ەلدىگىمىزدى ەڭسەلەندىرگەن تۇلعالار قاتارىندا حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتى قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ الار ورنى ەرەكشە. تۇرىسوۆتىڭ تابيعاتىن تانىتاتىن ءبىر عانا ءتۇيىندى ءسوزدى ىزدەر بولساق, قازاقتىڭ تۇلعا دەگەن اسىل ۇعىمى ويعا ورالادى.
مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي سالتاناتتى جيىندا: ء«بىز قازىر ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان وتكەن زاماننىڭ قايراتكەرلەرىنە, ولاردىڭ ەڭبەگىنە لايىقتى, ادىلەتتى باعا بەرىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ازاتتىق جىلناماسىندا سالىق زيمانوۆ, سەرىكبولسىن ءابدىلدين, قاراتاي تۇرىسوۆ, زينايدا فەدوتوۆا, ەرىك اسانباەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, عايرات ساپارعاليەۆ, سۇلتان سارتاەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, الەكساندر كنياگينين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلدى, قۋانىش سۇلتانوۆ, سەرگەي تەرەششەنكو جانە تاعى باسقا كوپتەگەن تۇلعانىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەلىن سۇيگەن ەرلەردىڭ وتانشىلدىعى جانە ولاردىڭ ۇلت مۇددەسىنە ادالدىعى ءاردايىم كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولۋعا ءتيىس. ءبىز تاريحي ادىلدىك جولىن بەرىك ۇستانۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى.
شىندىعىندا دا مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايۋى جولىندا تەر توككەن قايراتكەرلەردى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك.
ول شىن مانىندە ناعىز تۇلعا ەدى. قاراتاي تۇرىسوۆ كاسىبي بيىك ورىسىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىمەن, ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن پەرزەنتتىك جۇرەگىمەن, قوعامدىق بەلسەندىلىگىمەن ەلدىگىمىزدى ەڭسەلەتكەن ەرلەرىمىزدىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن يەلەندى. مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا ىسكەر باسشى رەتىندە دە, ەكونوميست-عالىم رەتىندە دە, دارا ءبىتىمدى دەپۋتات رەتىندە دە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. زامانداستارى قاراكەڭدى اسىل ادام, ارداقتى ەلاعاسى رەتىندە جوعارى باعالايتىن.
قاراتاي تۇرىسوۆ وسىناۋ ابىروي جولىنا قالاي جەتتى؟ بالالىق شاعى, وتباسى تۋرالى ول تومەندەگىشە بايانداعان ەدى:
«ابىروي دەيسىڭ بە, دارەجە دەيسىڭ بە – توقەتەرىن ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى ماڭدايدىڭ تەرىمەن, تازا ەڭبەگىڭمەن كەلەتىن دۇنيەلەر. الىمساقتان سونداي. ايتپەسە ءبىزدى قاي كوكەمىز تىرەپ تۇردى دەيسىڭ. قاراپايىم شارۋانىڭ بالاسىمىن. اكەم وقىماعان, مولدالىعى بار, بىراق تىكە ايتاتىن دۋالى اۋىزدى, قۇداي دەگەن كىسى ەدى. جامبىلدىڭ ىرگەسىندەگى قىرعىزبەن شەكارالاس «جاس وركەن» دەگەن كولحوزدا ءومىرىن مال باعۋمەن وتكىزگەن. انام ك ۇلىمحان ساۋىنشى, كەيىن قىزىلشاشى بولدى. اناممەن بىرگە قارشادايىمنان سيىر باقتىم. كەيىن قىزىلشاشى بولعاندا بۇكىل بالا-شاعا تاڭنان كەشكە دەيىن جۇمىس باسىندا جۇرەتىنبىز. جالاقى دەگەن جوق. تەك قانت بەرەتىن. سول سوعىس باستالاردا 1940 جىلى مەكتەپكە باردىم».
قارشادايىنان ەڭبەكپەن شىڭدالعان قارەكەڭ ادال ەڭبەك ەتتى. ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ابىرويلى بولدى. بيىك بەلەسكە دە ماڭداي تەرىنىڭ ارقاسىندا جەتتى. ادىلەتسىزدىككە توزگەن جوق. اكەسىنەن جۇققان وسى قاسيەتى ەلدىك ماسەلە تارازىعا تۇسكەندە قايمىقپاۋعا ۇيرەتتى. سونىڭ ءبىر دالەلى ەل باسىنا كۇن تۋعان جەلتوقسان كەزىندە بولدى. 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى باستالعان كۇنى ماسكەۋدەگى اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى ءار ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان دەلەگاتسيانى باستاپ الماتىعا ۇشقاندى. ونداعىسى – الاڭداعى جاستاردى ادىلەتسىزدىكتەن اراشالاۋ ەدى. بىراق ماسكەۋدەگى قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ۇشاقتى قاراعاندىعا قوندىردى. 18 جەلتوقساندا باس حاتشى گورباچەۆ «الماتى زيالىلارى ماسكەۋلىكتەردى ارالاستىرماي, الاڭعا شىققان جاستارمەن وزدەرى ماسەلەنى شەشەمىز دەدى», دەپ حابارلاسقان سوڭ, امال جوق, ماسكەۋگە قايتا ورالعان. بۇل قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتارى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن كەزى-تۇعىن.
1987 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 42-سەسسياسىندا كەڭەس وداعى اتىنان مىنبەرگە شىعىپ ءسوز سويلەدى. قۇرامىندا دەپۋتاتتار مەن وداقتىڭ ايتۋلى ازاماتتارى ەنگەن كسرو-نىڭ دەلەگاتسياسىن كەزەكتى سەسسياعا باسقارىپ بارعان بولاتىن. ساپار بارىسىندا بۇۇ باس حاتشىسى حاۆەر پەرەس دە كۋەليارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن. بۇۇ 1986 جىلدى «بەيبىتشىلىك جىلى» دەپ جاريالاعان. ءوز سوزىندە ق.تۇرىسوۆ ناعىز بەيبىت زامانعا جاقىنداۋ ءۇشىن جاپپاي يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ باعدارلاماسىن ۇسىندى. سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوننىڭ زارداپتارى الەمدىك مىنبەردە سوندا العاش ايتىلعان ەدى. حاكىم ابايدىڭ «ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز» ۇلاعاتىن عالامدىق جۇرتقا جەتكىزگەن. بەيبىتشىلىكتى ءبارى قالايدى. بەيبىت زامان ماقساتىمىز دەسەك يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىمىز كەرەك دەگەن.
كوكپ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆ دۋالى اۋىزدى قاراتاي تۇرىسوۆتى سان سىناقتان وتكىزدى. ءوزى جاريالاعان «قايتا قۇرۋ» مەن «بەتبۇرىس» پارتيالىق اشىق ساياسات جۇرگىزۋ كەزىندە 300 ميلليوندىق كەڭەستەر ەلىندە نارازىلىقپەن ەرەۋىلگە شىققان جۇمىسشىلار شەرۋلەرىنىڭ كوبەيگەن كەزى ەدى. سول كەزدە قارەكەڭ باسشىلىعىندا جۇرگەن وداقتىق كاسىپوداقتىڭ قاتارىندا 120 ميلليون مۇشەسى بولعان. كاسىپوداق جۇمىسشىلار مەن ەڭبەككەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعايدى. قارەكەڭنىڭ ابىروي-بەدەلى 1987 جىلى «جالاقى تولەۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى» كەڭەس ەلىنىڭ ۇكىمەتى بەكىتكەن 1115-قاۋلىسىنىڭ تولىق نۇسقاسىن دايىندايتىن توپتىڭ جەتەكشىسى بولىپ, ونى جۇزەگە اسىرعاندا ەرەكشە ءوستى. سول جىلدارى ول نوريلسك, ۆوركۋتا, كۋزباسس, ارحانگەلسك, مۋرمانسك, ناريان, مار, وڭتۇستىك ساحالين, ۆلاديۆوستوك, تۇمەن تاعى باسقا ءىرى ءوندىرىس ورنى شوعىرلانعان وڭىرلەردە بولىپ, ەرەۋىلشىلدەرمەن بەتپە-بەت سويلەستى. جەر استىنا ءتۇسىپ كەنشىلەرمەن تاۋلىك بويى بىرگە كەڭەسىپ, ەكى اپتا جەر استىنان شىقپاي نارازىلىق جاساعان شاحتەرلەرمەن كەلىسىمگە كەلە ءبىلدى. تىپتەن اتوم قارۋى بار كرەيسەردە باستالعان ماتروستاردىڭ كەمەسىنە تىكۇشاقپەن قونىپ, كوكەيكەستى پروبلەمانى شەشتى.
قاراتاي تۇرىسوۆ ماسكەۋدەگى قىزمەتى كەزىندە ورتاق قازىنانىڭ قارجىسىن ەلىنە بۇردى. كاسىپوداقتار ميللياردتارىنا قازاقستاندا ونداعان ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ شيپاجايى, جۇمىسشىلار مەن ەڭبەككەرلەردىڭ دەمالىس ءۇيى سالىندى. الماتى مەن وبلىس ورتالىقتارىندا بىرنەشە قوناق ءۇي تۇرعىزىلدى. الماتىدا «تۇركىسيب» پەن «الما-اراسان» دەمالىس جانە «الاتاۋ» مەن «مەدەۋ» قوناقۇيى. تالدىقورعاندا «قارعالى» مەن «اراسان-قاپال» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورنى سالىندى. سونداي-اق قىزىلوردا, قوستاناي, اتىراۋ مەن ورالدا, سەمەيدە شيپاجايلار سالىندى. ايگىلى «سارىاعاش» شيپاجايىن كەڭەيتىپ, قوسىمشا قۇرىلىم جاساۋعا قوماقتى قارجى بولگىزدى. قازاقستانداعى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەردە ارتتا قالعان, جاعدايى ناشار شالعايداعى 30 اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن جاقسارتۋ تۋرالى وداقتىق ورتالىق كوميتەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىن قابىلداتتى. ماسكەۋدە جۇرسە دە قازاق ەلىنىڭ وركەندەۋىنە, الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن كەيىپكەرىمىز تۋرالى كەزىندە زامانداستارى دا جاقسى پىكىرىن بىلدىرگەن.
«تاريحىمىزدىڭ سان عاسىرلىق شەجىرەسىنە زەر سالساق, سول زامانداردا بيلەر مەن باتىرلاردىڭ ءار ايتقان ءسوزىن حالىق بار ىقىلاسىمەن قابىلدايتىن اقساقالدار بولعان عوي», دەيدى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى فاريزا وڭعارسىنوۆا. – وسى قازىرگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىتىمىزدىڭ حح-ءححى عاسىر توعىسىندا سونداي ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى دەپ قاراتاي تۇرىسوۆتى ايتار ەدىم. حالقىمىزدىڭ قىمبات تا قاسيەتتى سالت-ءداستۇرىن بويىنا سىڭىرگەن ەرەكشە مىنەزدى, ءبىر كورگەن كىسىنى وزىنە قۇرمەت تۇتقىزباي قويمايتىن ازامات.
قامقور ەدى قارىنداسقا, باۋىرلارعا,
شاڭ باسىپ الاسارعان اۋىلدارعا.
ادالدىق, ادىلدىكپەن ءوتتى ومىردەن...
جۇرەكتەن جاس تامادى ساعىنعاندا.
قازاققا قاراتايداي ۇل سىيلاعان
جاساي بەر,
«جاس وركەننىڭ» توپىراعى»,
دەپ جىرلادى اقىن.
«1985 جىلى شىمكەنتتەگى قورعاسىن زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ەدىم, دەپ ەسكە الادى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى قىلىشبەك ىزباسقانوۆ. – ءبىر كۇنى كابينەتىمە اق شاشتى سۇستى كىسى كىرىپ كەلدى.
– قاراتاي تۇرىسوۆپىن, – دەدى.
ساسقالاقتاپ قالدىم. قازاقستانداعى ۇكىمەت باسشىسىنان كەيىنگى ءوندىرىس سالاسىنداعى ۇلكەن باسشى.
– ءسىز جالعىزسىز با, جانىڭىزدا باسقا ەشكىم جوق پا؟ – دەپپىن ساسقانىمنان.
– باستىق دەگەن كەرۋەن باسى ەمەس, ۇلكەن كوشپەن جۇرەتىن. ماسەلەلەرىڭدى ەستىپ كەلدىم. زاۋىتىڭا بارايىق. كورەيىك. شەشەيىك, – دەدى».
«مىنە, سوندا قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ ناعىز مىقتى مامان ەكەنىنە كۋا بولدىم. جالپى, ەلىمىزدەگى ۇلكەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, سوسىن ولاردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەل وركەندەۋى, ءوسۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ ءوندىرىس ورىندارى بولماي كەلەشەك كەمەل بولمايدى. ءان ايتۋ ءۇشىن دە قارىن تويىپ, نان جەۋ كەرەك دەيتىن. سوسىن جالعان سويلەپ, وتىرىك كولگىرسىگەندەردى جاقتىرمايتىن. ناقتى ايتاتىن. ناقتى سويلەيتىن. قىزمەت بابىندا تالاي رەت كۋا بولدىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كابينەتىندە وتەتىن جابىق جيىنداردا ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدىڭ قيىندىققا ۇشىراي باستاعانىن جاسىرماي جاريا ەتەتىن. سول كەزدەرى كەيبىر اكىمدەر مەن مينيسترلەر پرەزيدەنتكە جاعۋ ءۇشىن جالباقتاپ وتىرىكتى شىنداي سوعاتىن. سونداي كەزدەرى قارەكەڭ ولاردى بىردەن تىيىپ تاستايتىن. «جىگىتتەر, بۇگىنگى الدامشى قىزمەتتەرىن ءۇشىن بولاشاعىمىزعا بالتا شاپپاڭدار. قازىر وسى كەمشىلىكتەردى جابا توقىساڭدار, بۇتكىل وندىرىسىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز. ەرتەڭگى ۇرپاق قايدا بارىپ جۇمىس ىستەيدى؟ شەتەل كەزىپ, نان ىزدەپ بەزىپ كەتسىن دەمەسەڭدەر, ەكونوميكامىزدىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن زاۋىت پەن فابريكالار جابىلىپ قالماۋىن قاداعالاۋىمىز پارىزىمىز», دەۋشى ەدى. سونداي كەلەشەكتى بولجاي بىلگەن مىقتى ەكونوميست-عالىمنىڭ سوزىنە قۇلاق اسقاندار از بولدى. قاراتاي اعامىز دا اقىرى ۇكىمەت باسشىلىعىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇگىندە جاستارىمىز وتكەن 30 جىلدا ەشتەڭە ىستەلمەدى دەپ جاتىر. مىنە, سونى ول كىسى ەرتە بولجادى. بارىنشا كۇرەستى. بىراق جالعىزدىڭ داۋىسى كوپ جاعىمپازدىڭ ۇرانى استىندا قالىپ قويدى», دەيدى قىلىشبەك ىزباسقانوۆ.
«نارىقتىق ەكونوميكا دەپ حالىققا الەۋمەتتىك قولداۋدى ازايتپايىق, سوعان بارىنشا مۇقيات بولىڭدار», دەپ ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن دەپۋتات ارىپتەستەرىن قاداعالاپ وتىراتىن. قارەكەڭ ماجىلىستە ەكونوميكا جانە بيۋدجەت كوميتەتىن باسقارعان توعىز جىلدا پارلامەنت مىڭنان استام زاڭ قابىلدادى. سونىڭ 60 پايىزدان استامى ەكونوميكاعا قاتىستى. ۇكىمەتتىڭ ءبىر قايناۋى ىشىندە بولعان زاڭ جوبالارى ق.تۇرىسوۆتىڭ سۇزگىسىنەن وتپەي, پارلامەنتتەن تالاي رەت قايتارىلعان. سەناتور ءابىش كەكىلباي ۇلى پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا: «قارەكەڭ قىرداعى اۋىل بالالارى ءىشىپ وتىرعان ساپاسىز سۋدان كەلەشەكتە ومىرگە كەلەر اۋرۋ ۇرپاق ءبىزدى كەشىرمەيدى دەپ ماسەلە كوتەرگەن سوڭ «تازا اۋىز سۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى», دەگەن ەدى. بۇكىل ەل ءۇشىن ماڭىزى وتكىر مۇنداي مىسالداردى ونداپ ەمەس, جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى.
قاراتاي تۇرىسوۆ ۇلتىن سۇيگەن, قازاعىنا ادال قىزمەت ەتكەن كەشەگى الاشوردا-شىل اعالارىمىزدىڭ جالعاسى ەدى. بيىك بيلىكتەگى ۇلكەن لاۋازىمداعى قىزمەت جولىن ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنە ارنادى. ەشقاشان ەڭبەگىن مىندەتسىنبەدى. تەك قازاق دەگەن ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت قىلدى.
ۇرپاققا ارناعان اتالى ءسوزىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ العان ەدىك. سونى قاز-قالپىندا كەلتىرەيىك. «مەن دۇنيە ءجۇزىن كوپ ارالاعان اداممىن... شامامەن 50-60 مەملەكەتتە بولعان شىعارمىن. ءبىرتالاي حالىقتى كوردىم. بىراق ءبىزدىڭ قازاقتاي كەڭ حالىقتى كورگەن ەمەسپىن. «وسىنشاما جەردى قالاي ۇستاپ وتىرسىڭدار دەپ» باسقا جۇرت قايران قالادى. شىندىعىندا كاسپيدەن التايعا دەيىن سوزىلعان ۇلان-عايىر جەر. باياعىدا الماتىدان ماسكەۋگە دەيىن 4 ساعات ۇشاتىن. ونىڭ 3 ساعاتى قازاقستاننىڭ ۇستىندە وتەدى, ءارى قاراي 1 ساعات قانا. وسىعان قاراپ نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, قاسيەتتى دالانى كەيىنگىلەرگە نەسىبەگە قالدىرعان قايران باتىر بابالاردىڭ رۋحىنا باس يەسىڭ. وسىنشاما كەڭ جەردى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى ەرلىك قوي. جەر بولعاندا دا جاي جەر ەمەس, استى مەن ءۇستى تولعان بايلىق. ءبىز باسقالاردى ماقتاپ, ءوزىمىزدى داتتاۋعا قۇمارمىز. سول ماقتاعاندار ءبىر ۋىس جەرىنە يە بولا الماي سانسىراپ ءجۇر. قازاق بىرلىكتە بولسا, ەشبىر جاۋ ءبىزدى الا المايدى!»
قايراتكەر قاي قىزمەتتە جۇرسە دە قاراپايىمدىلىعىنان, ادالدىق قاعيداتىنان اينىعان ەمەس. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتارى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تۋريزم, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ءمينيسترى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە دە ءوز قولتاڭباسىن قالدىردى. «جەردى ساتۋعا قارسىمىن», دەپ تاباندىلىق تانىتقان دا قاراتاي تۇرىسوۆ ەدى. ەلدىك ماسەلەگە, مەملەكەت مۇددەگە كەلگەندە تۋراشىلدىقتان تايمايتىن قارەكەڭنىڭ پايىم-پاراساتى, ۇستانىمى كەيىنگىلەرگە ونەگە بولماق.
ماحات سادىق,
جۋرناليست