اۆگۋستا ادا كينگ لاۆلەيس – «پروگراممالاۋ اناسى» جانە العاشقى ماشينا الگوريتمىنىڭ اۆتورى رەتىندە تاريحقا ەنگەن ايەل. ءتىپتى حالىقارالىق باعدارلاماۋشىلار كۇنىن ادانىڭ تۋعان كۇنىنە بايلانىستى بەكىتكەن. ول ءوز ارىپتەسى چارلز بەببيدجدىڭ ەسەپتەۋ ماشيناسىنا ارناپ العاش باعدارلاما جازعاندىقتان, الەمدەگى تۇڭعىش پروگرامميست اتاندى.
ادا لاۆلەيس – اعىلشىننىڭ ۇلى اقىنى دجوردج بايرون مەن يزابەللا نوەل-بايروننىڭ جالعىز قىزى. ەكەۋى دە دارىندى جانە ءبىلىمدى اقسۇيەكتەر اۋلەتىنەن شىققان. بىراق بۇل نەكە ءساتسىز بولدى. ادا لاۆلەيس جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان سوڭ, اتا-اناسى اجىراسىپ, ءسابي اناسىمەن قالادى. اناسى قىزىنىڭ عىلىم جولىندا ءبىلىم الۋى ءۇشىن بارىن سالدى. ول كەزدە ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن نەگىزىنەن تەك ەر ادامدار وقيتىن. العاشىندا ەشكىم جاس قىزدى مويىندامادى. بۇل كوزقاراس ادا لاۆلەيستى شىڭداپ, كەرىسىنشە ونىڭ ماتەماتيكا سالاسىن ودان ءارى زەرتتەۋگە دەگەن تالپىنىسىن كۇشەيتە ءتۇستى. بويجەتكەن شامامەن 17 جاسىندا ونەرتاپقىش چارلز بەببيدجمەن كەزدەسەدى. وسى ساتتەن باستاپ ونىڭ ءومىرى تۇبەگەيلى وزگەردى. العىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن قىز كەيىننەن ءچارلزدىڭ شاكىرتى اتاندى. بەببيدجدىڭ ارقاسىندا ادا لاۆلەيس لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارىنان ءبىلىم الىپ, ماتەماتيكانى تەرەڭىرەك وقي باستايدى. وسى كەزەڭدە چارلز ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋدى جۇرگىزۋگە ارنالعان ماشينانى جاساۋ جولىندا جۇرگەن ەدى. لاۆلەيس تە 1841 جىلدان باستاپ بەببيدج ماشيناسىن زەرتتەۋمەن شىنداپ اينالىسادى. ونىڭ مۇنداعى ەڭ باستى جۇمىسى بەرنۋللي ساندارىن ەسەپتەۋگە ارنالعان باعدارلاما قۇرۋ بولدى. بۇنىڭ ءبارى ادا لاۆلەيستىڭ بولاشاقتا اشاتىن جاڭالىعىنا اپاراتىن دايىندىق جولى ەدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە چارلز «تۋرين» ۋنيۆەرسيتەتىندە اناليتيكالىق ماشينانى ويلاپ تابۋ تۋرالى بايانداما جاسادى. ال ونىڭ ارىپتەسى, ماتەماتيك لۋيدجي مەنابرەا فرانتسۋز تىلىندە ءدارىس وقيدى. ادا فرانتسۋز ءتىلىن دە, ماتەماتيكانى دا جاقسى بىلەتىن. سولاي تالىمگەرى قىزعا وسى ءدارىس ءماتىنىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدى تاپسىرادى. ول ءماتىندى جاي اۋدارىپ قانا قويماي, عالىمداردى يدەيالارىمەن تاڭعالدىرادى. ناتيجەسىندە ونىڭ ماقالاسى باستاپقىدا اۋدارىلۋى كەرەك ماتىننەن ءۇش ەسە كولەمدى بولىپ شىقتى. لاۆلەيستىڭ تولىقتىرۋلارىنان ونىڭ اناليتيكالىق ماشينانى جەتىك مەڭگەرگەنى بەلگىلى بولدى. بۇدان كەيىن بەببيدج ادانى «ساندار سيقىرشىسى» دەپ اتاپ كەتتى.
بۇگىندە «Lovelace» باعدارلاماسى قولدانىستا جوق. بىراق بۇل XIX عاسىرداعى كەرەمەت جەتىستىك بولىپ, قازىرگى پروگراممالاۋ ءبىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇر. ەڭبەگىن زامانداستارى جوعارى باعالادى. ءتىپتى ونىڭ ەسىمى اتاقتى عالىمداردىڭ اتىمەن قاتار اتالادى. لاۆلەيس بولاشاقتا كومپيۋتەرلەر تەك ساندارمەن جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇدان دا ماڭىزدى دۇنيە جاساۋعا قاجەت بولادى دەپ بولجاي بىلگەن. ال قازىر تاپقىر عالىمنىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. ول وسى كۇنگە دەيىن كوكەيكەستى بولىپ كەلگەن پروگراممالاۋدىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپىن جاساپ ءارى ماشينالاردىڭ مۇمكىندىگىن تەوريا تۇرىندە كورسەتكەن العاشقى ادام بولدى. سودان بەرى IT سالاسىنداعى كورنەكتى ايەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالدى.
ادا لاۆلەيستى ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا 1980 جىلى ويلاپ تابىلعان امبەباپ باعدارلامالاۋ ءتىلى «ادا» دەپ اتالدى. امەريكانىڭ قورعانىس مينيسترلىگى وسى «ادا» ءتىلىن امەريكا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بىرىڭعاي باعدارلامالاۋ ءتىلى رەتىندە, كەيىن ونى بۇكىل ناتو ءۇشىن دە بەكىتتى. سول سياقتى ادا لاۆلەيستىڭ قۇرمەتىنە امەريكانىڭ الاباما جانە وكلاحوما شتاتتارىنداعى كىشىگىرىم ەكى قالا ونىڭ ەسىمىمەن اتالدى. وكلاحوماداعى ءبىر كوللەدج دە سونىڭ اتىندا.
ادا لاۆلەيس 37 جاسىندا, 1852 جىلى 29 قاراشادا ومىردەن وزدى. ونىڭ اكەسى دە وسى جاستا, ەرتە قايتىس بولعان ەدى. ول بايروندار كەسەنەسىندەگى اكەسىنىڭ قاسىنا جەرلەندى. قىسقا عۇمىر كەشسە دە, جاس ماتەماتيكتىڭ ءبىر عانا ەڭبەگى ونىڭ ەسىمىن تاريحتا تۇڭعىش باعدارلامالاۋشى رەتىندە جازىپ قالدىردى.
بەكزات قۇلشار,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى