شىعىس پوەزياسىنىڭ تانىمدىق تامىرىنا ۇڭىلسەك, جاراتۋشىمەن بولمىس بىرلىگىنە ۇمتىلعان ليريكالىق «مەندى» بايقايمىز. وت پەن كوبەلەك, گۇل مەن بۇلبۇل سەكىلدى كانوندىق وبرازدار اقىن جانىنىڭ ءابسوليۋتتى اقيقاتقا تالپىنىسىن بەينەلەيدى. وسى جولدا كۇللى رۋحانيات ساتىلارىن باعىندىرعان كىسى «كامالي ينسان» نەمەسە «تولىق ادام» دەپ اتالادى. ءدال وسى ساتىدا ول ءۇشىن پەندەلىكتىڭ پەردەسى اياقتالىپ, ادام – قۇداي اراسىنداعى شەكارا جويىلادى دا, ەكى بولمىس ءبىر بۇتىنگە اينالادى. ابايدىڭ ء«اربىر حاقيقاتقا تىرىسىپ, يجديھاتىڭمەن كوزىڭ جەتسە, سونى تۇت, ولسەڭ ايىرىلما» دەگەن كونتسەپتۋالدى يدەياسى دا وسى ويدى قۋاتتايدى. ناتيجەسىندە اقيقاتپەن تۇتاسقان كەمەل رۋح ەندى تاڭىرلىك دياپازوننان ءۇن قاتا باستايدى. قىسقاشا ايتساق, قۇدايدىڭ اتىنان سويلەيدى. ەندى اتالعان دوكترينانىڭ اقىن شىعارماشىلىعىنان قالاي كورىنىس تاباتىنىنا توقتالايىق. زامانىندا «مەن – حاقپىن» دەگەن ايگىلى ۇستانىمى ءۇشىن وپات بولعان ميستيك شايىر مانسۇر حاللاج بەن «وزىمە ءوزىم تابىنام» دەپ جىرلاعان ماعجان جۇماباەۆ اراسىنداعى رۋحاني ۇندەستىك تاڭعالدىرماي قويمايدى.
875 جىلى پارسى دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن شايىر مانسۇر حاللاج – احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىندە ەرەكشە قۇرمەتكە يە تۇلعا. 12 جاسىندا قۇراندى تولىق جاتتاعان مانسۇر ەسەيە بەرە ءدىننىڭ قاساڭ قاعيداتتارىن مانسۇقتاپ, قۇدايدى مەشىتتەن ەمەس, جۇرەكتەن ىزدەۋ كەرەكتىگىن ۋاعىزداي باستايدى. ءتىپتى جاعدايى كەلمەگەن مۇسىلماندار ءۇشىن شالكيىز جىراۋدىڭ بي تەمىرگە ايتاتىنىنداي, «جىعىلعاندى تۇرعىزساڭ, جىلاعاندى ۋاتساڭ, قيسايعاندى تۇزەتسەڭ» قاجىلىق ساۋابى ءدال سولاي ساعان دا جازىلادى دەپ تۇسىندىرە باستايدى. سايكەسىنشە, شايىر دوگماشىل ءدىن قازيلارىنىڭ قىتىعىنا ودان سايىن تيە بەرەدى. ءدال وسى ۇستانىم ماعجاننىڭ «مەشىت ءھام اباقتى» ولەڭىندە اكە مەن بالا ديالوگى رەتىندە كورىنىس تابادى. وندا اقىن ءدىني بۋكۆاليزمدى قاتتى ايىپتايدى:
«بۇل ءۇيدى مەشىت دەيدى, ق ۇلىنشاعىم,
ەرىگىپ, قۋعان بولىپ اتا زاڭىن.
اندا-ساندا دومالاپ بارماعى ءۇشىن,
سالدىرعان وزىنە ارناپ «جۋان قارىن».
بەس مينۋت «جاتىپ-تۇرىپ», جۋىپ الماق,
بىلعانعان بۇزىقتىقپەن ۇيات-ارىن».
بۇل تۇسىنىكتى ابايدىڭ «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» ولەڭىنەن كەڭ تارقاتۋعا بولادى. وندا ادامنىڭ بويىنداعى ءۇش ءسۇيۋ: اللانى ءسۇيۋ, ادامدى ءسۇيۋ جانە ادىلەتتى ءسۇيۋ بەكىمەي جاتىپ, عيبادات-قۇلشىلىقتىڭ تاتىمدى جەمىس بەرمەيتىنى ايتىلادى. نە بولماسا شاكارىمنىڭ «انىق اسىق – اۋليە» ولەڭىندە دە ىشكى دۇنيەنىڭ تازالىعى سىرتقى كورىنىستەن ارتىق تۇراتىنى باسا نازارعا الىنادى:
«تاسپيىق, سالدە, جايناماز,
تاستاماساڭ قىس پەن جاز.
جۇرەگiڭ بولسا تايعاق ساز –
سوپىسىنىپ قىلما ناز».
سولاي مانسۇردىڭ جۇرەك ءىلىمى ەل ىشىندە كەڭ ەتەك الا باستايدى. كەيىن ونىڭ اقيقات (حاقتىق) جايلى مالىمدەمەسى بيلىكتىڭ ەڭ قاتال جازاسىنا كەسىلۋىنە سەبەپ بولدى. ول حاللاجدىڭ «انەل حاق» دەگەن جاريا ءسوزى ەدى. ياعني «مەن – قۇدايمىن, مەن – حاقپىن» دەپ سويلەيدى رۋحتى شايىر. ماعجان دا ءوزىنىڭ «مەن كىم؟» ولەڭىندە قۇدايلىق قۇدىرەتىن بايقاتا جىرلايدى:
ء«وزىم – ءتاڭىرى, تابىنامىن وزىمە,
ءسوزىم – قۇران, باعىنامىن سوزىمە!»
ەسكەرۋ كەرەك. بۇل ەشقانداي دا ەگويستىك-نارتسيستىك ءسوز ەمەس. بۇل جەردە ەشقانداي «مەن» اتاۋلى جوق. كەرىسىنشە مۇندا – پەندەلىكتىڭ پەردەسىن جىرتىپ, اللالىق ارەالدان اسقاقتاپ سويلەگەن اقىننىڭ رۋحى. مانسۇر دا, ماعجان دا عاشىقتىقتى اسقان شەبەرلىكپەن وزىنشە جىرلادى. جانە ءتۇبى وسى عاشىقتىق سەزىمى ولاردى كۇللى دۇنيەنىڭ ء«تاڭىرى» قىلىپ سويلەتتى. مەيلى, ەكى تۇلعانىڭ ءومىر سالتى, العان ءبىلىمى, تۇيگەن تۇسىنىگى بىردەي بولماسىن, بىراق تا ولاردىڭ ادىلەتكە, ۇلى اقيقاتقا ۇمتىلعان اقىن جۇرەكتەرى ءوزارا ءبىر تاكتىدە سوعىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى.
1925 جىلى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ تاشكەنتتەگى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ الدىندا جاساعان «ماعجاننىڭ اقىندىعى تۋرالى» بايانداماسىندا «ماعجاننىڭ اقىندىعىن سىناۋعا ءبىلىمىمىز, كۇشىمىز كامىل جەتەدى دەپ ايتا المايمىز», دەيدى. سول سەكىلدى ءبىز دە ماعجان شىعارماشىلىعىنداعى ء«تاڭىر» كونتسەپتسياسىن, ودان بولەك ۇلى شايىر مانسۇر حاللاجدىڭ دۇنيەتانىمىن تولىق تۇسىنۋگە ءالىمىز جەتپەيتىنى انىق. ايتسە دە بۇل قوس اقىننىڭ اشىلماعان ارالدارىن زەرتتەيتىن كەلەشەكتەگى كەرەكتى ىزدەنىستەرىمىزدىڭ العاشقى كىشكەنتاي ساۋلەسى دەپ بىلەمىز.