قالاممەن قاعاز جۇزىنە كەستە ادىپتەپ كەلە جاتقان اتا جازۋشى ءومىر كارىپ ۇلىنىڭ «باستاۋ» اتتى رومانى قولىما ءتيدى. الماتىداعى «الگوريتم» باسپاسىنان 2022 جىلى 500 دانامەن اۆتوردىڭ ءوز قاراجاتىنا باستىرىلىپ شىققان كىتاپتىڭ «باستاۋ» دەپ اتالۋى دا تەگىن ەمەس.
ء«دۇم-دۇنيەنىڭ قاينار كوزى – باستاۋ. باستاۋسىز ەش نارسە مولىعىپ كوبەيمەيدى. باستاۋدىڭ پارمەنى جاراتۋشىمەن دەڭگەيلەسەدى. جاراتۋشى بار بولسا, باستاۋدىڭ دا بار بولعانى. قۇدىرەتتى جاپپار ھاق بارشا جاندى-جانسىزدى ۋاقىتتىڭ پارمەنىنە باعىندىرىپ, سونىڭ دەگەنىن بولدىرىپ قويعان. ۋاقىتتىڭ قۇزىرى «باستاۋعا» جۇرە قويمايدى. نەگە دەسەڭ, باستاۋ ءاۋ باستا بار. بار نارسە جوعالماقشى ەمەس. باستاۋسىز ادامزات بالاسى اداسۋشىلىققا ۇشىراپ, تەك-تامىرىنان كوز جازادى. ۋاقىتتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلادى. ەسىل-دەرتتەرى دۇنيەگە اۋىپ, تويىمسىز ىندىنعا بوي الدىرادى. باققۇمارلىققا سالىنىپ, ءبىر-بىرىمەن جاعا جىرتىسادى. دۇنيەنىڭ بوعىنا بولا يتشە ىرىلداسادى, اتىسىپ-شابىسادى. ءتۇپ سەبەبىنە كەلسەك, باستاۋعا بارىپ تىرەلەدى. باسسىز ادام بولماقشى ەمەس, باستاۋسىز حالىق تا جوق. جەر-جاھاندى بيلەپ-توستەۋگە بەت العان عالامدانۋ «باستاۋدىڭ» جاۋى. از حالىقتى جۇتىپ سالاتىن ايداھار...», دەيدى رومانداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى. جازۋشى باستاۋدىڭ بارشا ادامگەرشىلىكتىڭ, رۋح دۇنيەسىنىڭ قاينارى ەكەنىن اڭعارتادى.
حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىندا باتىس ويشىلدارى نووسفەرا اتتى جاڭا عىلىم, جاڭا ۇعىمدى دۇنيەگە اكەلدى. بۇل ۇعىم ادامزات ساناسىنىڭ تابيعاتپەن استاسىپ, جاڭا زامان اعىمىن, دامۋدىڭ جاڭاشا ءۇردىسىن العا تارتار قۇبىلىستى نەگىزگە الادى. جازۋشىنىڭ باستاۋى وسى نووسفەرا زەرتتەيتىن العاشقى جاراتىلىس پەن بار يگىلىك, ادامي قۇندىلىقتىڭ قاينارى دەۋگە بولادى. وتكەن عاسىر ورتاسىنان باستاپ, ادامزات بالاسى جەر شارىنا تولىق يەلىك ەتىپ, عالامشارعا گەولوگيالىق, ەكولوگيالىق وزگەرىستەر جاساي باستادى. بۇل وزگەرىستەر ۇلعايا كەلىپ, قازىرگى تاڭدا جەر جارىقتىقتى ۇلكەن ەكولوگيالىق قاتەرگە دۋشار قىلىپ وتىر. جەر شارى ءوزىنىڭ تابيعي قۋات-قاينارى ارقىلى ءاۋ باستاعى تۇنىق-تۇما, تازا قالپىنا كەلە الاتىن قاسيەتىنەن جىل وتكەن سايىن ايىرىلىپ بارادى. وعان عارىشقا ۇشىپ, توپىراق قىرتىسىن قوپارىپ, اۋاعا ۋ شاشىپ, سۋدى لايلاعان ادامزات وركەنيەتى كىنالى. ول بەرگى جاعى. ال قازىر اسپاندى اپىرىپ, جەردى جاپىرىپ وتىرعان ادام بالاسى دا تۋرا جەر اناسى سەكىلدى ءوزىنىڭ تۇنىق-تازا, بەيبىت كەزىنە ورالا المايتىن حالگە جەتىپ قالدى. «كىرلەگەن جۇرەك ءوز ءىشىن تۇرا الماس استە جۋىنباي» دەپ اباي ايتقان تازا جۇرەك زامانى وتكەن. مىنە, جازۋشى وسىنى تىكە ايتىپ وتىر. ءبىز قايدا بارامىز؟ دالانىڭ اڭىن ءبىتىرىپ, ءسانىن قۇرتىپ, كوكوراي شالعىن جايلاۋلاردى تاقىرعا, وزەن-كولدى سورعا اينالدىردىق. قالانىڭ تىرلىگى القىنعان اقپاراتتى قورىتۋمەن تياناقتالادى. قالا ادامى كۇنى مەن ءتۇنىن ايىرماس, شالا ۇيقى, شالا ەستى ءجۇردىم-باردىم كۇيكى پەندەگە اينالعالى قاشان! روماندا وسى بۇگىنگى ايانىشتى احۋالىمىز ءار بولىمنەن-اق اڭعارىلادى...
كىتاپتا كەيىپكەرلەر مەن وربىگەن وقيعالاردىڭ بىرنەشە پاراللەلى ۇتىمدى بەرىلگەن. باس كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – قورىقشى, كلاسسيكالىق ءداستۇردى ۇستاناتىن دارىندى سازگەر كەلەس پەن اتاققۇمار ءانشى, سازگەرسىماق ەرسىن اراسىنداعى, كەلەستىڭ جاسىندا سۇيگەن قىزى اقشاگۇل مەن تاعدىر قوساقتاعان جارى ورىنشا اراسىنداعى, ءدوي دالانىڭ سوڭعى قاسقىرى جەتىم ءبورى مەن ارقارلار, كيىكتەر, براكونەرلەر اراسىنداعى قايشىلىققا تولى وقيعالار ءسات سايىن شيەلەنىسىپ, ايعاي-شۋلى اقپاراتتىڭ وتكىنشى كەڭىستىگىنەن روماننىڭ ماڭگى ۋاقىتىنا ساناڭدى سۇيرەي جونەلەدى. روماندا كەلەستىڭ كەزىندەگى دوسى, كەيىننەن اتا جاۋىنا اينالعان ەرسىن قالانىڭ يت اسىراۋشى بايشىكەشى بولسا, كەلەس – اسپانمەن, تاۋمەن, قالا بەردى قاسقىرمەن سىرلاساتىن دالانىڭ دارقان دارىنى. ەرسىن, كەلەس پەن وڭال اقىن ۇشەۋىنىڭ دوستىعى اقىر سوڭىندا ۇلكەن قاستىققا ۇلاسىپ, وقيعا دوستاردىڭ ءبىر-ءبىرىن وققا بايلاۋىنا دەيىن شيرىعادى. سازگەردىڭ سۇيگەنىن ەرسىن اينالدىرىپ, قولىنا تۇسىرەدى. كەلەس بولسا ەرسىننىڭ قارىنداسى ورىنشامەن وتاۋ قۇرادى. حالتۋرششيك ءانشى, سازگەرسىماق, «يتبەگى» ەرسىن باس قالادا تۇرسا, تۇرمەدەن جازاسىن وتەپ شىققان دارىندى سازگەر قيان دالاداعى قىزىلسۇيىر تاۋىنىڭ ەتەگىندە عۇمىر كەشەدى. ەرسىن براكونەرلەردىڭ جولباسشىسى بولسا, كەلەس – دالانىڭ قاسقىر, كيىگىنىڭ سىرلاسى, تابيعات جاناشىرى, قورىقشى.
رومانداعى كەيىپكەرلەردىڭ پروتوتيپتەرى بارىمىزگە ەتەنە. ءبىرى سازگەر بولسا, ەكىنشىسى – اقىن, ءۇشىنشىسى – اتاققۇمار «حالتۋرششيك», ودان قالدى – باقىتسىز سۇلۋ, كومپىس كەلىنشەك, جارالى قاسقىر مەن ازالى كيىكتەر. ءبارىن دە تانيمىز عوي – اركىمنىڭ ىشىندە بۇعىپ جاتقان پەرسوناجدار. ءبارى دە ماڭىمىزدا ءجۇر عوي. رومان كەڭىستىگىندەگى وقيعالار دا وسى كەشە-بۇگىن بولىپ جاتقان جايلار. ارقانىڭ سوڭعى ءبورىسى وققا ۇشقان كۇنى ۇلى زوبالاڭ پاندەميا باستالادى. دالاداعى دارقاندىق قالانىڭ قىم-قۋىت جانتالاس ومىرىمەن قاتار سۋرەتتەلەدى. ادەبي شىندىق ومىردەگى وقيعالاردىڭ ۇستىنەن قاراپ, روماننىڭ ماڭگى ۋاقىتىن انىقتاپ بەرەدى. ول وقيعالار ءبىزدىڭ باسىمىزدان كەشە دە, بۇگىن دە وتكەن, ەرتەڭ دە اينالسوقتاپ وتە بەرەتىنى انىق.
جازۋشى وسىناۋ كۇردەلى زامان تۋرالى كۇردەلى دۇنيەنى وقىرمانىنا وڭتايلى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قازىرگى ادەبي كەڭىستىكتە جاڭالىقشا قابىلدانىپ كەلە جاتقان «ميستيكالىق شىندىق» ءادىسىن پايدالانادى. كادىمگى ادام ءومىرى ەرتەگىمەن استاساتىنداي, ميفتىك وي-سانا اعىمى, جاندى مەن جانسىزدىڭ بىرلىگى, ادامنىڭ اڭعا اينالۋى, اڭنىڭ ادامشا ويلاپ, ءتىل ءبىتۋى, زارىن توگىپ, ادامدى پانا تۇتۋى – ءبارى-ءبارى ميستيكالىق شىندىق دەڭگەيىندە ۇتىمدى سۋرەتتەلگەن. اۆتور بىزگە «وسىلاي دا, وسىلاي» دەپ بايانداپ اۋرە بولمايدى. بولعان جايدى ءسوز سۋرەتىمەن, بەينەلى وي, قيال قۋاتىمەن كوز الدىمىزعا اكەلەدى:
«قاسقىر جاندالباسامەن ءوزىنىڭ ادامشا سويلەپ كەتكەنىن ەسەپكە المادى. ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەپ, ونشادان-مۇنشادا ەكى اياقتى جان يەسىنە ءتان قابىلەتپەن وتكەن-كەتكەندى قوپسىتقانىن ەسىركەپ-ەلەي قوياتىن كىم بار دەيسىڭ؟ ايدالادا ازىناعان جەتىم ءبورىنىڭ بىرەسە يت بولىپ ۇلىپ, بىرەسە ادامشا زارلاعانى ەشكىمگە دە تاڭسىق ەمەس. تەمىرگە جان بىتكەن ءدۇبىرلى كەزەڭدى باستارىنان وتكەرىپ, «شايتان ارباسىن» قۇيىنداتا ۇشىرتىپ, ەرسىلى-قارسىلى زىمىراعاندار جەتىم ءبورىنىڭ بايبالامىن نە قىلسىن! ء«بورى ازىعى مەن ەر ازىعى جولدا» دەپ جانە جۇمساقسيتىنى بار. سويتكەن ادام دەگەندەردە ىنساپ-ۇيات قالماي بارادى. پايدا ويلاعان ولەرمەندەر قارا جەردىڭ قىرتىسىنا سۇعىنىپ, قارا تاستى دا ۇگىتىپ جىبەرۋگە بار. جەر توسىنە ءوڭ بەرگەن سانداعان وسكىندەردىڭ جۇلما-جۇلماسىن شىعارادى. اعاش بىتكەندى قيدالاپ, تال-تەرەكتى بۇتارلاپ, كوكورىم وسكىندى كوكتەي سولدىرىپ, تابيعاتتى توناۋشىلىققا ۇشىراتقانىن حايۋان دا بولسا سەزىنۋگە ءماجبۇر. وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ جاعدايى وسى بولعاندا, اڭدار مەن قۇستاردىڭ كورگەن كۇنى كۇن ەمەس...» دەيدى جازۋشى. بۇل تابيعاتتىڭ عانا ەمەس, رۋح ەكولوگياسىنىڭ كورىنىسى. «باستاۋ» وسىنى سەزىنۋگە ۇندەيدى. ادامزاتقا ءالى دە ەشتەڭە كەش ەمەستىگىن ايتادى. الدە, كەش قالدىق پا؟..
قازاق قانا ەمەس-اۋ, ءبىز سىندى «كەنجە ۇلتتاردىڭ» ءبارى قازىر ۇلكەن تاڭداۋ الدىندا تۇر. تەحنوگەندى وركەنيەت دامۋىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ, وزىپ كەتكەن وزگە جۇرت-جۇراتتار الدەقاشان ادەبيەتىن, مادەنيەتىن دە دامىتىپ, ۇلتىنىڭ ىشكى شەرىن اقتارىپ, جازىپ تا, ايتىپ تا ۇلگەرگەن. ال قازىرگى وركەنيەت كەڭىستىگىنىڭ جازبا ادەبيەتى ولشەمدەرىنە سالساق, ءالى دە ايتارى-جازارى كوپ, ىشكى شەرىنەن ارىلا الماي كەلە جاتقان ءبىز سەكىلدى ۇلت قايتپەك؟ مىڭ جىلدار بويى كۇللى الەم ايتىپ, جازىپ كەلە جاتقان اقيقاتتاردى ءوز تىلىمىزدە, ءوز باسىمىزدان وتكەرىپ, جان-سارايىمىزدا سارالاپ ايتىپ ۇلگەرەمىز بە؟ كەز كەلگەن ادام, توپ, حالىق دامۋى ءۇشىن وتكەنىن تولىق وي ەلەگىنەن, سانا ساراسىنان وتكىزۋى شارت. ءوز كەمشىلىگى مەن قاتەلىكتەرىن مويىنداپ, ار الدىندا جاۋاپ بەرۋى شارت. ايتپەسە, العا باسۋ جوق. بۇل – تاريحي ۋاقىت دالەلدەگەن شىندىق. ال ءبىز الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن ءوز باسىمىزعا «جاماپ الىپ», تولىققاندى دامي الامىز با؟ وركەنيەت ءجۇرىپ وتكەن جولدى ءوز تاعدىر-تالايىمىزبەن كەشىپ وتپەي, كورشىلەردىڭ سوقپاعىمەن ءجۇرىپ وتە سالامىز با؟ كەڭەستىك كەزەڭدە «فەوداليزمنەن كوممۋنيزمگە وتە شىعىپ, كاپيتاليزمنەن وزدىق» دەگەن جالعان ماقتان, جۇبانىش كسرو كەڭىستىگىندەگى جۇرت-جۇرات, ۇلت- ۇلىستاردى الەمدىك وركەنيەتتەن ءجۇز جىل ارتتا قالدىرعانىن قازىرگى زامان كورسەتىپ-اق وتىر. تەحنيكالىق راحاتشىلىقتى بىلاي قويعاندا, وي-سانامىزدىڭ ءوزى جابايى كاپيتاليزمنىڭ جەتىستىكتەرىنەن جاڭا عانا ازداپ ارىلىپ, ەندى-ەندى العا قاراپ كەلەمىز. كەز كەلگەن ۇلت فولكلورلىق سانا مەن ءدىني فاناتيزمنەن تولىق ارىلعاندا عانا ناعىز وركەنيەتكە قول جەتكەرەتىنى انىق. بىزدە ءالى سول فولكلورلىق سانا – الەۋجەلىلەردەگى اۋىز ادەبيەتى مەن قىسىر ءسوز, ايتىس, دەگەن ەكەندەر, قالىڭ جينالىس-وتىرىستاردان, ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ەل الداۋدان ارىلماي وتىرمىز. ءدىني ءفاناتيزمنىڭ جۇقپالى دەرتىمەن اۋىرعان زامانداستارىمىز ءالى ادا-كۇدە جازىلعان جوق. وسىندايدا ءبىزدى قۇتقاراتىن جازبا ادەبيەت پەن ۇلكەن عىلىم عانا ەكەنىن كىم ەسكەرەدى ەكەن؟
مىنە, اتايى جازۋشىنىڭ «باستاۋىنان» وسىنداي ويعا قانىقتىق. بىرقاتار ساۋالىمىزعا جاۋاپ تا الدىق. ساۋالعا ساۋالمەن جاۋاپ جۇپتار ەكىۇدايىلىققا دا ۇرىندىق. بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ دە ميسسياسى وسىنداي بولسا كەرەك-ءتى...
سەرىك ساعىنتاي,
جازۋشى