«فولكلور» دەگەن ۇعىمعا بۇگىنگى كوزقاراس تۇرعىسىنان دا وي جۇگىرتىپ كورسەك. راس, بۇگىنگى قوعام «فولكلور» دەگەننىڭ اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا «حالىق دانالىعى» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن بىلەدى. سونىمەن بىرگە بۇگىنگى قوعام حالىق دانالىعىنان تۋعان سوڭ, ونىڭ ءتول يەسى بولمايتىنىن, اۋىزشا جاراتىلىپ, اۋىزشا تاراتىلاتىنىن, ۇلتتىڭ سالت-داستۇرىمەن ۇيلەسىمدە بولاتىنىن, ءبىر ءوزى بىرنەشە ونەردى توعىستىراتىنىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا تارالاتىندىقتان, ءبىر شىعارمانىڭ بىرنەشە نۇسقاسى كەزدەسەتىنىن, ۇرپاق اۋىسىپ, تانىم مەن تالعام وزگەرگەن سايىن ۋاقىت پەن قوعامدىق سانا قاجەتتىلىگىنە وراي ۇنەمى جاڭعىرىپ وتىراتىندىعىن, ايتۋشى مەن تىڭداۋشىنىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىسىنىڭ ناتيجەسىندە وركەندەيتىندىگىن بىلەدى.
فولكلورلىق تۋىندىلار قاشان, قاي كەزدە, قالاي پايدا بولعانىنا قاراماستان, زامان وزگەرىپ, ۇرپاق اۋىسىپ جاتسا دا, مازمۇنىنداعى اقپاراتتاردىڭ دەرەكتىلىگى ب ۇلىڭعىر ءارى كۇماندى بولسا دا, استارىندا ايتىلعان ويلار ارقىلى قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالۋ ماقساتىنان ەش اينىماعان. مەيلى ول ميف, مەيلى ەرتەگى, حيكايا, ءاپسانا, حيكايات, اڭىز, باتىرلىق جىرى, عاشىقتىق جىر, تاريحي جىر, تۇرمىس-سالت جىرلارى (جار-جار, بەتاشار, سىڭسۋ, جوقتاۋ, ت.ب.), تولعاۋ, تەرمە, ارناۋ, ايتىس, ماقال يا ماتەل, جۇمباق, جاڭىلتپاش بولسىن – بارلىعىنىڭ دا تۇپكى ماقساتى ايقىن. ول – ادام ساناسىنا, ادام ارقىلى قوعام ساناسىنا قوزعاۋ سالۋ. ىزگىلىككە ۇمتىلدىرۋ, جاقسىلىققا جۇمىلدىرۋ, جاماندىقتان جيرەندىرۋ, شىندىققا جۇگىندىرۋ, وتىرىك پەن جالعاندىقتان بەزىندىرۋ, جامان ادام مەن جاقسى ادام ايىرماسىن ءبىلدىرۋ, ءومىردى تانۋ, اجالدىڭ بارىن اڭعارتۋ, تابيعات پەن ادامنىڭ, ادام مەن قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسىن باعالاۋدى ۇيرەتۋ, ت.ب. – فولكلورلىق شىعارمالاردىڭ نەگىزگى قىزمەتى. ونداي مۇراتى بولماسا, ول مۇرات جالپىادامزاتتىق يگىلىككە قىزمەت ەتپەسە, فولكلورلىق جاراتىندى سان رەت قايتالانسا دا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ساباقتاسپايدى. فولكلورلىق تۋىندىنىڭ نەگىزگى, تۇپكى ماقساتى – بۇگىنگى قوعامعا نەمەسە ءبىر عانا قوعامعا قىزمەت ەتۋ ەمەس. ول ءار ۋاقىتتا بارلىق قوعامعا ورتاق قىزمەت ەتە الاتىن قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. سوندىقتان دا ول قاي قوعامدا دا باعالى, باعالى بولعان سوڭ دا ومىرشەڭ. البەتتە, ءار فولكلورلىق تۋىندى – الدىمەن ءوز ۇلتىنىڭ ءتولى. ونداعى وقيعا سول ۇلت ءومىر سۇرگەن تابيعاتتىڭ اياسىندا, كاسىبى ورتاق, تۇرمىس-تىرشىلىگى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, جاھانعا, جاراتىلىسقا قاتىستى تانىم-تۇسىنىگى ءبىر ادامدار ءومىر سۇرگەن قوعامدا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ دا, ونىڭ سول قوعامعا بەيىمدەلگەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولماي قويمايدى. فولكلورلىق مۇرالاردىڭ جاراتىلۋى مەن تارالۋى جانە دامۋى جازبا مادەنيەتتىڭ وركەندەۋىنە دەيىن ەرەكشە قارقىندى بولىپ, كەيىن باسەڭدەدى. ويتكەنى كوشپەلى تۇرمىستىڭ ورنىن وتىرىقشىلىق مادەنيەت الماستىردى, دالالىق ۇعىم قالالىق تانىممەن توعىستى. جازباشا تۋعان شىعارمالار كوبەيىپ, ايتۋشىلاردىڭ قىزمەتىن جازۋشىلار اتقارا باستادى. تىڭداۋشىلار جاپپاي وقۋشىلارعا اينالدى. اۋىزشا جاراتىندىلارعا سۇرانىس ازايدى. ونىڭ ۇستىنە قالالىق مادەني وركەنيەت ومىرگە اكەلگەن ونەردىڭ باسقا تۇرلەرى وركەن جايدى. كينو, تەاتر سىندى ونەر سالالارى كەشەگى حالىق تۇرمىسىنداعى سالت-داستۇرمەن بىرگە ۇيلەسە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان جىراۋلىق, جىرشىلىق, ايتىس ونەرىن, باسقاشا ايتقاندا ەل الدىنداعى اۋىزشا شىعارماشىلىقتى ىسىرا باستادى. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» جاتقا ايتاتىن مۇرىن جىراۋلار ونەر ساحناسىنان كەتتى. جىر شىعارىپ, اۋىزشا تاراتۋ جوققا ءتان بولا باستادى. ويتكەنى وعان سۇرانىس ازايدى, ءتىپتى دوعارىلدى. وعان سەبەپكەر ادامزات دامۋىندا بولماي قويمايتىن قوعامدىق-ەكونوميكالىق قاتىناستارمەن بىرگە قولدان جاسالعان ساياسي-الەۋمەتتىك ۇستانىمدار دا بولعانى – تاريحي شىندىق. مىسالى, كەڭەس وداعىندا ەسكىنىڭ ءبارىن «ارتتا قالعاندىق» دەپ مانسۇقتاۋ ساياساتىمەن قولدان جاسالعان كەدەرگىلەر ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ايعاقتايتىن اقپاراتتارعا باي فولكلورلىق مۇرالاردى تامىرىمەن جوققا شىعارۋ ناۋقانى ۇزبەي جۇرگىزىلدى. ءسويتىپ, حالىق دانالىعىنان تۋعان, سان عاسىر ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان مۇرالار ونەر ساحناسىنان الاستاتىلدى. بىراق حالىق جادىنداعى قاجەتتى اقپاراتتار ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلتتىق كود ارقىلى بەرىلىپ وتىراتىندىقتان, قوعامدىق سانادا ۇنەمى زامانىنا قاراي جاڭعىرىپ وتىردى. ءبىر كەزدەرى ۇمىت بولا باستاعان ايتىس ونەرى زاماناۋي تالعام مەن تانىم تالابىمەن قايتا بيىككە كوتەرىلدى, تەرمە, تولعاۋ ايتۋ دا قايتا جانداندى, جىرشىلىق تا قايتا بۇرشىك اتا باستادى. ويتكەنى فولكلورلىق اقپاراتتاردىڭ مازمۇنى ولمەيتىن قۇندىلىقتارعا سۋارىلعان بولاتىن. دەسەك تە قازىرگى زاماندا ەرتەگىلەردىڭ, ەپوستىق جىرلاردىڭ, ءاپسانالاردىڭ, حيكاياتتاردىڭ دۇنيەگە اۋىزشا كەلىپ, اۋىزشا تارالۋى جانە ەل اراسىندا ءبىر ۇرپاقتان ەكىنشى ۇرپاققا اۋىسىپ, اۋىزشا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جوققا ءتان بولىپ بارا جاتقانى – شىندىق. ال ەندى فولكلورلىق ۇساق جانرلار ەل اۋزىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. سولاي بولسا دا, قازىرگى زامان فولكلورىن ءبىز ءالى تولىق زەرتتەگەن جوقپىز.
كەي زەرتتەۋشىلەر قازىرگى فولكلورلىق جاراتىندىلاردى «قالالىق فولكلور», «بالالار فولكلورى», «جەلىلىك فولكلور» دەپ ءبولۋدى ۇسىنادى. بىزدىڭشە, بۇل تۋرالى ءالى دە ويلانۋ كەرەك. ەگەر «قالالىق» دەپ ايدار تاقساق, وندا اۋىلداعى اۋىزشا تۋىپ, اۋىزشا تاراپ جۇرگەن حالىقتىق جاراتىندىلاردى قايدا قالدىرامىز؟ «بالالار فولكلورى» دەپ ءبولۋ بار. وندا جەتكىنشەكتەردىڭ, جاستاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ اراسىندا تۋىپ, اۋىزشا تاراعان فولكلورلىق شىعارمالاردى دا ەسكەرۋ كەرەك قوي. بەلگىلى ءبىر كاسىبي ورتاعا عانا جاراسىمدى فولكلورلىق تۋىندىلار بار. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ورتاسىندا تۋىپ, ءبىر بۋىننان ەكىنشى بۋىنعا اۋىساتىن فولكلورلىق مۇرالار دا ەسكەرۋگە تۇرارلىق. ءبىر كەزدەردە اۋىزشا تۋىپ, اۋىزشا تاراعان, كەيىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىلىپ, ءارتۇرلى اقپارات قۇرالىندا «دەگەن ەكەن...» دەگەن ايدارمەن جاريالانعان تۋىندىلار دا – عىلىمي نازاردا بولارلىق نىسان. قازىر فولكلورلىق جاراتىندىلاردىڭ اۋىزشا, جازباشا جانە ينتەرنەتتىك نۇسقالارى دا تارالادى. بۇل تۇرعىدان دا زەرتتەۋ قاجەت-اق.
اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرى فولكلوردىڭ دا مازمۇنى مەن پىشىنىنە جاڭاشا وزگەرىستەر ەنگىزدى. ينتەرنەتتە فولكلورلىق تۋىندى اۋىزشا دا, جازباشا دا, دىبىسپەن دە, بەينەمەن دە, قيمىل-قوزعالىسپەن دە بىردەن عالامدىق كەڭىستىككە تارايتىن مۇمكىندىككە يە بولدى. ينتەرنەتكە بۇرىنعى جانە كەيىنگى فولكلوردىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىنىڭ بارلىعىن ءماتىن كۇيىنشە جۇكتەي الاسىز. سول ماتىندەردىڭ قىسقارتىلعان نۇسقالارىن دا ەنگىزەسىز. ميفتەردىڭ, ەرتەگىلەردىڭ, ەپوستىق جىرلاردىڭ, تاريحي اڭىزداردىڭ, انەكدوتتاردىڭ, اۋىزەكى اڭگىمەلەردىڭ مۋلتيمەديالىق, انيماتسيالىق نۇسقالارىن دا جاساپ, كوپشىلىككە تاراتا الاسىز. وسىلاي تسيفرلىق تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىمەن ءورىس العان فولكلوردىڭ جاڭاشا اتاۋلارى دا پايدا بولدى. بىردە «ينتەرنەت فولكلور» دەپ اتالسا, ەندى بىردە «پوستفولكلور», «مەديالور», «نيۋسلور», «تەحلور», «فولكنەت», «نەتلور», «جەلىلىك فولكلور», «عالامتورداعى فولكلور», «ە-فولكلور», «كيبەرفولكلور», «كيبەرلور», «كومپيۋتەرلور» دەپ ءارتۇرلى اتالۋىنىڭ ءوزى قازىرگى فولكلور اتاۋىنىڭ عىلىمي اينالىمدا ءالى تۇراقتالماعانىن, ياعني عىلىمي كوزقاراستاردىڭ ءبىر ارناعا توعىسپاعاندىعىن كورسەتەدى.
ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى