– بىزدەگى مۋزەيدە جامبىلدىڭ دومبىراسى ساقتاۋلى تۇر, – دەدى بىردە جالاعاشتىق ارىپتەسىم نۇرسۇلتان قازبەكوۆ. – راس پا؟ كادىمگى جامبىل جاباەۆ پا؟! ءدۇدامالداۋ كوزقاراسىمدى كورىپ, «وسى شىنىمەن سەنبەي وتىر ما؟» دەگەندەي كوزىلدىرىگىنىڭ استىمەن سۇزىلە قارادى.– راس. مەندە تولىقتاي مالىمەت تە بار. سەنبەي وتىرسىڭ-اۋ, اپارىپ كورسەتەيىن.– ويپىرماي, جارىلىپ كەتپەي, وسىندايدى قالاي ىشىڭە جيىپ جۇرەسىڭ, – دەدىم ك ۇلىپ. شىنىمەن, سويلەۋى قيىن, بىرتوعا جىگىتتەن وسىنداي اقپارات العانىما قاتتى قۋانعانمىن. ءوز-وزىمە ريزا كەيىپپەن, شۇعىل تۇردە نۇرەكەڭدى اسىقتىرا مۋزەيگە قاراي تارتتىق...
قۇرىلعانىنا 25 جىل ۋاقىت بولعان قىزىلورداداعى جالاعاش اۋدانىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە 8600 ەكسپونات بار. بۇنىڭ ءبارى, ياعني, ءوڭىر تاريحى مەن مادەنيەتى, وسى ولكەدەگى ەجەلگى شاھارلار, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ونەرىنەن سىر شەرتەتىن مۇرالار ەكى زال مەن كوركەمسۋرەت گالەرەياسىندا ورنالاسقان. ەگەر ءسىز حرونولوگيالىق رەتپەن قويىلعان ەكسپوناتتارعا ۇڭىلە قاراپ, شىنىمەن ءتۇيسىنىپ كورسەڭىز, ءۇنسىز, سىلتىدەي تىنعان مۇنداعى تۇتاستاي تاريحتى بايقايسىز. ءىشى كەڭ, اۋقىمدى مۇنداي زالدا جالاعاش جەرىندەگى ميلليونداعان جىلدان بەرگى (ارحەوزوي ەراسى مەن مەزوزوي ءداۋىرىنىڭ بور كەزەڭىنەن) گەولوگيالىق تاريحىنان باستاپ, بۇگىنگى ۋاقىتقا دەيىن شەجىرەدەن سىر شەرتەر, اتا-بابا قولىنان شىققان قولونەر بۇيىمدارى, ءتۇرلى ءداۋىر وقيعالارىنىڭ كۋاسى بولعان قۇندى قۇجاتتار تۇر. سىر بويىنا بەلگىلى بي-باتىرلاردىڭ تۇتىنعان زاتتارى, بەرىرەك كەلسەڭىز, كەڭەس زامانى مەن تاۋەلسىز قازاقستان تۇسىنداعى جالاعاشتىقتار جەتكەن جەتىستىكتەر. مادەنيەت پەن ءتۇرلى شارۋاشىلىقتىڭ تاسىن ورگە دومالاتقان قايراتكەرلەر دۇنيەسى. كوزبەن كورىپ, كوڭىلمەن ۇعىنساق, مۇنىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا زور تاربيە ەكەنى داۋسىز نارسە عوي.
قوش. تاقىرىپقا ويىسساق. اۋداندىق مۋزەي قورىندا بىرنەشە دومبىرا ساقتاۋلى تۇر ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە جامبىل جاباەۆ پەن ونىڭ نەمەرەسى الىمقۇلدىڭ تۇتىنعان دومبىراسى دا بار ەكەنىنە نۇرسۇلتانعا ەرىپ كەلگەن مەنىڭ كوزىم انىق جەتتى. جامبىل جاباەۆتى بار قازاق تانيدى. ال جوعارىدا ايتىلعان نەمەرەسى الىمقۇل جايلى بۇرىنعى بۋىن بىلسە دە, بۇگىنگى جاستارعا ول ەسىم بەيتانىس. الىمقۇل توقق ۇلى ۇلى جامبىلوۆ 1927 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن جامبىل اتاسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورىپ وسەدى. ءوز زامانداستارى ماناپ كوكەنوۆ, نادەجدا لۋشنيكوۆا, تاعى دا باسقا ايتىسكەر, اقىن-جىراۋلارمەن ءسوز دوداسىنا تۇسكەن تۇلعا. اتاسى جامبىل مەن قازاقتىڭ باسقا دا اقىن-جىراۋلارىنا ارناپ كوپتەگەن تولعاۋ جازعان قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى. تەكتىنىڭ ۇرپاعى جارتى عاسىردان استام مادەنيەت سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, 2015 جىلى ومىردەن وزدى. قىسقاشا ايتساق, وسى. ايتپاقشى, مۇنداي قۇندى دۇنيە جالاعاش توپىراعىنا قالاي كەلگەن؟ قايدان كەلگەن؟ ارىپتەسىم ەكەۋمىزگە مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى مارات شومەكەي جىر الىبى تۇتىنعان جادىگەردىڭ سىرىن تولىقتاي ايتىپ بەردى.
– بۇل دومبىرانى الىمقۇل جامبىلوۆ جەرلەسىمىز, عالىم, فولكلورتانۋشى ماردان بايدىلداەۆقا 1982 جىلى قارماقشى اۋدانىندا ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق ايتىستا سىيعا تارتىپتى. دومبىرانى مۋزەي قورىنا ماردان بايدىلداەۆتىڭ قىزى جانات 2006 جىلى وتكىزگەن. اتالعان دومبىرانى كەزىندە اقىن-جىراۋ جامبىلدىڭ ءوزى ۇستاعان كورىنەدى. اتاسى تارتقان دومبىرا شاناعىنان باسقا بولىكتەرىنىڭ بارلىعىن نەمەرەسى الىمقۇل قايتا جوندەپ, قالپىنا كەلتىرگەن, – دەيدى مارات شومەكەي.
قاسيەت قونعان دومبىرانى قولعا ابايلاپ الىپ, ۇستاپ كوردىك. جىر الىبىنىڭ اسپاپتىڭ شاناعى قاتتى اعاشتان تۇتاس شابىلعان سياقتى. مۋزەي قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋىنشا, مۋزىكالىق اسپاپ جەتىسۋلىق ۇلگىدە جاسالعان. شاناعى ۇزىن, بەسبۇرىشتى, مويىنتۇعىر جاعى سۇيىرلەۋ, تۇيمەتۇعىر جاعى ءتورتبۇرىشتى, ەكى ءبۇيىرى تۇيمەتۇعىر تۇسىنان باستاپ جوعارىعا قاراي ءسال كەڭەيىپ, مويىنتۇعىرىنا قاراي قايتا تارىلا تۇسكەن. موينى جىڭىشكە ءارى ۇزىن. ارقاسى ۇشكىرلى ءارى دوڭەس. شاناعىنىڭ بەتى قاراعايمەن, ال قاپسىرما بەتى جۇقا تاقتايشامەن جابىلىپتى. دىبىس ويىعى ادام شىناشاعىنىڭ ۇشى سيارلىقتاي عانا. قۇلاق تەسىكتەرى قوس شەكتىڭ اراقاشىقتىعىنا ىڭعايلانىپ, ءسال عانا قيعاشتاۋ ورنالاسىپتى. قۇلاقتارى مەن تۇيمەتىعىرىعى اعاشتان جاسالعان.
مىنە, مۋزەيدىڭ باستى قۇندىلىعىنىڭ ءبىرى بولعان جامبىل بابامىزدىڭ دومبىراسى جالاعاش جەرىنە وسىلاي جەتكەن. ۇلتتىڭ ۇلى مۇراسىن ۇلىقتاعان سىر بويىنا بۇل ۇلتتىق اسپاپتىڭ ورنى تىم ەرەكشە. مۇنداي قاسيەتتى جادىگەرلەر وتكەن تاريحتى بولاشاققا جەتكىزۋشى قۇندى دەرەككوز بولىپ قالا بەرەدى.