كيبەرقىلمىس قۇرىقتالماي تۇر

جاقىندا عانا پاۆلودار وبلىسىندا كيبەرقىلمىسقا قاتىستى تاعى ءبىر دەرەك تىر­كەلدى. ينتەرنەت الاياقتىڭ ەسكى سىزباسى بو­يىنشا ارەكەت ەتكەن اككىلەرگە 90 جاس­تا­عى كەيۋانا 13 ميلليون تەڭگە قار­جىسىن ۇس­تاتا سالىپ, ارتىنان سان سو­عىپ قالعان. زەينەتكەرگە العاشىندا بەل­گىسىز ءبىر ەر ادام قوڭىراۋ شالىپ, «قى­زى­ڭىزدىڭ كىناسىنەن جول-كولىك اپاتى بول­دى, ءبىر ادامدى قاعىپ كەتتى. ءوزى دە ءتۇر­لى جاراقاتتارمەن اۋرۋحا­نادا جاتىر. قىزى­ڭىز­دى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتپاي امان الىپ قالىپ, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اقشا اۋدارۋىڭىز كەرەك» دەگەن. ءبىراز ۋاقىت­تان كەيىن قاريانىڭ ءۇي تەلەفونىنا قى­زى­نىڭ داۋىسىنا ۇقساس ايەل حابارلا­سادى. اۋىرسىنعان, قوبالجىعان داۋىسپەن الگى ايەل «اپاتقا ۇشىرادىم, ماعان شۇعىل تۇردە 20 ملن تەڭگە كولەمىندە اقشا كەرەك» دەگەن. اپاق-ساپاقتا نە بولعانىن تۇسىنبەي ابدىراپ قالعان كەيۋانا قوڭىراۋ شالعان ادامنىڭ داۋسىن اجىراتا الماعان. الاياق­تار اقشانى رۋسلان ەسىمدى جىگىت الىپ كەتەتى­نىن دە ەسكەرتىپ ۇلگەرەدى. قىزىنىڭ شىنى­مەن قيىن جاعدايعا تاپ بولعانىنا سەنىپ قال­عان قاريا جيناقتارى مەن زەينەتاقىسىنان 13 ملن­ تەڭگە قاراجاتتى قولما-قول اق­شاعا اۋدارىپ الادى. كوپ ۇزاماي ۇيىنە ءوزىن رۋس­لانمىن دەپ تانىستىرعان ءبىر جىگىت كە­لىپ, اقشانى ساناپ الىپ كەتەدى. ءىس ءبىتتى, قۋ كەتتى دەگەن وسى.

قازىرگى ۋاقىتتا بۇل اككىلەردىڭ كىم ەكە­نىن, ولاردىڭ قايدان حابارلاسقانىن انىق­تاۋ ماقساتىندا جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارا­لارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ال وبلىستىق پد كريمينالدىق پوليتسيا باستىعى بالعاباي قاپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى توعىز پاۆلودارلىق ءدال وسىنداي تاسىلمەن ارەكەت ەتكەن الاياقتاردىڭ «قۇرعان تۇزاعىنا» ءتۇسىپ, ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا 25 ميلليون تەڭگە قارجىسىنان ايىرىلىپ قالعان.

ساراپشىلار ەلىمىزدەگى 10 ينتەرنەت الاياقتىڭ جوق دەگەندە جەتەۋى جازا­دان قۇ­­تى­لىپ كەتەتىنىن العا تارتىپ وتىر. ولار­­دىڭ ايتۋىنشا, كيبەرقىلمىس قازاق­ستان­­­داعى الاياقتىقتىڭ ەڭ كوپ تاراعان تۇرى­­نە اينالعانى سونشالىق, ازىن-اۋلاق اقشا­سىنان ايىرىلعاندار قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنا جۇگىنبەيتىن بولعان. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن جىلى ينتەر­نەت الاياقتارعا 36 مىڭنان استام ادام ال­دانىپ قالعان. ال جىل باسىنان بەرى كيبەر­قىلمىس قايتادان ورشىگەن. قاڭتار-اقپان ايلارىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ونلاين الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسكەن 3 400 ادامنان ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 16 پايىزعا كوپ.

كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋشىلەردىڭ ­ايتۋىنشا, ونلاين ساۋدا – كيبەرقىلمىس­تىڭ ەڭ قىزعان الاڭى. ساۋدا-ساتتىقتىڭ تا­رالعان ءادىسى دە كەڭ جانە كوبىنە ءبىرىن-ءبىرى قاي­تالامايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى بانكتەر مەن ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردا جال­عان ونلاين نەسيەلەردى تىركەۋ فاكتىلەرى دە ازايماي وتىر. مۇنداي دەرەكتەردىڭ دەنى ءتۇرلى جوبالارعا – ينۆەستيتسيا, ءباس تىگۋ, ويىن­عا جانە تاعى دا باسقا اقشانى ءتيىمدى ينۆەس­تيتسيالاۋ دەگەن جەلەۋمەن جاسالعان.

«ماسەلەن, فيشينگ سىلتەمەلەردى جىبەرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ شوتتارىنان, ونىڭ ىشىندە جەكە كابينەت قۇرۋ نەمەسە وعان قو­سىلۋ ارقىلى وتكەن جىلى 1200 الاياقتىق ۇر­لىق جاسالدى. بانك قىزمەتكەرلەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتىنان قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى الاياقتىق جاساۋ ەرەكشە الاڭ­داۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى وسى ادىسپەن 3 مىڭنان اسا الاياقتىق جاسالعان. مۇنداي جاعدايلاردا الاياقتار ابونەنتتىك ءنومىردى وزگەرتۋ ءۇشىن ارنايى قىزمەتتەردى بەلسەندى پايدالانادى. ياعني, ورناتىلعان باعدارلامانىڭ كومەگىمەن ­شىنايى ابونەنتتىك ءنومىر باسقاعا اۋىس­تىرىلادى», دەيدى رۇستەم دۇيسەتاەۆ.

كەيىنگى بىرەر جىلدا بانك قىزمەتكەرلەرى­نىڭ اتىنان جاسالعان تەلەفون الاياقتىق­تارى جيىلەپ كەتكەنىن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى عانا ەمەس, قارجى ماماندارى دا مو­يىن­داپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قىل­مىسكەرلەر ءنومىردى اۋىستىرۋ قىزمەتىنە كوپ جۇگىنەدى ەكەن. وتكەن جىلى پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرى ءدال وسى تاسىلمەن جاسالعان 3600 قىلمىستى انىقتاعان. وسىعان بايلانىستى ءىىم ولاردى بۇعاتتاۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, «كسەll», «كار-تەل», «Altel» جانە «تەle2» ۇيالى بايلا­نىس وپەراتورلارى­نىڭ انتيفرود-جۇيەلەرى­نىڭ دەرەكقورلارىن بىرىك­تىرۋدى قولعا العان. قابىلدانعان تەح­نيكالىق شارالار وتاندىق ابونەنتتىك نو­مىرلەرگە حالىقارالىق ترافيك ارقىلى وتە­تىن فرود-قوڭىراۋلار­دى تانۋعا جانە بۇعاتتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە وت­كەن جىلدىڭ 6 ايىندا 19 ملن الاياقتىق قوڭىراۋ بۇعاتتالسا, بيىل 15 ميلليوننان استام قوڭىراۋ انىقتالعان.

وسىنداي قىلمىستاردى جاساۋعا قاتىسى بار ادامداردى انىقتاۋ, ونىڭ ىشىندە «سall-ورتالىقتار» دەپ اتالاتىن قىزمەتتى بەيتاراپتاندىرۋ جانە جولىن كەسۋ بويىنشا دا شارالار قابىلدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەل اۋماعىندا ينتەرنەت الاياق­تىق كەزىندە ۇرلانعان اقشانى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋمەن اينالىسقان 5 ترانس­­ۇلتتىق قىلمىستىق توپ انىقتالىپ, جو­لى كەسىلدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا ۋكراينانىڭ ۇلتتىق پوليتسياسىمەن بىر­گە دنەپروپەتروۆسك وبلىسىنىڭ اۋما­عىندا ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىلدى. ناتي­جەسىندە, وتانداستارىمىزدى الداۋمەن اينا­لىسقان ۋكراينانىڭ 32 تۇرعىنىنان تۇراتىن قىلمىستىق توپ اشكەرەلەندى. قابىل­دانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە IP-تەلە­فونيانى پايدالانۋمەن بايلانىستى تەلە­فون الاياقتىعىنىڭ سانى ەكى ەسە تومەن­دەگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

الايدا ءىت مامانى تيمۋر بەكتۇر كيبەر­قىل­مىس جاساعىسى كەلگەن ادامعا كانىگى حاكەر بولۋ مىندەتتى ەمەس ەكەنىن ايتادى. ساراپ­شى بۇل پىكىرىن ءىت قاۋىپسىزدىك پەن حاكەر­لىك الەمىندەگى مىنا ءبىر جاڭالىقپەن باي­لانىستىرادى.

ءىت الەمىندە كلاۋد كومپيۋتينگ دامىعا­لى بەرى SaaS (Software as a Service), IaaS (Infrastructure), PaaS (Platform) دەگەن سياق­تى قىزمەت تۇرلەرى بەلەڭ العان. «بۇل – ءىت قىزمەتتەردىڭ دەموكراتيالانۋى ياعني بەلگىلى ءبىر ءىت ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى جوق ادامداردىڭ ەشتەڭەدەن قىسىلماي, كاسىبي دەڭگەيدەگى ءىت قىزمەتتەردى ءوزى يگەرە بەرۋى ءۇشىن جاسالعان. سول سياقتى, قۇر جاتپاي­تىن كيبەرقىلمىسكەرلەر مەن حاكەرلەر الەمىندە دە «CaaS» جانە «MaaS» دەيتىن تەرمين­دەر قالىپتاستى. بۇل – كيبەرقىلمىس جاساعى­ڭىز كەلسە, ءسىزدىڭ كانىگى حاكەر بولۋىڭىز مىندەتتى ەمەس دەگەن ءسوز. بار بولعانى ءتىس قاققان كيبەرقىلمىسكەردىڭ جاساعان سەرۆي­سىن جال­عا الىپ, ارى قاراي ءوز قارا نيەت, ­جامان پيعىلىڭىزدى جۇزەگە اسىرا بەرسەڭىز بولعانى», دەيدى ءىت مامان.