اللانىڭ قالاۋىمەن ءبىر اۋىز تۇرىكشە بىلمەيتىن ءۇش نەمەرەم ىستانبۇلدا تۇرىك مەكتەبىندە وقيتىن بولدى. ءبىرى – باستاۋىشتا, ەكىنشىسى – ورتا بۋىندا, ءۇشىنشىسى جوعارى سىنىپقا باردى.
ءانۇران قالىقتاعاندا
مەكتەپ ءمۇدىرى (ديرەكتورى): «ۋايىمداماڭىزدار, بالالارىڭىز ءتارىزدى كوپ بالا مەكتەبىمىزدى ءبىتىرىپ كەتتى, قازىر دە, قانشاماسى وقىپ ءجۇر. تاجىريبە جەتكىلىكتى ءارى بالالار جاتسىنباي تەز باۋىر باسادى, قام جەمەڭىزدەر», دەسە دە جۇرەك ماي ىشكەندەي.
تۇركيانىڭ ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ جۇيەسى بىزدىكىنەن وزگەشە, ءۇش بالا ءۇش مەكتەپتە وقيتىن بولدى. باستاۋىش (يلك وكۋل) مەكتەبى بولەك. ورتاڭعى بۋىن بولەك مەكتەپ (ورتا وكۋل), جوعارعىسى باسقا مەكتەپ. ءارى قاتاڭ تالاپ ەتىلەتىنى – باستاۋىشتا ەرەسەك ادامنىڭ بىرەۋى بالانى مىندەتتى تۇردە الىپ بارىپ, الىپ قايتۋى كەرەك. ەگەر الدەقالاي كۇندەلىكتى الىپ كەتەتىن ادامنىڭ ورنىنا وتباسىنىڭ باسقا ەرەسەك مۇشەسى باراتىن بولسا, الدىن الا مۇعالىممەن تانىستىرىلىپ, وسى ادامنىڭ كەلەتىنى ەسكەرتىلۋگە ءتيىس. «قۇلاننىڭ قاسۋىنا – مىلتىقتىڭ باسۋى» دەگەندەي, زەينەت جاسىنا جەتۋىممەن قول بوساپ, ءبىر جىل جاڭگىرىمدى مەكتەبىنە الىپ بارىپ, الىپ كەلىپ ءجۇردىم.
ساباق بىزدەگىدەي قىركۇيەكتىڭ بىرىنەن باستالمايدى ەكەن. العاشقى وزگەشەلىك دەپ ءبىر تۇيدىك. مەكتەپكە كيىنەتىن فورمالارى دا وزگەشە, وقۋشىلار جەڭىل فۋتبولكا مەن شالبار كيەدى. ءار مەكتەپتىڭ فورماسى تاڭدالعان رەڭك بوياۋمەن عانا ەرەكشەلەندى. جاڭگىردىڭ ءۇستى قوڭىر سارى, شالبارى قوڭىرقاي, ءجۇرىپ-تۇرۋعا جەڭىل, وتە ىڭعايلى. اپتا باسى بارلىق وقۋشىنىڭ سىنىپ-سىنىپتارىمەن ساپ تۇزەپ ءانۇران – «يستيكليال مارشىن» (تاۋەلسىزدىك مارشى) ايتۋىمەن باستالادى. اپتا سوڭىندا دا سولاي. بىراق وندا سول اپتا ارالىعىندا مەكتەپ ىشىندە نەمەسە مەكتەپتەر اراسىندا, ياكي اۋدانارالىق ءتۇرلى جارىس بولسا سوعان قاتىسقاندار ورتاعا شاقىرىلىپ, اتا-انالار مەن ۇستازدار, وقۋشىلار الدىندا مەكتەپ دايارلاعان مەدال مويىندارىنا تاعىلادى. ەگەر جەڭىپ اكەلىنگەن كۋبوك بولسا, سول جەردە سالتاناتپەن كورسەتىلەدى. قىسقاسى, اپتا ىشىندەگى مەكتەپتىڭ جەتىستىكتەرى جاريا ەتىلەدى. سوڭىندا بالالار, كەيدە اتا-انالار دا قوسىلىپ تاعى دا ءانۇران ايتىلىپ, ءۇيدى-ۇيىنە تاراسادى. بۇل – ءار اپتانىڭ باسى مەن اياعىندا قايتالاناتىن ۇيرەنشىكتى دۇنيە. جاقسى ەكەن, كۇندەلىكتى ءانۇران ايتىلعاننان گورى وسىلاي بىزدە دە قالىپتاستىرسا بولادى عوي دەدىك ىشتەي.
مەكتەپكە اسىققان بالالار
مەكتەپ اتموسفەراسى وتە جەڭىل. بالالار ەركىن, مۇعالىمدەر «چۋجۋگىم» ء«بيتانىم», «بەبەيىم», «كىزىم», «ۋلىم» دەپ اينالىپ-تولعانىپ سويلەيدى. ارادا قاتىپ قالعان شەكارا جوقتىعىنان وقۋشىلار ۇستازدار الدىندا قىسىلىپ-قىمتىرىلمايدى, «ەگەر تۇسىنبەي قالساڭ جانىما كەلىپ سۇرا» دەگەننەن بالا دا قىمسىنبايدى. ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىم, سىيلاستىق ورناعان مەكتەپكە بالالار دا قۋانا باراتىن بولدى. «سەنبى-جەكسەنبى تەزىرەك بىتسە ەكەن, مەكتەپكە باراتىن» دەگەندى ەستۋ مەن ءۇشىن وتە ءبىر تاڭدانىستى, جاعىمدى جاڭالىق ەدى. شىنىمەن بالالار تەز ۇيرەندى, ءمۇدىر ايتقانداي, تەز باۋىر باستى.
ليتسەيدىڭ 11-سىنىبىنا بارعان نۇرايىمىم ايتادى: «بىرازعا دەيىن مەنەن ساباق سۇرامادى. بىراق سىنىپتاستارىم ءار كەز كومەكتەسەدى. ال العاش ماتەماتيكادان ساباق ايتقانىمدا, بارلىعى قول سوعىپ ماعان دەم بەردى. ماتەماتيكادان ساباق ايتۋ جەڭىلىرەك, ويتكەنى تۇرىكتەردىڭ ساندارى بىزبەن بىردەي, تەك ازداپ ۇنىندە 1 سانىن «بير» دەگەنىندەي ايىرماشىلىق بار. سوسىن بىزدە مۇگەدەك بالالار ارنايى مەكتەپتەردە بولەك وقىسا, مۇندا ولار بىرگە وقيدى. ءارى ولاردان ساباقتى تالاپ ەتۋ دە بىردەي. تەك ءبىزدىڭ سىنىپتا ءبىر عانا وقۋشىنىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە كەمىستىگى بولعاندىقتان, وعان مۇعالىم ارنايى سىناق سۇراقتارىن بەرەتىن, ال مۇگەدەك ارباسىندا وتىرعان بالالار بىزبەن ۇنەمى بىرگە. قايدا بارساق الىپ جۇرەمىز, ونىڭ دا قۇقىعى بىزبەن بىردەي, ەشكىم كەم سانامايدى. سوندىقتان دا ول بالالار وزدەرىن بارلىعىمەن تەڭ دارەجەدە ۇستايدى. كەمسىتۋ, كەلەمەجدەۋ اتىمەن بولمايدى, باسقالاردان ايىرماسى جوق سىنىپتاس دوسىڭ رەتىندە قارايسىڭ».
مۇعالىمدەردىڭ دە بالالارمەن اشىق وي ايتىپ, سىرلاسۋى قالىپتى دۇنيە. بىردە اعاي وسى تاپسىرمانى كىم ساپالى ءارى تەز ورىندايدى سوعان بالمۇزداق (دوندۋرما) اپەرەمىن دەپ الىپ بەردى. ال كوشەدە ۇستازىڭدى كورسەڭ ونىمەن سويلەسىپ, كەيدە ۋاقىت بولسا اڭگىمەلەسىپ شاي ىشۋگە دە بولادى. ماماندىق تاڭداۋ, جالپى كوزقاراس, ءسان دەيسىز بە ءتۇرلى تاقىرىپتا سويلەسۋ ەش تاڭسىق ەمەس.
وقىتۋ ەرەكشەلىكتەرى
بۇل ەندى ايرىقشا تاقىرىپ. تۇرىك مەكتەپتەرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ءبىلىم بەرۋدە پانارالىق بايلانىستاردى ءبىر-بىرىنە ەتەنە ەتىپ كىرىكتىرۋ دەر ەدىم. ماسەلەن, بالا باستاۋىشتى اياقتاپ, ورتا مەكتەپكە كەلگەندە 5-7-سىنىپتاردا الەۋمەتتىك پاندەر دەگەن جيىنتىق بار. 8-سىنىپتا ول اتاتۇرىك تۋرالى ساباقپەن الماستىرىلادى. الەۋمەتتىك پاندەرگە جاراتىلىستانۋ, قوعامتانۋ, گەوگرافيا, تاريح ءتارىزدى پاندەر توپتاستىرىلعان. ءارى ولار تۇتاس وقۋ جىلىندا 10-15 كۇن شاماسىندا ارالىق ۇساق سىناقتار ارقىلى بەكىپ, اۋىسىپ وقىتىلا بەرەدى. ۇيگە تاپسىرما بەرىلمەيدى. 7-8-سىنىپتاردا تەحنولوگيا ساباعى بار. بالالار اۋىر وقۋلىقتار تاسىمايدى, كولەمى ا-4 فورماتىنداعىداي قالىڭ ەمەس كىتاپ-داپتەرگە تاپسىرمالار بەرىلگەن, ونى ورىنداۋدا تەك قارىنداش قولدانىلادى. وشىرگىشپەن قاجەتىندە وزگەرتىپ, قاتە جازىلسا دۇرىستاۋعا بولادى. جالپى, بالا مەكتەپتە بىزدەگىدەي قالام ۇستامايدى.
«LGS lise giriş/gecis sınavı» دەگەن ورتاق ەمتيحان بار. 6 ساباقتان (ماتەماتيكا, اعىلشىن ءتىلى, اتاتۇرىك جانە توڭكەرىس تاريحى, ءدىن, ناقتى عىلىمدار, (fen bilimleri) بىزدەگى جاراتىلىستانۋ سياقتى پاندەردەن ەمتيحان تاپسىرىلادى. ەڭ جوعارعى جيىنتىعى – 500 بالل. ورتا مەكتەپ اياقتالعان سوڭ وقۋشىلار ليتسەيلەرگە بارادى. ولار جالپى «anadolu» (كادىمگى ليتسەي), «meslek» (ۋنيۆەرسيتەتكە بارماي وسى وقۋدان شاشتاراز, اسپاز, تىگىنشى, ۇستا ءتارىزدى ماماندىق الىپ شىعادى), «imam hatip» (يسلام مەكتەبى), «fen lisesi» (ناقتى پاندەردى تەرەڭدەپ وقىتادى), «güzel sanatlar» (سۋرەت, اسپاپتار تارتۋ سەكىلدى ءتۇرلى ونەرگە باۋليدى), «spor liseleri» (سپورتتىق مەكتەپ) دەپ 6 ساناتقا بولىنەدى.
11-سىنىپتا باعىت تاڭدالادى. گۋمانيتارلىق, ماتەماتيكالىق جانە تىلدەرگە باسىمدىق بەرەتىن ءۇش باعىت بار. گۋمانيتارلىقتا فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, گەوگرافيا, ماتەماتيكا جانە قوسىمشا ادەبيەت پەن تاريح وقىتىلسا, ماتەماتيكالىق سىنىپتا پسيحولوگيا بار, بىراق ساعاتى وتە از. حيميا, فيزيكا, بيولوگيا ساباقتارى ءجۇرىپ, ماتەماتيكا گۋمانيتارلىققا قاراعاندا تەرەڭ وقىتىلادى. ءارى ءار مەكتەپتىڭ وزدەرى تاڭداعان ءپانى دە بولۋى مۇمكىن.
ءاربىر سىنىپتا مىندەتتى تۇردە ءۇش تاقتا تۇرادى. بىرەۋى ماركەرمەن جازاتىن, ەكىنشىسى كادىمگى جاسىل تاقتا, ءۇشىنشىسى ينتەراكتيۆتى تاقتا. پارتالارىنىڭ استىندا كىتاپ سالاتىن بولىك بار. قازاقستانداعىداي مۇعالىمدەردە ءوزىنىڭ كابينەتى جوق. ولاردا مەكتەپتە مۇعالىمدەر بولمەسى دەگەن ءبىر عانا كابينەت بولادى. سول جاقتا اسبولمە دە بار, وندا توڭازىتقىش, گاز, ديۆان, ۇلكەن ستول, تەڭىزگە قارايتىن بالكونى بولادى. مۇعالىمدەر دە وقۋشىلار ءتارىزدى ەركىن, وندا تەمەكى تارتىپ دەمالىپ وتىرا بەرەدى. مىسالى, سىنىپتا وتىرعانشا, ءۇزىلىس كەزىندە دالاعا شىعىپ دوستارمەن تازا اۋامەن دەمالا الاسىڭ نەمەسە ۇلدار فۋتبول/باسكەتبول وينايدى. بارلىق جەردە ەركىندىك, ءتىپتى ساباقتا دا. وقۋشىلار مۇعالىمدەرمەن سويلەسۋگە, پىكىرتالاستىرۋعا قورىقپايدى. ايتالىق, ءبىر بالا ۇنەمى مىنامەن كەلىسپەيمىن, بۇعان قارسىمىن دەپ وتىرسا, ونىڭ پىكىرىن تۇتاس سىنىپ تىڭدايدى. ادەبيەت ساباعىندا ءبىر كىتاپ بەرەدى, كىتاپ كلۋبى سياقتى عوي. سوسىن ءاربىر ادام ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتادى. كەيىپكەرلەردىڭ قايسى ۇنادى, نەسىمەن ۇنادى نەمەسە ۇنامادى دەپ وي بولىسەدى. تاقتاعا مۇلدەم شىعارمايدى. تەك ماتەماتيكا ساباعىندا اپاي «كىم شىققىسى كەلەدى؟» دەپ سۇرايدى. ەشكىم ءۇن قاتپاسا ءوزى شىعارىپ كورسەتەدى. مۇندا ەگەر وقۋشىنىڭ بىلمەيتىنىن مۇعالىم ءتۇسىنىپ تۇرسا, ونى ورتاعا شىعارىپ ۇيالتپايدى. ەگەر ۇيقىڭ كەلسە, پارتاعا جاتىپ ۇيىقتاپ الساڭ دا ەشكىم ۇرىسپايدى. ديرەكتور وقۋشىلارمەن ارالاسىپ مەكتەپتە جۇرەدى, بارلىعىن تانيدى.
وسىلايشا, تۇرىك مەكتەپتەرىندە تۇتاستاي مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ ورنىعۋى ءارى بالانىڭ بەيىمدىلىگى ەسكەرىلەتىن مەكتەپتەرگە ءبولۋ, ارتىق پاندەرمەن 12 جىل بويىنا بالانىڭ ميىن اشىتپاۋ جەتكىنشەكتەردى مەكتەپكە ۇمتىلدىراتىنداي جاعداي ورناتقان.
ءتۇيىن. بالالار العاشقى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنان باستاپ «راحمەت بەلگىسىن» الىپ كەلدى. ال سوڭعى توقساندى «ماقتاۋ قاعازىمەن» اياقتادى. ساباقتى كەش باستايتىندىقتان اياقتالۋى دا ماۋسىمنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىندە. 20-دا بالالار دەمالىسقا تارايدى. جىل بويىنا «اناعان, مىناعان اقشا جيناۋ قاجەت» دەگەندى ەستىمەۋ ءبىرتۇرلى ەكەن. تەك مەكتەپتەن اۆتوبۋسپەن الدەبىر مۋزەيگە, كونتسەرتكە, تەاترعا اپارامىز دەگەندە چاتقا حابارلاما جازىلادى. كىم جىبەرگىسى كەلسە اقشاسىن قوسادى. وقۋشىلاردىڭ تۋعان كۇنى دە ارقالاي وتەدى, ءبىرى ۇيىنە شاقىرسا, ءبىرى دالادا, تەڭىز جاعاسىندا سىنىپتاستارىمەن, سىنىپ جەتەكشىسىمەن بىرگە ويىن ويناپ, جەڭىل تاعامدار جەپ كوڭىلدى وتكىزەدى. جالپى, ەشقانداي ماجبۇرلەۋ جوق. باستىسى بالالار ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بارلىق پانگە ۇلگەرىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە, تۇرىكشە تازا سويلەيتىن دارەجەگە جەتتى. مۇنى مەكتەپتىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ باعالادىم.
انار تولەۋحانقىزى,
جۋرناليست