ورازكۇل اسانعازى, قوعام قايراتكەرى: ىزدەنىس ادامدى قارتايتپايدى

– ورازكۇل اسانعازىقىزى, وسى­­دان 30 جىل بۇرىن الما­تى­دا­عى جيىندا مىنبەرگە شى­عىپ قا­زاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن كوتەر­دى­­ڭىز. سول كەزدە ۇلتتىق نامىس تۋ­را­لى ايتتىڭىز, قازاق ءتىلىنىڭ تاع­­دىرىنا الاڭدادىڭىز. قا­زاق­تىلدى قوعام قۇرۋ ءۇشىن تىن­باي ەڭبەكتەنىپ كەلەسىز. سو­دان بەرى نە وزگەردى؟

– ول كەزدە مەن سارىاعاش اۋدا­نىنىڭ اكىمىمىن. ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 3 جىل وتكەن. 1984 جىلى قايتا قۇرۋ باستالعاندا جۇرتتىڭ سانا-سەزىمى, رۋحى ويانىپ, ءوزىنىڭ ءتول ءتىلىن, ءداستۇرى مەن سالتىن, ناۋرىزى مەن ايتىسىن قايتارۋ ۇدەرىسى دە كەڭىنەن ءجۇردى. حالقىمىزدا ۇلت بولۋعا, ۇلتتىڭ قۇندىلىعىنا دەگەن ۇلكەن ءبىر سەرپىلىس, كەرەمەت ءبىر تالپىنىس پايدا بولدى. بۇل اۋىلداعى قاراپايىم حالىق تا, بيلىكتەگى ازاماتتارىمىز دا ۇلتتىق قۇندىلىقتى قايتا اكەلۋگە جانتالاسىپ جاتقان كەز ەدى. مەن 1985-1990 جىلدارى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى بايدىبەك اۋدانى, بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسىنىڭ العاباس اۋدانىندا قىزمەت اتقاردىم. اۋىل-ايماقتاردا وتكىزگەن التى­با­قان, بايگە, كوكپار, ناۋرىز مەرە­كەلەرىنە حالىقتىڭ لەك-لەگى­مەن كەلىپ, زور ىنتامەن قاتىس­قا­نىن كوردىك. سول كەزدە ءاربىر اۋدا­ن­دىق مەكەمەنىڭ الدىندا كۇندىز ۇلتتىق سپورتتان, ال كەشكە ءان-كۇيدەن ءتۇرلى سايىس ۇيىمداستىراتىنبىز. مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا التىباقان قۇرىپ, اقسۇيەك ويناتقاندا, مىڭداعان ادام جينالاتىن. وسى باستامامىزدى تەلەجۋرناليست مارقۇم نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى ەستىپ, ماعان حابارلاسىپ: «ورازكۇل, سەندەر التىباقان وتكىزگەن ەكەن­­سىڭدەر, نەگە تەلەۆيدەنيە شاقىر­ما­دىڭدار؟» دەگەندەي رەنىشىن دە ءبىلدىردى. شىنى كەرەك, ءبىز كەز كەلگەن ءىستى جارناما, ءوز-ءوزىڭدى دارىپتەۋ ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن حالىق يگىلىگى ءۇشىن جاسايتىنبىز. ال 30 جىل قازاققا نە بەردى دەسەك, ارينە, اللاعا شۇكىر دەيتىن تۇستارىمىز بار. ەڭ بىرىنشىدەن, دەموگرافيامىز جوندەلدى. قازىر قازاقتىڭ سانى 70 پايىزدان استى.

– ال تاۋەلسىزدىك العاندا ءتىلىمىزدى تورگە شىعارۋ ءۇشىن نە ىستەدىك؟

– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا ەلىمىزدە ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتى جوقتايتىن «ازات», «الاش», «جەلتوقسان» پاريالا­رى­ قۇرىلعان ەدى. بىراق ۋاقىت وتە بۇلاردىڭ بارلىعى شەتتەپ قال­دى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءوزى حالىقارالىق ۇيىمعا اينا­لىپ, اۋقىمدى ىستەردى قولعا الدى. ءابدۋالي قايدار, ومىرزاق ايت­باەۆ باستاعان اعالارىمىز ايماق­تارعا بارىپ, «قازاق ءتىلى» ۇيىم­دارىن قۇرعان كەزدە وسى ىس­­تەر­دىڭ باسى-قاسىندا وبلىس باس­شى­لىعىنىڭ وزدەرى جۇرەتىن. بۇل سول كەزدەگى قازاق تىلىنە, «قازاق ءتىلى» قوعامىنا دەگەن قۇر­مەت­تىڭ كورىنىسى-ءتىن. سول جىلدا­رى­ ەلىمىزدىڭ ءار تۇپكىرىندەگى ءار­بىر اۋىل-ايماقتاعى ءاربىر مەملە­كەت­تىك مەكەمەدە قازاق ءتىلى ۇيىمى قۇ­رىل­دى. سول ۇيىمداردا قازاق ءتىلى­نىڭ شىنايى جاناشىرلارى ءجۇر­دى. ۋاقىت وتە ءتىل كوميتەتى, وبلىس­تىق, قالالىق, اۋداندىق اكىم­شى­لىك­تەر­دە باسقارمالارى قۇرىلا باس­تا­دى. ولار جاقسىلى-جاماندى ءىس-شارالار وتكىزىپ تۇردى. وقي­مىن دەگەندەردى وقىتتى, ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ اتاۋىن قازاقشالادى, مەك­تەپ باعدارلامالارىنا قازاق تاري­حى, ادەبيەتى, مادەنيەتىن ەن­گىزدى, «بالالارىڭدى قازاق سىنىبىنا بەرىڭدەر!» دەگەن ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىلدى – جالپى اۋىز تول­تى­رىپ ايتارلىقتاي جۇمىس اتقا­رىل­دى. الايدا ەلدە قىسقارتۋ جۇر­گى­زىلگەندە ەڭ ءبىرىنشى وسى ءتىل باس­قارمالارىنىڭ جۇمىسى توقتا­تىلدى. قازىر بىردە-ءبىر اۋداندا ءتىل باسقارماسى جوق, ونىڭ بىرەۋىن مادەنيەت, ەندى ءبىرىن ءبىلىم باسقارماسىنا قوستى. وسىلايشا, اۋدانداردا ءبىر-ءبىر عانا ءتىل مامانى قالدى. ال اۋدانداردا, اسىرەسە سولتۇستىك, ورتالىق وڭىرلەردە بۇل باعىتتا ىستەيتىن جۇمىس جەتىپ-ارتىلادى. ەڭ جۇمىسى كوپ, قازاق ءتىلى قولدانىسقا ەنبەي­ جاتقان الماتى قالاسىنىڭ ءتىل باس­قار­ماسىن 5-6 جىل بۇرىن مۇلدەم جا­ۋىپ­ تاستادى. ويتكەنى جوعارى جاق­تان ءتىلدىڭ جاعدايىن ەشكىم سۇرا­مايدى. تالاپ جوق, تالاپ قويىل­ما­عان سوڭ تالپىنىس تا جوق. اكىم­نەن­ ەشكىم سۇرامايتىن سالا اكىمگە كەرەك پە؟ قازىر مەنىڭ بىلۋىمشە, ەلى­مىزدە ساناۋلى وبلىس­تاردا عانا ءتىل­ باسقارماسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار­دىڭ ءوزىن ەشكىم قولدامايدى, ىزدە­مەيدى. بىلايعى جۇرت سول باس­قارمالاردىڭ بار-جوعىن دا بىل­مەي­دى.

– وسىدان 6-7 جىل بۇرىن مەم­­­­­­­لە­­­­كەت­تىك مەكەمەلەردە «مەم­­­­­لە­­كەتتىك ءتىلدى دامىتۋ»­ دە­­گەن باسقارمالار بولدى. كە­يىن­­ اتاۋ­لارى وزگەردى. اتاۋى وز­­­گەر­گەن سوڭ, جۇمىس باعىتى دا وز­­­گە­­رىپ سالا بەردى. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىر­­­عانىڭىز دا وسىنىڭ كەرى ەمەس پە؟

– ءبىر نارسە ايقىن. بىزدەگى ماسە­لە – مەملەكەتتىك ءتىلدى قول­دا­نىسقا ەنگىزۋ. كەشەگى كەڭەس وكى­مەتى كەزىندە ەلىمىزدە 72 اۋداندا ءىس-قاعازدار قازاقشا جۇرگى­زىل­گەن. سول كەزدىڭ وزىندە ماسكەۋ, الما­تى­دا ورىسشا وتكەن سەزد, كونفەرەنتسيا, پلەنۋمنىڭ بۇكىل بايانداماسى سول اۋداندارعا قازاقشا اۋدا­رىلىپ جەتكىزىلەتىن. قانداي تاقى­رىپتا وتسە دە, سول باياندامالار تولىقتاي قازاقشاعا اۋدارىلىپ, تاڭەرتەڭ تازا قازاق تىلىندە جاريا­لاناتىن. سول اۋدانداردا ورىس تىلىندە ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزەتىن باسقا اۋداندارداعىداي بارلىق قۇرىلىم – ساياسات, ەكونوميكا, قارجى, ءبىلىم باسقارمالارى بولدى. سول كەزدەگى بارلىق جينالىس­تاردى وتكىزىپ, قۇجات ازىرلەۋگە قازاق ءتىلى جەتىپ-ارتىلاتىن. سول ءتىلدى قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت. وكى­نىشكە قاراي, بيلىك وسى قاجەت­تى­لىكتى تۋعىزا العان جوق. ال حالىق­تىڭ وسىنى بيلىكتەن تالاپ ەت­ۋ­ دەڭگەيى ەندى-ەندى عانا ءوسىپ كەلەدى.

«تىلدەر تۋرالى» زاڭ 1989 جى­لى­ قابىلداندى. بىراق 2006 جىلى مۇ­ح­تار شاحانوۆ پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعانشا بۇل سالاعا قاراجات بولىنگەن جوق.­ ماجىلىستە سويلەگەن سوزىندە ول: «سەندەر 70 جىل تاباندا جات­قان ءتىلدى 1 شاقىرىم جولعا كەتە­تىن اقشامەن قايتارامىن دەپ وتىر­سىڭدار ما؟» دەپ, ماسەلەنى توتە­سىنەن قويعاننان كەيىن عانا العاش­قى ميللياردتار بولىنگەن ەدى. سول كەزدە 1 شاقىرىم جولعا كەتە­تىن قارجى كولەمى 60 ميلليون تەڭگە ەكەن.

بۇل ماسەلە قازىرگى شىنايى ومىر­دەگى پروبلەمامەن سالىس­تىر­عاندا تۇككە تۇرعىسىز بولىپ­ قال­دى.­ قازىرگىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى – سمار­ت­فون. ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇك­پىرىندەگى ءبىر ورىسى جوق اۋىل بالا­سىنىڭ ءوزى ورىسشا سويلەيدى. سەبەبى ونىڭ قولىنداعى سمارتفون­ سول­ تىلدە سايراپ تۇر. ونىڭ ىشىن­دەگى بالانى قىزىقتىرىپ, بىر­دەن­ وزىنە باۋراپ الاتىن مۋلت­فيلم, كينو, ءتۇرلى بەينەروليك پەن­ ويىننىڭ ءبارى ورىس تىلىندە. سون­دىقتان ۇكىمەت مۋلتفيلم, تاري­حي كينولار تۇسىرۋگە, بالا­لار­ ءونىمى ارقىلى تاريحىمىزدى­ تانىتۋعا, قازاق­تىڭ ۇلت ماقتانىشتارىن, الاش­ ارىس­تارىن دارىپتەۋدى مىق­تاپ قولعا الۋى كەرەك. ال ەندى­ ­­مۋلتفيلم تۇسىرە الماساق, شەتەل­­دىڭ جاقسى دۇنيەلەرىن قازاق­شا­ ­سويلەتۋ كەرەك. راس, كەيىنگى كەز­­دەرى «ۇلت ۇستازى», «ويان, قا­زاق!»­, «ماعجان. مەن جاستارعا سەنە­مىن!»­ سەكىلدى الاش ارىستارىن ۇلىق­تاعان ءبىراز فيلم جارىققا شىق­تى. بىراق وسى ۇلت تۇلعالارىن ۇلىق­تا­عان دۇنيەنىڭ ءبارى وتىز جىل­ بۇ­رىن­ قولعا الىنىپ, جۇرتقا ۇسى­نىل­عان­دا ۇرپاعىمىزدىڭ سانا­-سەزىمىن تازا­ كۇيىندە ساقتاپ قالار­ ەدىك. ۇلت­تىق رۋحىمىز قازىر­گىدەن دە مىق­تى ءارى بيىك بولار­ ەدى­. ال بىزدە جىل­ وتكەن سايىن مەم­لە­كەت­تىك تىل­گە­ قارجى ءبولۋ دە, كوڭىل ءبولۋ دە تو­مەندەي بەردى.

«تىلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ 23-بابىنا سايكەس ءاربىر ماماندىقتىڭ ءتىزى­مى جاسالىپ, قاي مامان قانداي جانە قانشا ءسوزدى يگەرۋى كەرەك دەگەن اۋقىمدى جۇمىس ىستەلدى. بىراق قۇجاتتى بەكىتۋگە كەلگەندە ۇكىمەت تە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى دە شيراقتىق تانىتقان جوق. سول كەزدەگى بوساڭسۋدىڭ سالدارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سەزىلىپ وتىر. مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ مەملەكەتتىك قىز­­مەت­كە قاتىستى تالابى ەش­قان­داي­ دالەل­دەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيو­ما­­ بولۋى كەرەك ەدى. مەملەكەتتىك قىز­مەتكە كەلدىڭ بە, مەملەكەتتىك ءتىل­دى ءبىلۋىڭ كەرەك! ارنايى زاڭ قا­بىل­داماساق تا, قولدا بار «تىل­دەر­ تۋرالى» زاڭ­نىڭ­ 23-بابىنا ءبىر­ قۇجات دايىن­داۋ­ كەرەك ەدى. وكى­نىش­كە قاراي, ءبىز مۇنى­ دا جاساي الما­دىق.

ەڭ وكىنىشتىسى, «بولاشاق» باع­دار­­­لا­ماسىمەن شەتەلگە وقۋعا جى­بەر­گەن جاستارىمىزدان دا وسىنى تا­لاپ ەتە المادىق. بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەر جاستاردى شەتەلدە وقى­تۋ تاجىريبەسى بۇرىن دا بولعان. «بولا­شاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلگە وقۋعا باراتىن ءاربىر جاس مىن­دەتتى تۇردە انا ءتىلىن بىلۋگە ءتيىس­ دەگەن ماسەلەنى سول كەزدەگى ەل زيالى­لارى كوتەردى. بىراق ولاردىڭ ءۇنىن بيلىك تاعى ەستىگەن جوق. ءبىزدىڭ جى­بەر­گەن ەڭ ۇلكەن قاتەلىگىمىز دە وسى – «بولاشاقپەن» كەتكەن جاس­تاردىڭ مەملەكەت ءتىلىن ءبىلۋىن قادا­عالاي المادىق.

راس, ولار ءبىلىمدى, ەۋروپا كور­گەن. الايدا سول جاستار ەرتەڭ تۋعان ەلىنە كەل­گەندە قازاققا قىزمەت ەتە المايدى. ويتكەنى قازاقتىڭ ءتىلىن بىلمەيدى, مىنەزىن تاني المايدى, تابيعاتىن تۇسىنبەيدى, سال­تىن ساقتامايدى, ءداستۇرىن دارىپ­تەمەيدى. سوندا ءبىز ءوز ۇلتىن سۇي­مەي­تىن بىلىمدىلەردىڭ قاتارىن عانا كوبەيت­كەنىمىز عوي. ال ءاليحان بوكەي­حان «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىم­نەن ەمەس, مىنەزدەن» دەمەپ پە ەدى؟ ياعني ءبىز كەلەر ۇرپاقتىڭ مىنە­زى­نە ءمان بەرمەدىك. بۇل – ەڭ ۇل­كەن كەمشىلىگىمىز.

– مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءدارىس وقىپ ءجۇرسىز. ءتىل جا­­نا­شىر­لارىن تابا الدىڭىز با؟­­

– وتە كوپ. مەن سونى كورىپ قات­تى قۋاندىم. شۇكىر, بار ەكەن. مەم­لەكەتتىك ءتىلىم – قازاق ءتىلى دەپ, يگى ىستەر جاساپ جۇرگەندەر جەتەر­لىك, ارينە. بىراق «ورىس تىلىمەن-اق كۇن­ كورۋگە بولادى» دەيتىندەردىڭ دە كو­بەسى سوگىلمەي تۇر. اقىن سەرىك سەيىتماننىڭ «قاجەت ەمەس زاڭ ماعان, زاڭسىز-داعى قادىر­لەي­مىن حالقىمدى, زاڭسىز-داعى كىر­لەتپەيمىن تۋىمدى» دەيتىن ولەڭى بار. قازىردىڭ وزىندە ءاربىر ادام­نىڭ اتا زاڭ, «تىلدەر تۋرالى» زاڭ­مەن-اق قازاق ءتىلىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار.

– قايرات جۇماعاليەۆ اقىن اعا­مىزدىڭ ءسىز تۋرالى ايتقان ءبىر­ ءسوزىن وقىپ ەدىم. «ەگەر ءبىز­دىڭ­­ ەلىمىزدە ورازكۇلدەي ون قىز­ بول­سا, ءتىل تۋرالى زاڭدى قابىل­داۋ­دىڭ دا قاجەتى جوق» دەگەن...

– بۇل ءسوزدى جالعىز قايرات اعا ەمەس, كوپ ادام ايتتى. وسكەمەندىك اقىن امانگەلدى ءدۇسىپوۆتىڭ ء«بىر وراز­كۇل كەرەك-اق وسكەمەنگە» دەپ­ ولەڭ شىعارعانىن بىلەمىن. ەشكىم وتكىزبەگەن الاشتىڭ 90 جىل­دىعىن استانادا العاش ۇيىم­داستىرىپ, باسى-قاسىندا جۇر­گەن­دە­ ازاماتتار «الاش تەك­ اسانعازىعا كەرەك پە؟» دەپ «اس­تانا اقشامى» گازەتىنە ماقالا جاز­دى.

بۇرىن ءبىز بارلىق سالا قىز­مەت­كەرلەرىنە قازاق ءتىلى بويىنشا­ ءدا­رىس وقيتىنبىز. قوعامدىق كو­لىك جۇرگىزۋشىلەرى مەن كوندۋك­تور­لارى تاڭعى 5-تە جينالادى­ دەسە, 5-تە بارامىز. جول ساقشىلارى تۇن­گى 21-دە جينالادى دەسە, «جاق­سى,­ ءبىز دە سول ۋاقىتتا بولامىز» دەپ تۇنىمەن ينسپەكتورلارعا «جازاتىنىڭ 2-اق سويلەم, سونى قازاق­شا جاز. اۋدارماسى جوق بول­­سا, مىنە قازاقشاسى» دەپ, حات­تا­ما­نىڭ ۇلگىلەرىن جاساپ بەرەتىنبىز. ەل كوپ جينالاتىن حالىققا قىز­مەت­ كورسەتۋ ورتالىعى, كوشى-قون پولي­تسياسى, ەمحانا – ءتىل تۋرالى زاڭعا قاتىسى بار بارلىق سالا­عا ءوز اياعىمىزبەن بارىپ, سەمي­نار ساباقتار وتكىزىپ, زاڭ باپ­تا­رىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ, مىن­دەت­تەرى مەن قۇقىقتارىن جىك­تەپ­ بەرەتىنبىز. ءار ۇجىمنان ءتىل جانا­شىرلارىن تاۋىپ, سولارمەن­ جۇ­مىس ىستەۋگە باسا ءمان بەردىك. ماسە­لەن­, ونوماستيكالىق كوميسسيادا قىز­مەت ەتكەن ءابىش كەكىلباەۆ, مىر­زاتاي جولداسبەكوۆ, مىر­زا­تاي سەرعاليەۆ, فاريزا وڭعار­سى­نوۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, قوي­شى­عارا سالعارا ۇلى, نۇرعوجا وراز­, الدان سمايىل, حانكەلدى ءاب­جان باستاعان ازاماتتار بىزبەن بىر­­­گە تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەدى. جۇمىس حالىققا كەرەك بولعاننان كەيىن باستامالارىمىزعا عالىم, سەناتور, جازۋشى, اكىم, جۋرناليست – زيالىلاردىڭ ءبارى كەلەتىن. ويت­كە­نى ءبىز قولعا العان ءىس-شارا ەلگە, ەر­تەڭگە كەرەك ەدى.

– ءتىل ماسەلەسى – وتە نازىك م­ا­­­سەلە. بۇل­ باعىتتا ءبىز نەدەن ۇتىلدىق؟ قاي جەر­­دەن قاتە­لەس­تىك؟

– ۇتىلعان تۇسىمىز ءارى ەڭ وكى­نىش­تىسى – ءتىلىمىزدى قاجەتتىلىككە اينالدىرا العان جوقپىز. بيلىك اينالدىرماسا, حالىق وسى مۇددەگە جەتۋ كەرەك ەدى. قازاق ءتىلى كەدەي ءتىل ەمەس. باسقانى بىلاي قويعاندا ورىس تىلىنەن كەدەي ەمەس. ال «تۇر­كى­ ءتىلىنىڭ ىشىندەگى گاۋھارى» دەپ ءماش­ھۇر ءجۇسىپ ايتقان ءبىزدىڭ ءتىل تابال­دىرىقتا تۇر.

ءتىل تاعدىرىنا اراشا تۇسكەنى ءۇشىن امانگەلدى ايتالى, مۇحتار شاحا­نوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ سەكىلدى اعالارىمىزدى اعاش اتقا ولاي دا, بۇلاي دا وتىرعىزىپ, پوپۋليست سانادىق. سونداي ۇلت تۇلعالارى بىرەن-ساران بولعاننان كەيىن «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپادى». ال بۇكىل حالىق تالاپ ەتسە, بيلىك ەشنارسە دە ىستەي المايدى. ەلمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى. بىراق الدىمەن وسىنى حالىق ءتۇسىنۋى قاجەت. ۇلت بولىپ ساقتالۋدىڭ توتە جولى – ءوز تىلىڭدە ءومىر ءسۇرۋ.

العاباس اۋدانىنا قىزمەتكە كەلگەندە ايماقتا سول كەزدە 50 مىڭ­ حالىق تۇردى, 50 ەلدى مەكەن بولدى. ەمگە ىزدەسەڭ, ءبىر ورىس تاپپايسىڭ. سول 50 ەلدى مەكەن­نىڭ­ 38-ءىنىڭ اتاۋى ورىسشا ەدى. «تابان­دارىڭ تيگەن جەردىڭ اتاۋىن­ وزگەرت!» دەگەن پاتشا بۇي­رى­عى ورىندالعان. بۇل – ادام­نىڭ­ جادىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاسال­عان قادام ەدى. بايدىبەك بابام­نىڭ مۇردەسى تۇرعان جەر كيتاەۆكا, وڭ جاعى – ميحايلوۆكا, سول جاعى – ورلوۆكا. سان عاسىر بۇرىن وسى توپىراقتا ءومىر سۇرگەن دو­مالاق انانىڭ جاتقان جەرى – پرو­گرەسس, ونىڭ جانى – كراسنايا نيۆا.­ وسى 38 ەلدى مەكەننىڭ اتاۋىن­ 1988 جىلى العاباس اۋداندىق حالىق­ دەپۋتاتتارى كەڭەسى اتقارۋ كومي­تە­تىنىڭ توراعاسى بولعاندا ءبىر سەس­سيادا اۋىستىردىق. ەلى­مىز­دە­گى­ قالالاردىڭ ىشىندە الاش ارىس­تا­رىنىڭ, ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە دۇنيە­گە كەلسە دە, ۇلت ءۇشىن قىزمەت ەت­كەن­ ازاماتتاردىڭ ەسىمىن ۇلىق­­تا­عان شاھار – شىمكەنت. شىم­كەنت­تەگى ءبىرتالاي مەكتەپ, كوشەگە الاش­ زيالىلارىنىڭ ەسىمىن بەر­گى­زىپ, ۇرپاعىمەن ۇلاعاتتى كەزدەسۋ­لەر, تاريحي ساباقتار وتكىزدىك. جۇ­ما­بەك تاشەنوۆ تۇرعان كو­شە­گە اتىن بەرگەندە مەن ءال-فارا­بي اۋدانىنىڭ اكىمى ەدىم. سارى­اعاش اۋدانىنا اكىم بولىپ بار­عان­دا دا ەڭ ءبىرىنشى قولعا العان جۇ­مى­سىم – ەلدى مەكەن اتاۋلارىن وز­گەر­تۋ. اۋداننىڭ وزبەكستانمەن شەكا­راسىنداعى اۋىلدىڭ اتاۋى – چەر­نياەۆ, ودان كەيىن – توبولين, تەل­مانوۆ, كومسومول... وسىلاي تىز­بەك­تەلىپ كەتە بەرەدى. وسى اتاۋ­لار­دىڭ ءبىرىن جىبەك جولى دەپ اتاپ, ەكىنشىسىنە ءوزىنىڭ دەربەسەك دە­گەن تاريحي اتاۋىن قايتاردىق. دەر­بەسەك – وگەم تاۋىنان باستاۋ الىپ, سول اۋىلدىڭ ۇستىنەن عانا وتە­تىن قوڭىر سالقىن سامال جەل. تاريح­تا قولدان جاسالعان زورلىق پەن قياناتتى قايتا قالپىنا كەل­تى­رۋ – ۇلتتىق نامىستى عانا ەمەس, قاي­رات-جىگەردى دە تالاپ ەتەتىن جۇ­مىس. وسى جۇمىستاردى اتقارا ءجۇ­رىپ مەنىڭ كوزىم اشىلدى, ءتول تاري­حى­مىزدى تاني ءتۇستىم.

– ورىسشاسى سىرەسكەن تسە­لي­نو­­­گراد­تىڭ جاعدايى قالاي ەدى؟

– ال تسەلينوگرادتا قازاق زيالى­سى­نىڭ اتى تۇرماق, قازاقشا اتالا­تىن­­ كوشە بولماعان ەدى. قازاقتا «جە­ڭىس» دەگەن ءسوز جوقتاي, «پوبە­دا»­ داڭعىلى, «بەيبىتشىلىك» دەگەن­ ءسوز جوقتاي, «مير» كوشەسى دە­پ­ اتايتىن. سول جىلدارى مىڭ­دا­عان كوشە, ايالداما, 700 عيما­رات­تىڭ اتىن قازاقشالادىق. «سي­نەما ءسيتيدى» «سامۇرىق», «سيتي­ ماركەتتى» «قازىنا» دەپ اۋىس­تىردىق. قازىر ايتۋعا وڭاي كورىن­گەنىمەن, ول كەزدە مۇنىڭ ءوزى­ ۇلكەن قاجىر-قايراتتى تالاپ­ ەت­تى. كۇنىنە عيماراتتارىنا اعىل­شىنشا, قىتايشا, ورىسش­ا اتاۋ­ بەرگەن 15-20 كاسىپكەردى كابي­نە­تى­مە شاقىرىپ الىپ: «باباڭنىڭ قانى­مەن قالعان جەرگە سەن مەيرام­حانا, ساۋدا ورتالىعى, ءسان سالونى, بيزنەس ورتالىعىن سالىپ تۇرسىڭ. سويتە تۇرا, نىساندى اعىلشىنشا, ورىسشا اتايسىڭ. سوندا ۇلتتىق نامىسىڭ قايدا؟» دەپ ۇگىن-نا­سي­حات جۇرگىزەمىن. ءبىرى تۇسىنەدى, ەندى ءبىرى وزىڭە قارسى شىعادى. سول كۇنى كەلگەن 15 كاسىپكەردىڭ ەڭ قۇرىعاندا 5-ءۋى عيماراتىنىڭ اتا­ۋىن قازاقشالاعاندا موينىمنان­ اۋىر جۇك تۇسكەندەي ۇيىمە قاي­تا­تىن­ ەدىم. ال قالعاندارىن قايتارا شاقىرا­تىنمىن. تاڭەرتەڭ جۇمىس­قا كەلگەنشە 5-6 بالاباقشا مەن مەك­تەپتى ارالاپ, كەشكە ۇيگە قايت­قان­شا 15-20 كاسىپكەرمەن سويلەسىپ كەتە­تىنمىن. سوعان اللا تاعالا ما­عان كۇش-قۋات بەردى. وسى جىلداردا تۇسىنگەنىم – ۇلتقا قىزمەت ەتسەڭ, اشتان قالدىرمايدى, شارشاتپايدى دا. ەڭ سوڭعى دەمىم قالعانشا ەتكەن ەڭبەگىم وسى بولماق. قازاقتا «تامشى تاس   تەسەدى» دەگەن ءسوز بار. مەنىڭ دە ءسوزىمدى سويلەيتىن, تۇسىنەتىن حالىق كوبەيىپ كەلە جاتىر. تىلگە قىزمەتتە شارشاۋعا بولمايدى.

– ءسىز سوڭعى ۋاقىتتا الەۋ­مەت­تىك جەلىنىڭ مۇمكىندىگىن وتە جاقسى ءارى ءساتتى پايدالانىپ­ ءجۇرسىز. اسىرەسە Instagram ارقى­لى.­ مۇندا قازىردىڭ وزىندە 100 مىڭ­عا جۋىق وقىرمانىڭىز بار ەكەن. Instagram-داعى پاراقشا­ڭىز­­دى اشقاندا, «وتباسىلىق با­قىت­تى ناسيحاتتايمىن» دەپ­ جا­زىپ قويىپسىز. ال سول «وتبا­سى­­لىق باقىت» دەگەنىمىز نە؟

– وتباسىلىق باقىت – ەڭ ءبى­رىن­شى­ ەرلى-زايىپتىنىڭ تۇسىنىستىگى دە­گەن ءسوز. ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىز «ايەلىڭ جاقسى بولسا, ۇيىڭدە كۇن­دە جۇماق. ايەلىڭ جامان بولسا, ۇيىڭدە كۇندە توزاق» دەگەن. وتبا­سىنا ەگە بولار وتاعاسى شاڭى­را­عىن­ شايقالتپاي, قامقور, قورعان بولا­ السا, عانا باقىت تۇراقتايدى.

شىنى كەرەك, بىرنەشە مارتە الەۋمەتتىك جەلىدەگى وسى جوبامدى توقتاتىپ تاستاعان ەدىم. الايدا وقىرماندارىمنىڭ سۇرانىسىمەن قايتا باستادىم. ارينە, وعان دا ىزدەنىس, دايىندىق, ۋاقىت كەرەك. بىراق حالىق كادەسىنە جاراتىپ جاتسا, نەگە قولعا الماسقا؟

– ۇرپاق, ۇل مەن قىز بالا تار­بيەسى, كەلىن مەن ەنە, ايەلدىڭ ءرولى­, جەڭگە­لەر ينس­تيتۋتىنا قا­تىس­تى ءبىزدىڭ قوعامدا ماسەلە وتە­ كوپ. سۇراقتار دا سان الۋان..­.

– وسى ايتىلعانداردىڭ ىشىندە قازى­ر ەنە مەن كەلىن ماسەلەسى وت­كىر تۇر. ماعان قويىلاتىن سۇراق­تار­دىڭ­ كوبى ەنە مەن كەلىن قارىم-قاتى­ناسىنا قاتىستى. قازىر قو­عام­دا اجىراسۋ كوپ. سونىڭ ءبىر ۇشى ەنەگە بارىپ تىرەلەدى. اقي­قاتىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ كەزى­مىز­دە­گىدەي ەنەلەر قازىر جوق. قا­زىر­گى ەنەلەردىڭ دەنى كەزىندە ءوز ەنە­­لەرىن قارىق قىلىپ باقپاعان, بى­راق­ ۇيىنە تۇسكەن كەلىنگە تالابى كۇش­تى. ەركەكتەردىڭ دە اراسىندا ەڭ الدىمەن ايەلىنە جاعداي جاساۋ­دى­ ەمەس, تالاپ ەتۋدى بىلەتىندەر كوپ.

ءبىز ۇل-كەلىنمەن بىرگە تۇرا­مىز.­ مىسالى, مەن قازىر ۇيگە بار­عاندا نەمەرەلەرىم الدىمنان­ جۇ­گىرىپ شىعىپ, اجەلەپ موينى­ما­ اسىلعاندا, كۇنى بويى شارشا­عا­نىم­دى ءبىر ساتتە ۇمىتىپ كەتەمىن. الەم­دە نەمەرەنىڭ ەركەلەگەنىنە, يىسىنە, ءتاتتى ءتىلى مەن قىلىعىنا ەش­نارسە جەتپەيدى عوي؟ بۇل – قۇداي­­دىڭ بەرگەن باقىتى.

– ال ءوزىڭىز قانداي ەنەسىز؟

– ەڭ باستىسى, قازىمىر ەنە ەمەس­پىن.

– ءسىزدى كوپشىلىك «وراق ءتىلدى, وت­­كىر ءسوز­دى, قاتال مىنەزدى» دەپ­ تانيدى. ال ءوزىڭىز شە؟ «ادام­نىڭ­­ مىنەزى – تاع­دى­رى» دەپ جاتامىز. ەگەر وزگەرتۋگە بول­سا,­ قاي­ مىنەزىڭىزدى وزگەرتەر ەدىڭىز؟

– مەنى سىرتىمنان تانيتىن­ ادام­نىڭ كوبى سولاي ويلايدى.­ ال­ جاقىن ارالاسىپ, بىرگە شاي­ ءىشىپ جۇرگەندەردىڭ ولاي ايتا­ قويۋى ەكىتالاي. سۇس دەگەن­ بار, سو­سىن مىنەز دەگەن بار. مىنەزسىز ادام­ جۇمىس ىستەي المايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءار ادام­نىڭ­ وزىنە ءتان مىنەزى بولۋى كەرەك.­ اللا­عا مىڭ شۇكىر, وسىنداي مىنەز بەر­گەنىنە. ەشقاشان ءبىر جەردە ار­تىق ايتتىم, ءبىر تۇستا كەم سويلە­دىم­ دەپ وكىنگەن ەمەسپىن. مەن 65-كە تولعاندا تارازدا كەزدەسۋ بول­دى. سول كەزدە بەلگىلى جۋرناليست­, جازۋشى جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى: «ورازكۇلگە اقپا­رات اللا تاعا­لادان كەلەدى. اقپا­رات­ وعان قۇ­يىلىپ تۇرادى», دەگەن ەدى­. سول ايتپاقشى, مەن اۋزىما­ كەل­گەن ءسوزدى قايتارمايمىن. ما­عان­ كەلەدى, سونى ايتامىن جانە وعان­ ەشقاشان وكىنبەيمىن.

اكەم شوپان بولعان. مەنى اتى­نا مىنگەستىرىپ الىپ: «ەل باس­قا­را­تىن قىزىم كەلە جاتىر!» دەپ ەسىك­­تىڭ الدىندا شەرۋ جاسايدى ەكەن. اكەنىڭ تىلەۋى قابىل بولادى دەي­دى عوي. راسىمەن دە, مەكتەپتەن باس­تاپ بىرىنشىلەردىڭ قاتارىندا ءجۇر­دىم. قازاق مەملەكەتتىك قىز­دار­ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن­دا­ وقىپ جۇرگەندە لەنين ستي­پەن­دياسىنىڭ يەگەرى اتاندىم. ينس­تيتۋتتا 2-كۋرس وقىپ جۇرگەن كەزىم. التى فاكۋلتەتتىڭ كومسو­مول­ كوميتەتتەرىنىڭ حاتشىلارىن­ جي­نا­عان وقۋ ورداسىنىڭ باسشىلىعى «لەنين­نىڭ 100 جىلدىعىنا ارقاي­­سىڭ ءوز ماماندىقتارىڭا سايكەس كەش­ وتكىزەسىڭدەر» دەگەن تاپسىرما بەر­دى. سول كەشكە ەكىنىڭ ءبىرى قولى جەت­پەيتىن, ەڭ تانىمال «دوس-مۇقا­سان» ءانسامبلىن شاقىرىپ, كون­تسەرت ۇيىمداستىرعان ەدىم. قا­زىر وسىنىڭ ءبارىن ەسكە ال­عان­دا, نە دەگەن باتىلدىق, نە دە­گەن قايسارلىق دەپ ءوز-وزىمە تاڭ­­­­ع­ا­لامىن. وسى جەتكەن جەتىس­تىگىمنىڭ ءبارى ەڭ ءبىرىنشى اللا­نىڭ,­ اكە-شەشەمنىڭ جانە وسى مىنە­زىم­نىڭ­ ارقاسى.

– ءومىردىڭ شۋاقتى بەلەسىنە شىقتىڭىز, قانداي كۇيدەسىز؟

– الەمنىڭ بۇكىل دارىگەرى دە, پسي­حولوگى دە ايتاتىن ءبىر ءسوز بار. ولار جەتپىس دەگەن – ەڭ كەرەمەت جاس دەيدى. ادامنىڭ ناعىز جەتىل­گەن, ءبىلىمىڭ بار, تاجىريبەڭ بار, ايتا­ر­ىڭ بار – ناعىز وزىڭە دە, حالىق­قا دا قىزمەت ەتەتىن جاس دەپ بىلە­مىن. ال وسى دا جەتەر, بولدىم,­ تولدىم دەپ توقتاساڭ, قار­تايۋ دەگەن ساناۋلى-اق ساتتە. مەن­ سول ءۇشىن دە ۇيدە وتىرا بەرگىم كەل­مەيدى. جۇرتقا بىلگەنىمدى اي­تىپ, ءبىلىمىمدى جەتىلدىرەمىن, كى­تاپ­ وقيمىن, ءتۇرلى كەزدەسۋگە, سۇح­باتتارعا بارامىن. ىزدەنۋ, ىزدەنىس ادامدى قارتايتپايدى. حال­قىمىزدا «تۇستىك ءومىرىڭ بولسا,­ كەش­تىك مال جينا» دەگەن ءسوز بار. مال­ ەمەس, ءبىلىم جيناۋ كەرەك ەكەن. ءبا­رىن ءبىلىپ, تۇبىنە جەتكەن ادام جوق­ سەبەبى. مەنىڭ دە بىلگەنىم – ءبىر تو­عىز, بىلمەگەنىم – توقسان توعىز.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

اڭگىمەلەسكەن

بانۋ ءادىلجان,

«Egemen Qazaqstan»