پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جولداۋىندا ەلىمىزدە سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا قوعام وكىلدەرىنىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. جولداۋدىڭ بۇل باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرەگەي جولى – القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەردىڭ سانىن كەڭەيتۋ. بۇل قادام سوت جۇيەسىن ودان ءارى اشىق ەتىپ, وعان قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزبەك.
وسىعان وراي قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكسكە ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلىپ, 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قۇرامى 14-تەن 35-كە دەيىن ارتتى.
بۇگىندە قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن تالابى ۇلعايىپ كەلەدى جانە سوت تورەلىگىنە ايتار سىن دا از ەمەس. الايدا زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىك كوبىنە سايكەس كەلە بەرمەيدى جانە ولاردىڭ اراسىندا قاراما-قايشىلىق تۋىنداعان جاعدايدا سۋديا زاڭدىلىقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, تەك زاڭ اياسىندا بەلگىلەنگەن شەشىم قابىلداي الادى. سايكەسىنشە, سوت ۇكىمىنە قوعام تاراپىنان نارازىلىق تۋاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. زاڭ اياسىندا ءادىل شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگى ءار كەزدە بولا بەرمەيدى. وسىنداي جاعدايلاردا القابيلەر سوتىنىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن.
بىراق ەل ازاماتتارىنىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋعا, ياعني القابي مىندەتىن اتقارۋعا نيەتتەرىنىڭ وتە تومەن ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەمەكشى, كەيبىر ىستەر بويىنشا قوعامدىق رەزونانس تۋىنداپ, قوعام تاراپىنان كوپتەگەن سىني پىكىر ايتىلادى. ال ءىس جۇزىندە قوعام ءوزىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن جانە قۇقىقتىق ساناسىن تانىتىپ, سوت تورەلىگىنە قاتىسۋعا ق ۇلىقسىز. القابيلەردى ىرىكتەۋ ساتىسىندا كوبى سىلتاۋ ىزدەپ, سوت زالىنان سىتىلىپ شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەيدى. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار, سونىڭ ءبىرى – ازاماتتار وزگەنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ جۇگىن موينىنا ارتقىسى كەلمەيدى. ويتكەنى قوعامداعى قۇقىقتىق سانا جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىك ءالى دە تومەن.
بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ القابيلەردىڭ قاراۋىنا جاتاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ارتىپ, 44-كە دەيىن ۇلعايدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا تەك اسا اۋىر ەمەس, اۋىر جانە اۋىرلىعى ورتاشا ساناتقا جاتاتىن قىلمىس قۇرامدارى قوسىلدى. اتاپ ايتقاندا, القابيلەردىڭ قاراۋىنا ادام ولىمىنە نەمەسە وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوعاتىن جانە كوبىنە قوعامدىق رەزونانس تۋعىزاتىن 13 قىلمىس قۇرامى كىردى. ولار: ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىن زاڭسىز الۋ; ازاپتاۋ; بالىق پەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىن ۇلكەن شىعىن كەلتىرەتىن كولەمدە زاڭسىز اۋلاۋ; زاڭسىز اڭ اۋلاۋ; كولىكپەن ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسىن جاساۋ; كولىكتى ماس كۇيدە باسقارىپ, ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسىن جاساۋ; كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان جانە ماس كۇيدە كولىك باسقارعاندا ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن جول-كولىك وقيعاسىن جاساۋ; رەيدەرلىك جانە مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ ارەكەتتەرىنەن ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلۋ.
بۇل وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ ودان ءارى ىلگەرىلەۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەگەن سەنىم مول. سەبەبى القابيلەر سوتى قىلمىستىق ۇدەرىستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, ياعني جارىسپالىق پەن تاراپتاردىڭ تەڭدىگى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسىن جانە باسقا دا قاعيداتتاردى بەكىتۋدە ماڭىزدى وڭ ءرول اتقارادى. القابيلەر ينستيتۋتى سوت پەن قوعامنىڭ جاقىنداسۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە سول ارقىلى حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى مەن قۇرمەتىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيى مەن مادەنيەتىن ارتتىرادى.
بەكزات شالعىمباەۆ,
قاراعاندى وبلىسى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى