۇسىندىرىلىپ, ورىندالعانى يگى. ول ءۇشىن بالانىڭ اناسى مەن اكەسىنىڭ جەكە ونەگەسى, سىيلاستىعى ماڭىزدى. ءتۇرلى اكە بار, بىراق ونى بالاسىنىڭ كۋميرىنە اينالدىرۋ – انانىڭ ميسسياسى. بۇل جەردە وبيۋزەرلەردى ەمەس, قاراپايىم قازاق بالاسىن ايتىپ وتىرمىن. بۇل ماسەلە ەش قاۋلىمەن, قاراجاتپەن شەشىلمەيدى. ءار ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارقىلى شەشىلەدى.
ومىردە ءتۇرلى جاعداي بولادى. مىسالى, اجىراسقان وتباسىدا بالا اناسىمەن قالادى. بۇل – وتە دۇرىس. بىراق بولەك كەتكەننەن كەيىن ايەلدەر بالالارىن اكەسىمەن كەزدەستىرمەي, جامانداپ, بالاعاتتاۋدان تىيىلعانى ءجون. ولار كيكىلجىڭدى بالاسىن مانيپۋلياتسيالاۋ ارقىلى جالعاستىرسا, ۇل-قىزىن بۇزىپ تىنادى. بۇل – ءومىر شىندىعى.
ادەتتە بالا تۋعان اكەسى ياكي اناسى نە ايتسا دا جەك كورمەيدى, بۇل – تابيعي قۇبىلىس. اكەسىمەن كەزدەستىرمەۋ بالانىڭ ءوسۋىن, ەموتسيونالدىق ينتەللەكتىن تەجەيدى. ءوسىپ, جەتىلىپ العان سوڭ «ەندى اكەڭ ىزدەپ جاتىر, مەن ءوسىردىم, جەتكىزدىم» دەۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. بۇل, وكىنىشكە قاراي, ءجيى كورىنەتىن قۇبىلىس. انالارىمىز كوپ قيىندىق كوردى, جاۋگەرشىلىك, اشارشىلىق... باسقا دا ازاپتار. بىراق ايەل پاراساتىن ۇمىتقان ەمەس. اپام ۇمسىنايدىڭ قىزى بولىپ, وسىنداي اڭگىمەلەرگە قانىپ ءوستىم. دالادا قالعان بيداي ماساعىن جيناپ اكەلۋگە كەتكەندە, بىرنەشە بالاسى قاراشا ۇيىمەن بىرگە ورتەنىپ كەتىپتى... سودان ومىردەن كۇدەرىن ءۇزىپ جۇرگەندە اكەم دۇنيەگە كەلىپ, «جاڭىلىپ ولمەي قالسىن» دەگەن نيەتپەن, جاڭىلىس قويعان ەكەن...
قانداي قيىندىق بولسا دا, ومىردەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن, ۇرپاعى ءۇشىن بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ, وسى ەلدى, مەملەكەتتىڭ نەگىزىن بىزگە قالدىرعان – اتا-بابامىزدىڭ, انا-اجەلەرىمىزدىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى, جانكەشتىلىگى – بىزگە امانات.
ەلدى قورعايتىن – ەرلەر, ەردى تاربيەلەيتىن – ايەلدەر. بەرەكەلى ايەل – كەز كەلگەن قوعامدىق فورماتسيادا بەرەكەلى ايەل. «شايپاۋ ايەل» دە سولاي. كىم جامان ايەل اتانعىسى كەلەدى؟ ويلانايىق!
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان وزىق ويلى ۇلت بولۋعا ۇمتىلۋ – ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماقسات. وزىق ۇلت بولۋ – ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, قوعامنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىدە جوعارى ستاندارتتاردى ساقتاۋعا ۇمتىلۋ. قيىن دا ابىرويلى مىندەتتى ءسىز بەن ءبىز اتقارامىز. وسى جولدا باستامامىز, ءىسىمىز بەرەكەلى بولعاي.
ءلاززات سۇلەيمەن,
قوعام قايراتكەرى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى