اتتى ادامنىڭ اقىلى توبەسىندە...

بۇل سان سالىستىرمالى تۇردە 40 مىڭ حالقى بار, جاباي وزەنى بويىمەن 17 شاقىرىم جەرگە سوزىلىپ جاتقان اتباسار قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنان ەكى ەسە ارتىق. جانىڭ تۇرشىگەدى. 2023 جىلدىڭ ون ايىندا ەلىمىزدە 11 618 جول اپاتى تىركەلىپ, ەكى مىڭعا جۋىق ادام كوز جۇمعان.

ماقالادا جۇرگىزۋشىلەردى دايار­لاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, قارا­پايىم جول قوزعالىسى ەرەجە­لەرىن بىلمەۋ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ ورىندارىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق اشىق سىنعا الىنادى. داۋ جوق, جول اپاتىنىڭ ارتۋى­نا بۇل ايعاقتاردىڭ دا تيگىزەر سالدارى كوپ. بىراق مۇنداي اپاتتار, زاڭسىزدىقتار كورشى ەلدەردە جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى. ەۋروپا, ءۇندىستان, اراب ەلدەرىندە بولدىق. سوندا بايقاعانىمىز – جۇرگىزۋشىلەرى جول ەرەجەلەرىن ساق­تاۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى, سونداي-اق اينالاسىنا قۇرمەتپەن قارايدى. الدەبىرەۋ, جول ءتارتىبىن بايقاماي بۇزىپ السا, ارتىندا كەلە جاتقان كولىگىن توقتاتىپ, كومەك قولىن ۇسىنادى. ال بىزدە, وكىنىشكە قاراي, ءبىر-بىرىنە سى­پايى­لىق تانىتۋ, جول بەرۋ نەكەن-ساياق, قايتا ەلىرىپ, ايقاي-شۋعا باسىپ, كولىگىنىڭ سيگنالىن باسىپ, ءتىپتى وزىڭمەن وزەۋرەي ەرە­گىسىپ, قاعىپ كەتە جازدايدى. سوق­تى­عىسىپ قالسا, كولىكتەرىنەن شىعا سالا, اي-شايعا قاراماي ءبىر-بىرى­مەن جۇدىرىقتاسىپ, توبەلەسە كە­تە­تىندەرى دە بار. مۇنىمەن قوي­ماي, بالاعات, بىلاپىت سوزدەردى قارداي بوراتادى. ورەلەرى تارىلىپ, اقىلدارى كەمشىن تارتىپ جاتادى.

اتام تاۋكە: «اتتىلى ادامنىڭ اقىلى توبەسىندە تۇرادى. ونى اتتان ءتۇسىرىپ بارىپ سويلەسپەسەڭ, ىرىققا كونبەيدى», دەپ وتىرۋشى ەدى. وسىعان ۇقساس جايتتى ءوز باسىمنان وتكەرگەن كەزىم بار. ءالى ەسىمدە, 1963 جىلى مامىر مەرەكەسى كۇنى كەڭشار كەڭسەسىندە كەزەكشىلىكتە وتىرعانمىن. ءبىر كەزدە متم, تەحنوپارك, كوكونىس قويمالارىن كۇزەتىپ جۇرگەن ەكى سالت اتتى – ب.سەۆەرين مەن ۆ.ماتۆەي كەلىپ «7-8 بۇزاقى كوكونىس قويماسىنىڭ قاقپاسىن بۇزىپ, ىشىندە ويلارىنا كەلگەنىن ىستەپ, ويرانىن شىعارىپ جاتىر. بىزگە تاس لاقتىرىپ, تاياق جۇمساپ ماڭايلاتپادى. نە ىستەرىمىزدى بىلمەي, كەڭسەگە كەلىپ تۇرمىز», دەدى. دەرەۋ كەزەكشىلىكتە تۇرعان جۇك كولىگىمەن جەتىپ بارسام, تەپسە تەمىر ۇزەتىن 7 ورىس جىگىتى ءىشىپ العان, قولدارىندا ءبىر-ءبىر دوربا, ماعان دورەكى ءسوز ايتىپ, جۇدىرىقتارىن ءتۇيىپ, تاياق-سويىلدارىن كورسەتىپ ايبات شەكتى.

سول ەكى ارادا باعاناعى ەكى اتتى كۇزەتشى دە جەتتى. الگى كۇ­زەت­­شىلەردىڭ بىرەۋىنىڭ سىلتەۋگە ىڭ­عاي­­لى قامشىسىن الىپ, ءوزىن اتتان ءتۇسىرىپ, ەرتوقىمنىڭ ايىلىن تارتىپ, ۇزەڭگىدە شىرەنە وتىرۋ ءۇشىن باۋىن ۇزارتىپ, اتقا ءمىنىپ كورسەم, قيقالاقتاپ, كىبىرتىكتەپ دۇرىس جۇرگىسى كەلمەيدى. ونى­سى­نا ىرىق بەرەتىن مەن بە, ارقام قوزىپ, ونى قامشىنىڭ ءارى تەپكىنىڭ استىنا الىپ, ەسىنەن تاندىرا ويناقتاتىپ, الگى جەتى ورىستىڭ ورتاسىنا سۇڭگىپ كەتتىم. ساتىر-سۇتىر شايقاس باس­تالدى دا كەتتى. ولاردىڭ ما­عان سويىل جۇمساپ جاتقانىندا شار­ۋام جوق, قىزبالىق اۋىرسىندىرا ما, باستارىنا قامشى ءۇيىرىپ, جوسىلتا سوققىنىڭ استىنا الدىم. ءاپ-ساتتە سامايلارىنان قان شىعىپ, بەتتەرى قان-جوسا بولدى. ساسقاندارىنان باستارىن قولدارىمەن بۇركەمەلەپ, كەشىرىم سۇراپ, وكىرىپ جىلاي باستادى. الدىما ءتۇسىرىپ الىپ, ساباي وتىرىپ, توپىرلاتىپ ەكى شاقىرىم جۇگىرتىپ, كەڭسەنىڭ الدىنا ءۇيىرىپ اكەلدىم. جۇرت تا جينالىپ قالدى. ءبارىنىڭ قولدارىن ارتىنا قاراتا بايلاتىپ, كەڭسەنىڭ ءبىر بولمەسىنە قاماپ تاستادىق. تەرگەۋ كەزىندە ولاردىڭ ىرگەمىزدەگى «راسسۆەت» كەڭشارىندا جۇمىس ىستەيتىن, تىڭ يگەرۋگە كەلگەن رەسەي ازاماتتارى ەكەنى بەلگىلى بولدى.

كەيىن اتامنىڭ «اتتىلى ادام­­نىڭ اقىلى توبەسىندە تۇرا­دى» دەگەن ءسوزى قالاي اينا-قا­تەسىز ايتىلعان دەگەن ويعا قال­دىم. بۇگىنگى زاماننىڭ اتى – اۆتوكولىك. كولىك تىزگىنىن قولعا العان ءار ادامنىڭ ارقاسى قوزىپ, قىزبالىققا سالىنۋى بەكەردەن-بەكەر بولماس. بوگەنباي باتىردىڭ كىندىگىنەن تاراعان ساققۇلاق ءبيدىڭ «عىلىم شالا اقىلدى كىسىنى ءبۇتىن اقىلدى قىلادى. ءبۇتىن اقىلدى كىسىنى دانا قىلادى. جىلقى ءبۇتىن اقىلدى كىسىنى شالا اقىلدى قىلادى. شالا اقىلدى كىسىنى جىندى قىلادى. ونىڭ ءسۇتى جەل, قىمىزى جەرىك» دەگەن ءسوزى دە باعانادان قازبالاپ ايتىپ وتىرعان مەنتاليتەتىمىزدى ءدوپ باسىپ, ەندىگى جەردە بار بولمىسىمىزدى اقىلعا جەڭدىرۋ كەرەكتىگىن مەڭزەگەندەي. وركەنيەتتىڭ شا­رىق­تاي دامىعان شاعىندا, بەتالدى دالاقتاپ ءجۇرىپ قىرىلا بەرمەي, سانىمىزدى وسىرەيىك. ەسىرمەيىك. عىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ, دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلايىق. اعالىق اقىلىم – وسى.

قاسىم تاۋكەنوۆ,

ەڭبەك ارداگەرى