توپىراقتانۋ عىلىمى «اداسىپ» ءجۇر

توپىراقتانۋشى رەتىندە ايتايىن, ەگەر توپىراقتانۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا قالا بەرەتىن بولسا, وندا بۇل عىلىمنىڭ بولاشاعى جوق. توپىراقتانۋ ينستيتۋتى – كەزىندە «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىن يەلەنگەن جالعىز ينستيتۋت. ول 1946 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسى قۇرىلعان جىلى دۇنيەگە كەلدى. ۇلى عالىم قانىش ساتباەۆ توپىراقتىڭ رەسپۋبليكا ءۇشىن ءرولى مەن ماڭىزىنىڭ زور ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ توپىراقتانۋ ينستيتۋتىن قۇردى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى توپىراقتانۋ ينستيتۋتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. بىراق 30 جىل بويى ءوزىمىزدى قاجەتسىز سەزىنىپ كەلەمىز.

توپىراقتانۋ عىلىمىنىڭ زەرتتەۋ نىسانى – رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇكىل اۋماعىنىڭ توپىراعى. تاجىريبە الاڭدارىمىز, ستاتسيونارلارىمىز جوق. ءبىز ەگىن وسىرمەيمىز, ەگىن جيناماي­مىز. بۇل – قازاق ەگىنشىلىك عىلى­مي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇ­مىسى.

وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدا­رىندا توپىراقتانۋ عىلىمى ءۇشىن سالىن­عان عيماراتىمىز بار. 30 جىل ىشىندە ءاربىر جاڭا ءمينيستردىڭ كە­لۋى­مەن وسى عيماراتىمىزعا كاسىپ­كەرلەردىڭ كوزى تۇسەدى. تارتىپ الماق بولعان كەزدەرى دە بولدى. ينستي­تۋت عيماراتى ءۇشىن كۇرەسكەن دەپۋتات گۇلميرا يسيمباەۆاعا توپىراق­تانۋ­شىلاردىڭ اتىنان العىسىمىزدى بىلدى­رەمىز. حالىق قالاۋلىسىنىڭ ارالا­سۋىنان كەيىن عيمارات توپىراقتانۋ ينستيتۋتىنا قالدىرىلدى.

وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىك ال­عان 30 جىلدىڭ ىشىندە ەش جەردە ەشقا­شان توپىراق دەگەن ءسوز ايتىلمادى. توپى­راقتانۋدى ەگىنشىلىك سوزىمەن بىرىكتىرىپ جىبەردى. مىنە, سول سەبەپتى ەلىمىزدە توپىراقتانۋ عىلىمى ءوز بەتىنشە ىرگەلى عىلىم سالاسى رەتىندە بىرتىندەپ جويىلىپ بارادى. اگرارشىلار ءۇشىن توپىراق – ەڭ الدىمەن ءوندىرىس قۇرالى. مينيسترلىك توپىراقتانۋشى عالىم­داردان باسقا اگرارلىق سالالار سياقتى پايدا اكەلۋدى, كوممەرتسيالاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. توپىراقتانۋشىلار «سون­دا توپىراقتى ساتۋ كەرەك پە؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مۇنداي وي توپى­راقتانۋ عىلىمىنىڭ ماڭىزىن, ءمانىن تۇسىنبەيتىن اگرارلىق سالانىڭ مەنەدجەرلەرىنىڭ عانا ويىنا كەلەدى. دۇرىس باسقارۋ جاعدايىندا بەلگىلى ءبىر نىسانداردا توپىراق قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ پارامەترلەرى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بو­يىنشا زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزۋ قاجەت. سودان كەيىن عانا پايدا تابۋ مەن العان ءونىمدى ساتۋ تۋرالى ايتۋعا بولادى.

ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەلىمىزدىڭ بار­لىق تابيعي-كليماتتىق ايماعىنداعى توپىراقتىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىك­تەرىن زەرتتەۋ. ال قازىرگى كەزدە جەر جامىلعىسىنىڭ تابيعي قۇرامىنا اسەر ەتكەن ءتۇرلى فاكتورعا بايلانىس­تى كوپتەگەن وزگەرىسكە ۇشىراعان تو­پىراق كوپ. بۇل يادرولىق سىناقتار, زىمىرانداردىڭ قۇلاۋى, اسكەري سىناق پوليگوندارى, رۋدالىق جانە رۋدالىق ەمەس تابيعي رەسۋرستاردى ءوندىرۋ كەزىندە توپىراق جامىلعىسىنىڭ ءب ۇلىنۋى مەن لاستانۋى, مۇناي ءوندىرۋ, ەلەكتر جەلىلەرىن جانە تاعى باسقا قۇرىلىستار سالۋ سالدارىنان توپىراق جامىلعىسى ءب ۇلىنىپ, لاستانادى دا, وزگەرىسكە ۇشىرايدى.

توپىراقتانۋشىلاردى ەكولو­گيا­لىق تۇرعىدان ب ۇلىنبەگەن, لاس­تان­باعان ساۋ توپىراق ماسەلەسى تولعان­دىرادى. توپىراقتىڭ بۇرىنعى قۇنار­لىلىعىن قالاي قالپىنا كەلتى­رۋگە بولاتىنى تۋرالى ماسەلەمەن تۇتاس الەم­نىڭ توپىراقتانۋشى عالىم­دارى اينالىسادى. مىسالى, توپى­راق­تىڭ ەروزياعا ۇشىراۋ, تۇزدانۋ, شولەيت­تەنۋ, توپىراقتاعى قورەكتىك زاتتار­مەن وسىمدىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ماسەلەلەر وزەكتى. مىنە, توپىراق­تانۋشىلار اينالىسۋعا ءتيىس وسىنداي ءتۇرلى پروبلەما بار. ولاردى قالاي شەشۋگە بولادى؟

قايسىبىر جىلى ەلىمىزدە باتپاقتى توپىراقتارعا زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنى بار. وسى ءبىر جاع­داي رەسەي مەن بە­لارۋس عالىمدارىن كۇلكىگە قارىق قىلعان-دى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدە بات­پاقتى توپىراقتار جوق­تىڭ قاسى. مۇن­داي يدەيانى كىمنىڭ ويلاپ تاپقانى تاعى بەلگىسىز. جاعداي رەتتەلمەسە, وزگەلەرگە كۇلكى بولعانىمىز بولعان.

وكىنىشتىسى, توپىراقتانۋ عىلىمى «ادا­سىپ» ءجۇر. توپىراقتانۋ تابيعي رەسۋرس­تارعا جاتادى, بيوسفەراداعى جاھان­دىق پروبلەمالارعا جاۋاپ بە­رەدى. توپىراقتانۋ عىلىمىنىڭ مۇنداي ماسەلە­لەرى ونىڭ تىكەلەي فۋنك­تسيالارى اگرار­لىق جۇيەدە تولى­عىمەن ءتيىمدى ءارى تولىققاندى شەشىلمەيدى. سەبەبى اۋىل شارۋاشى­لىعى مينيسترلىگى اگرارلىق عىلىم­نىڭ تىكەلەي باسىم باعىتتارىن قار­­جى­لاندىرۋ ماسەلەسىن رەتتەي ال­مايدى. ەلدەگى توپىراقتانۋ عى­لى­مىن ساقتاۋ ءۇشىن ونى عىلىم اكا­­دە­­­مياسىنىڭ قۇرامىنا قايتارۋ قاجەت. سەبەبى بۇل – اكادەميالىق عى­لىم جانە بۇرىن قازسسر عىلىم اكا­دە­­مياسىنىڭ جۇيەسىندە بولعان. مەم­­­لەكەتتىك جاھاندىق باعىتتاردى, باعدار­لامالاردى – تىڭ جەرلەردى يگەرۋ, تۇزدى توپىراقتى مەليوراتسيالاۋ, ب ۇلىن­گەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ سياق­تى ماسەلەلەردى تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتقا دەيىن شەشىپ وتىردى. سول ءۇشىن دە جوعارى ماراپاتتارعا يە بول­دى. ينستيتۋتتىڭ «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالۋى, التى توپى­راقتانۋشى عالىمنىڭ مەملە­كەت­تىك سىيلىقتى يەلەنۋى – سونىڭ دالەلى.

قىسقاسى, توپىراقتانۋ عىلىمى­نىڭ جويىلۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك. ونى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇيەسىنە قايتارۋ قاجەت.

فاريدا قوزىباەۆا,

ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە

اگروحيميا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ

باس عىلىمي قىزمەتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور