مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ەكونوميست رەتىندە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە تەرەڭىرەك وي وربىتكەندى ءجون كوردىم.
ىزدەنىس قيىندىقتى جەڭەدى
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىندا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, كەيىنگى جىلدارى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى تولاسسىز قىمباتتاپ جاتىر. 2022 جىلى قانت تاپشىلىعى تۋىندادى. بيىل پياز باعاسى شارىقتادى. بارلىق وڭىردە ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى بايقالدى. 2021 جىلى ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى 8,5 پايىزدى قۇراسا, بىلتىر 24 پايىزعا جەتتى. وتكەن جىلى ازىق-ت ۇلىك باعاسى ورتاشا ەسەپپەن العاندا 25,3 پايىزعا وسكەن. سونىڭ ىشىندە جەمىستەر مەن كوكونىستەر ءبىر جىلدا 21 پايىزعا قىمباتتادى. ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعاسى ءبىر جىلدا 31,3 پايىزعا وسسە, 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىمەن سالىستىرعاندا ەت جانە ەت ونىمدەرى 16,6 پايىزعا قىمباتتاعان. ماكارون ونىمدەرىنىڭ جىل سايىنعى باعاسىنىڭ ءوسۋى 42 پايىزدى قۇرادى.
ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر اكىمشىلىك جولمەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تەجەۋمەن اينالىسىپ جاتىر. ءتىپتى ساۋدا ۇستەمەسى 15 پايىزدان اسپايتىنداي ءتارتىپ ورناتىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قاتاڭ باقىلاۋعا السا دا بۇل ءتاسىل نارىق جاعدايىندا قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى باعانى تۇراقتاندىرۋ تەتىگى رەتىندە «فورۆارد» ۇعىمىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن تەتىكتەر ۇلگىسىن ۇسىنىپ جاتىر. بىراق تۇپكىلىكتى تۇردە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن رەتتەۋگە جانە وعان حالىقتىڭ قولجەتىمدىلىگىن جاساي الار ەمەس. بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – سۇرانىسقا لايىقتى ۇسىنىستىڭ بولۋى. ياعني تۇتىنۋشىلارعا ساپالى, جەتكىلىكتى كولەمدە جانە باعاسى قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءوندىرۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ, ساۋدا نۇكتەلەرىنە جەتكىزۋ.
توقسانىنشى جىلداردان باستاپ اگرارلىق سالاداعى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردا كوپتەگەن قاتەلىك جىبەرىلدى. سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونىڭ وڭدەۋ سالاسىنا وراسان زيان كەلدى. كەيىنگى جىلدارى اگرارلىق سالانى ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى رەتىندە دامىتۋ تۋرالى از ايتىلعان جوق.
تالاي باعدارلاما ازىرلەنىپ, قىرۋار قارجى جۇمسالدى. بىراق وزگەرىس شامالى. ەل ەكونوميكاسىندا مۇناي ءوندىرۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 14,45 پايىزىن قۇرادى. ال اگرارلىق سالا 1990 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 34 پايىزىن قۇراعانىن ەسكەرسەك, اگرارلىق ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مول ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
ەلىمىزدە بەكىتىلگەن جىلدىق فيزيولوگيالىق نورمالارعا سايكەس (2016 جىلى) نان ونىمدەرى نورماسى – 109 كگ, ەت – 78,4 كگ, ءسۇت – 301 كگ, جۇمىرتقا – 265 دانا, بالىق – 14 كگ, كارتوپ –100 كگ, كوكونىس جانە باقشا ونىمدەرى – 149 كگ, جەمىس-جيدەك –132 كگ, وسىمدىك مايى – 12 كگ, قانت 33 كگ بولىپ بەكىتىلگەن-ءدى. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2021 جىلعى دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەل تۇرعىندارى نان (+24,8 كگ) مەن قانتتى (+11 كگ) نورمادان كوپ پايدالانعان. بۇل – كەدەيشىلىكتىڭ بەلگىسى. ەت پايدالانۋ 3,9 كگ-عا كوپ. ال باسقا كورسەتكىشتەر فيزيولوگيالىق نورمادان تومەن. مىسالى, ءسۇت 57,8 كگ-عا, كارتوپ 53,6 كگ-عا, كوكونىس 68,4 كگ-عا, جەمىس-جيدەك 55,2 كگ-عا, جۇمىرتقا 71,1 داناعا كەم. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر شىنايىلىقتىڭ شامالى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەل بويىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ورىندالماي جاتقانىن كورۋگە بولادى.
قاۋلىدان قاۋقار بولماي تۇر
سانسىز باعدارلاما مەن ۇزاقمەرزىمدى تۇجىرىمدامالاردى قابىلداي بەرگەننەن ناتيجە شىقپاي تۇر. بۇل پروبلەمانى شەشۋگە ارنالعان ەڭ ماڭىزدى قۇجات – ۇكىمەتتىڭ وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قابىلدانعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلىسى.
«ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ فيزيكالىق قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن دامىتۋ» دەگەن پۋنكتتە جوعارى رەنتابەلدى (مايلى, كوكونىس, باقشا, جەمشوپ) داقىلداردىڭ القاپتارىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ءارتاراپتاندىرۋ جۇرگىزۋ, 2022-2024 جىلدارى اتالعان ونىمدەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ال نورمانىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيتىن كارتوپ ء(ار ادام جىلىنا 100 كگ-نىڭ ورنىنا تەك 46,3 كگ پايدالانىپ وتىر) جەمىس-جيدەك (132 كگ-نىڭ ورنىنا 76,8 كگ پايدالانىپ وتىر) ۇكىمەت جوسپارىندا جوق. بۇل اتالعان ازىق تۇرلەرىنەن ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى 2025 جىلعا دەيىن قورعالمايدى دەگەن ءسوز. قالعان 3 پۋنكت سۋ شارۋاشىلىعىنا ارنالعان.
«اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ مال باسىن كوبەيتۋ جانە مال شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ» پۋنكتىندە مال باسىن كوبەيتۋ مەن ونىڭ ونىمدىلىگىن ءۇش جىلدا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. تالداۋ كورسەتكەندەي, قوي مەن ەشكى سانى 1990 جىلداعى 35,6 ملن باستان 1998 جىلى 9,5 ملن-عا دەيىن تۇسكەن. بىراق 1999 جىلدان باستاپ وسكەن قوي مەن ەشكى 2021 جىلدىڭ سوڭىندا 20,8 ملن-عا جەتتى. ال ۇكىمەت قاۋلىسىندا 2022 جىلى اتالعان ت ۇلىكتى 18,6 ملن-عا جەتكىزەمىز دەپ جازىلعان. 2024 جىلعى مەجە – 20,1 ملن باس. ياعني 2020 جىلدىڭ كورسەتكىشى. ەكونوميكالىق عىلىمي جوسپارلاۋدا العا ۇمتىلىس جازىلادى, ال بەس جىلدا ارتقا جىلجۋدى ماقسات ەتىپ قويۋ – ميعا قونبايتىن دۇنيە. مال شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ مەجەسى ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءوندىرۋ كولەمدىك ەمەس ماردىمسىز پايىزدىق كورسەتكىشتەرمەن مەجەلەنگەن. ەلىمىزدە ءار تۇرعىن 301 كگ فيزيولوگيالىق نورمانىڭ ورنىنا تەك 243,2 كگ ءسۇت پايدالانادى, ياعني 57,8 كگ نەمەسە 23,7 پايىزى جەتپەيدى. ۇكىمەت قاۋلىسىندا ءسۇت ءونىمىن ءۇش جىلدا ارتتىرۋ 3,3-4 پايىز ارالىعىندا مەجەلەنگەن. بۇل اتالعان ءونىم تۇرلەرىنەن دە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى 7-8 جىل ارالىعىندا شەشىلمەيدى دەگەن ءسوز. ءىرى قارا باسىن ءۇش جىلدا كوبەيتۋ مەجەسى سول باياعى 1993 جىل كورسەتكىشىنە كەلىپ تۇر. تاعامدىق جۇمىرتقا ءوندىرۋدى 2022-2024 جىلدارى 1,1-1,5 پايىزعا ءوسىرۋ جوسپارلانعان. فيزيولوگيالىق نورماعا سايكەس ءار تۇرعىن 265 جۇمىرتقانىڭ ورنىنا 193 دانا پايدالانادى. ياعني ءار ادام جىلىنا 71 جۇمىرتقادان از جەيدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
قاۋلىدا «نارىقتى وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن 80 پايىز دەڭگەيىندە مولىقتىرۋ» كوزدەلگەن. سونىمەن بىرگە «ىشكى نارىقتا نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ يمپورتىن الماستىرۋ جونىندەگى شارالاردى 2024 جىلعا قاراي 100 پايىز ىسكە اسىرۋ» تاپسىرىلعان. ال وعان كىرەتىنى – الما, بالىق, شۇجىق ونىمدەرى, ىرىمشىك جانە سۇزبە, قانت, قۇس ەتى. اتالعان ونىمدەردەن باسقا كوپتەگەن تاعام سىرتتان اكەلىنەدى. ونىڭ ىشىندە ەت تە بار. سوندىقتان يمپورت الماستىرۋ جۇمىسى ءۇستىرت قارالعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. وسى پۋنكتتە «قانت بويىنشا 80 پايىز ىسكە اسىرۋ» جازىلعان. سوندا ورىنداۋشىلاردىڭ زاڭدى سۇراعى تۋادى, 2022 جىلى ىسكە اسىرۋ مەجەسى 100 پايىز با, الدە 80 پايىز با؟
اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا باعىتتالعان نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن 2022 جىلى – 80 جوبا, بيىل – 85 جوبا, 2024 جىلى 65 جوبا قاراستىرىلعان. بۇلار جىلدىق نەمەسە كوپجىلدىق ەكەندىگى, جەرگىلىكتى نەمەسە رەسپۋبليكانى قامتيتىندىعى ايتىلماعان. بۇل ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قورىتىندىسىمەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىندە قانداي پروبلەما شەشىلەتىندىگى بەلگىسىز. بۇدان بولەك كارتوپ, كوكونىس, جەمىستەردى ساقتاۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى اتقارۋ قويمالاردىڭ قۋاتتىلىعىن 2022 جىلى 98,3 مىڭ تونناعا, بيىل 104,5 تونناعا, 2024 جىلى 19,6 مىڭ تونناعا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ءۇش جىلدا قويما قۋاتتىلىعى 222 مىڭ تونناعا ۇلعايادى ەكەن. ول ەندى قانشا ءونىمدى ساقتاۋعا جارايدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن كارتوپتى مىسالعا الايىق. فيزيولوگيالىق نورما 100 كگ بولعاندىقتان, 19 ملن حالىققا قاجەتتى ءونىم كولەمى 1,9 ملن توننا بولادى ەكەن. سوندا ءۇش جىل بويى كوتەرگەن ءونىم ساقتاۋ قۋاتتىلىعى تەك كارتوپتىڭ 11,6 پايىزىن ساقتاۋعا جەتەدى. ال بۇعان كوكونىس پەن جەمىستەردى قوسساق, ءونىمنىڭ دالادا ءشىرۋ ءۇردىسى جالعاسا بەرمەك.
ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ ىسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن كەپىلدىكپەن ارزانداتىلعان جانار-جاعارمايمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋ تەك 2022 جىلدىڭ اقپان-قازان ايلارىنا جوسپارلانىپتى. ال قالعان ەكى جىلدا نە بولارى بەلگىسىز. جانار-جاعارمايدىڭ بولجامدى قىمباتتاۋىنا بايلانىستى بۇل كومەكتىڭ ءتۇرى باسقاشا بولاتىنى دا ايتىلماعان.
ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى باستى كورسەتكىش – ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ەكونوميكالىق قولجەتىمدىلىگى. ياعني دۇكەن سورەسىندەگى ازىقتىڭ ارزان بولۋى. ۇكىمەت بۇل جەردە وندىرىلگەن ازىقتىڭ دۇكەن سورەلەرىنە بارعانعا دەيىن 1,5-2 اي بۇرىن بولجاپ قويۋدى ويلاستىرىپتى. سوندىقتان ءساۋىر ايىندا وتىرعان تۇتىنۋشىلار شىلدە ايىنا قارسى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قانداي باعامەن ساتىپ الاتىنىن بىلەدى ەكەن. مۇنىڭ الگوريتمىن وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۇلتتىق ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, ەنەرگەتيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىكتەرى دايىنداۋعا ءتيىس بولاتىن. بىراق التى ايدىڭ ءجۇزى بولدى, ۇكىمەتتىڭ ەكى اي بۇرىن باعانىڭ قانداي بولاتىنىن حالىققا حابارلاپ جاتقانىن ەستىمەپپىز. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىكتى ساتۋدا بازارعا تولەنەتىن جالداۋ اقىسىن 15 پايىزعا ءتۇسىرۋ, ولاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ارنايى كۋپوندار نەمەسە تولەم كارتالارىن شىعارۋ ارقىلى اتاۋلى قولداۋدى ەنگىزۋ سياقتى اكىمشىلىك شارالاردىڭ تيىمدىلىگى ناشار ەكەنى بەلگىلى.
تاعى ءبىر ءمان بەرەتىن ماسەلە – ۇكىمەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن اينالىمعا تارتۋدىڭ جاڭا نىساندارى, سونداي-اق جاڭا سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ ارقىلى كەمىندە 25 مىڭ شارۋاشىلىق قۇرۋ جولىمەن اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسپەن قامتۋدى ۇلعايتۋ. ءۇش جىلعا جوسپارلانعان بۇل جۇمىستىڭ تۇسىنىكسىز جەرلەرى بار. ياعني شارۋاشىلىق دەگەنىمىز نە؟ ءىرى, شاعىن شارۋا قوجالىقتارى ما, الدە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك پە؟ ءۇي شارۋاشىلىعى دا شارۋاشىلىق دەپ اتالاتىنىن ەسكەرسەك, قانشا ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى ماڭىزدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ پروبلەماسى وزەكتى بولىپ تۇر.
قىسقاسى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى قابىلدانعان ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى اتالعان پروبلەمانى تولىق شەشە المايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
الاقان جايماي, ءونىم وندىرسە...
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تەحنولوگياسى, ءار سالانى دامىتۋ تۋرالى باعدارلامالار, جوبالار كوپ. بىراق تاجىريبە كورسەتكەندەي, اگرارلىق ەكونوميكانى رەتتەۋ مەن باسقارۋ, ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ماڭىزدى بولىپ تۇر. الايدا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسى, ەكونوميكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ەلدەگى ءۇش ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميست عالىمدارى دايىنداعان ۇسىنىستاردىڭ ۇكىمەت دەڭگەيىندە ماقۇلدانىپ جاتقانى جوقتىڭ قاسى.
ەل حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن اۋىل تۇرعىندارى قۇرايدى. ولار شىعاراتىن تاعام ونىمدەرىن بۇكىل ەل پايدالانادى. سوندىقتان اۋىل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدى تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ارتىپ قويۋ قاتەلىك. وعان وزگە مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار ارالاسۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, ۇكىمەت اۋىل ەكونوميكاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرۋگە ءتيىس. اگرارلىق رەفورماعا قاتىسى بار بارلىق مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆونىڭ قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى دەگەن پىكىر دە ەرتەرەكتە ايتىلدى. جاڭا اگرارلىق ساياسات كەرەك دەگەن ۇسىنىستى ۇكىمەتكە ايتقالى 14 جىل بولىپتى. مەنىڭ ۇسىنىستارىمنىڭ نەگىزى – اگرارلىق ەكونوميكانى رەتتەۋ مەن باسقارۋ, ياعني مەملەكەتتىك مەنەدجمەنتتى, ءوندىرىس پەن ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋعا دەن قويۋ.
جاڭا اگرارلىق ساياساتتا قازىرگىدەي ءار سالانى كەزەك-كەزەگىمەن كوتەرۋ ەمەس, بارلىق اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تۇگەل ىسكە قوسۋ ماڭىزدى. بىزدە قالاي؟ بىردە جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ۇرانى كوتەرىلدى, ودان كەيىن قويما سالۋ قولعا الىنىپ جاتتى. سوڭىندا ۇران كوتەرىلگەن سالاعا كوبىرەك كوڭىل بولىنەدى دە, باسقا سالالار باقىلاۋسىز قالادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىن بىردەي دامىتۋعا دەن قويۋ قاجەت.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جالاعاش اۋدانى ءوزىن-ءوزى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن مەنىڭ ۇسىنىسىممەن باستاعان بولاتىن. ول كەيىن وبلىس دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. بىراق ورتالىقتان قولداۋ تاپپادى. بۇل پروبلەماعا جاپپاي بارلىق اۋدان كىرىسكەن جوق. ويتكەنى ونى تۇسىنگەن ادام بولمادى. سوندىقتان بۇل باستاما ناتيجەلى بولمادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا «اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. جاقىندا ۇكىمەت اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزى تۇراتىن 3,5 مىڭ ەلدى مەكەندە كەشەندى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالىپ جاتىر. ارينە, مەملەكەتتىڭ ەلدى مەكەندەرگە قولداۋ كورسەتۋى, الەۋمەتتىك, ينفراقۇرىلىمدىق جۇمىستار مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋى ماڭىزدى. بىراق بۇل جۇمىسپەن قاتار اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن, ءوندىرىس مۇمكىندىكتەرىن بىرگە كوتەرگەن ابزال. اۋىل ەڭبەككەرلەرى «الاقان جاياتىن ەمەس, ءونىم وندىرەتىندەر» قاتارىندا بولۋى كەرەك.
ىشكى ەكسپورت ىركىلمەۋگە ءتيىس
اگرووندىرىستىك كەشەندى جاڭا تۇرعىدا دامىتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ءبىرىنشى قادامدى شۇعىل تۇردە جاڭا اگرارلىق ساياسات جاريالاۋدان باستاعان دۇرىس. ونىڭ قاجەتتىلىگى كونستيتۋتسيانىڭ 66-بابىندا «ۇكىمەت مەملەكەتتiڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ, ونىڭ قورعانىس قابiلەتiنiڭ, قاۋiپسiزدiگiنiڭ, قوعامدىق ءتارتiپتi قامتاماسىز ەتۋدiڭ نەگiزگi باعىتتارىن ازiرلەيدi جانە ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ۇيىمداستىراتىنى» ايتىلعان. ياعني الدىمەن ءار سالادا مەملەكەتتىك ساياسات ازىرلەنەدى. سودان كەيىن ولاردىڭ باسىم باعىتتارى بەلگىلەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى. ال اگرارلىق سالاداعى ساياسات – كەڭەس داۋىرىنەن كەلە جاتقان ەكسپورتتىق باعىت, ياعني ءونىمدى سىرتقا شىعارۋ, سونى دارىپتەۋ.
بۇل جەردە ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. الدىمەن ءوز حالقىمىزدى ارزان جانە ساپالى تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سودان كەيىن وبلىس پەن اۋداندار اراسىندا ءبىر-بىرىمەن ارتىلىپ قالعان ونىممەن الماسۋ قاجەت.
ەكىنشى قادامدى ايماقتار مەن قالالارداعى ازىق-ت ۇلىككە قاجەتتىلىكتى انىقتاۋدان باستاۋ كەرەك. ونىڭ نەگىزدەمەسىن «تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن فيزيولوگيالىق نورمالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىمەن كەلىسە وتىرىپ قابىلداعان 2016 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى №503 بۇيرىعىنان العان ءلازىم. بۇل قۇجاتتا 67 تاعام ءتۇرىنىڭ نورماسى كورسەتىلگەن. ول تاعام تۇرلەرى تاعى باسقا قۇرامداس تۇرلەرگە بولىنەدى. كورسەتىلگەن نورماداعى تاعامداردىڭ نەگىزىندە بارلىق اۋدان مەن وبلىستا «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن تۇتىنۋ بالانسىن» جاساۋدى شۇعىل قولعا الۋ قاجەت.
جالپى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەڭگەيىن ءار اۋىل, اۋدان, وبلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءبىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. ونى ەسەپتەۋ قاراپايىم اريفمەتيكا: ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن بەكىتىلگەن نورما بويىنشا اۋداننىڭ حالىق سانىنا كوبەيتەسىز دە, ءار تاعام تۇرىنەن ءوز تەرريتورياڭىزدا وندىرىلەتىن ءونىم كولەمىمەن سالىستىراسىز. زاڭعا سايكەس ونىڭ كولەمى كەم دەگەندە 80 پايىز بولۋعا ءتيىس. 80 پايىزدىق مەجە – ءار مەملەكەتتىڭ وزدەرى وندىرەتىن ازىق-ت ۇلىكپەن حالىقتى قامتاماسىز ەتەمىز دەگەننەن تۋعان ماقسات. بۇل مەجە تمد مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتارالىق سەسسياسىندا سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى قابىلدانعان. اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ 2005 جىلعى
8 شىلدەدەگى №66 زاڭىنىڭ 5-بابىندا «ەگەر رەسپۋبليكاداعى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ جىلدىق ءوندىرىسى فيزيولوگيالىق تۇتىنۋ نورمالارىنا سايكەس حالىقتىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنىڭ 80 پايىزىنان تومەن بولسا, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا تاۋەلسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلمەگەن دەپ ەسەپتەلەدى» دەپ جازىلعان. سوندىقتان بۇل – زاڭدا شەگەلەنگەن تالاپ. بىراق وسى كورسەتكىشتى ورىنداۋ كەزىندە كوز الداۋ مەن اسىرەلەۋ كوپ ەكەنى شىندىق جانە ولشەم قاتەلىگىنەن كوپ تاعام ءتۇرىن پايدالانۋدا وتىرىك اقپار بار ەكەنى دە راس.
2005 جىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ولشەمدەرى مەن باسىم باعىتتارى نەگىزىندە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تومەنگى مولشەرى ايقىندالعان ەدى. ءار ادامعا ەت ونىمدەرى 33,2 كگ, ءسۇت 75 كگ, نان ونىمدەرى 108 كگ دەپ بەلگىلەنگەن ەدى. بىراق فيزيولوگيالىق نورما بەكىتىلمەدى. ءار وبلىستا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا ەسەپتەلەتىن نورمادا بىرىزدىلىك بولمادى. سوندىقتان تومەنگى مولشەردى باسشىلىققا العان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ورىنداۋدا شىنايى اقپارات بەرە المادى. ءونىم از وندىرىلگەن سوڭ ونىڭ باعاسى جىل سايىن وسە بەردى. ءسويتىپ, ءوزىن ءوزى الداۋ ون جىلعا ۇلاسقان ەدى. ال 2016 جىلدان باستاپ تالاپ دەڭگەيى ايقىندالدى.
ءۇشىنشى قادامدى حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن اۋدان جانە قالا اكىمدەرىنە جۇكتەۋدى مىندەتتەۋدەن باستاۋعا بولادى. ويتكەنى اۋدان كولەمىندە نە ەگۋگە نەمەسە قانداي مالدى وسىرۋگە بولاتىنىن ولار جاقسى بىلەدى, ەڭبەك رەسۋرستارى دا بەلگىلى. بۇل جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن باسقا ورتالىق مەكەمەلەر ولارعا نورماتيۆتىك, ادىستەمەلىك جانە قارجىلاندىرۋ جۇمىستارىمەن كومەكتەسۋگە ءتيىس.
ال ءتورتىنشى قادامدا جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكىنشى قادامعا سايكەس ءار اۋدان ءوز قاجەتتىلىكتەرىن ايقىنداپ العاننان كەيىن قاي جەرگە نە ەگۋگە بولادى, قانداي مال باسىن اسىراۋعا بولادى دەگەندى ايقىنداپ الۋى كەرەك. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە اگرارلىق سالا عالىمدارىن, ۋنيۆەرسيتەتتەردى جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى. ەگىن ەگۋگە, مال وسىرۋگە بايلانىستى ۇسىنىس-پىكىرلەر عىلىمي تۇجىرىمدارمەن نەگىزدەلىپ, مينيسترلىكتە بەكىتىلگەنى ابزال.
سۋبسيديانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. مەنىڭشە, ەڭ ءتيىمدى فورما – فورۆاردتىق كەلىسىمشارت تۇرىندە قارجىلاندىرۋدى شەشۋ. ال سۋبسيديا مەملەكەت قاجەتتىلىگى اياسىنا كىرەتىن ازىق-ت ۇلىكتى وندىرۋگە, تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن مال باسىن اسىلداندىرۋعا, فيتوسانيتارياعا, مەديتسينالىق ۆەتەريناريا سالاسىنا بەرىلۋگە ءتيىس. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ وندىرگەن تاۋارلارىن ساتۋ پروبلەماسىن شەشۋدەن باستاساق, ۇتىلمايمىز. قولدانىسقا ءونىم پاسپورتىن ەنگىزۋ كەرەك, وندا شارۋا قوجالىقتارى, سەرىكتەستىكتەر, جەكە شارۋالار وندىرەتىن ءونىم تۋرالى اقپارات جيناقتالۋعا ءتيىس جانە دايىن تاۋارلار ينتەرنەت-ساۋدا قاعيداتتارىنا ساي تۇتىنۋشىلارعا ساتىلسا دا ۇتىمدى.
كووپەراتسيالىق شارۋاشىلىق قۇرۋ قاجەت
جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ باعاسى قالا تۇتىنۋشىلارىنا جەتكەنگە دەيىن بىرنەشە رەت وسەتىنى بەلگىلى. دەلدالدارمەن قانشا كۇرەسكەنمەن ونى ەشكىم جەڭە العان جوق. نارىق كەزىندە ولار دا كەرەك. بىراق تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىن اسىرە قاعۋعا ۇكىمەت جول بەرمەۋگە ءتيىس. سوندىقتان ينتەرنەت-ساۋدا, تاماق تاسيتىن كۋرەرلەر تاجىريبەسىن پايدالانىپ, اۋىلدان تازا ءسۇت ونىمدەرىن, قىمىز, شۇبات, ەت اكەلۋدى دە جولعا قويۋعا بولادى. اۋىل ءونىمى – ناعىز قاۋىپسىز, باعاسى تومەن, ساپاسى جاقسى ءارى ەكولوگيالىق تازا, تابيعي ءونىم. بۇل رەتتە ءونىمدى ساقتاۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيتىن ءارتۇرلى تۇراقتاندىرۋ قورلارى – قىمبات جوبا, ونداعى ساقتالعان ءونىمنىڭ ساپاسى دا ناشار بولىپ كەلەدى جانە ونىڭ نارىق باعاسىنا اسەرى شامالى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك تاۋارىن وندىرۋشىلەرمەن بەلگىلى مەرزىمگە دەيىن ءونىم ساقتاۋعا كەلىسىمشارت جاساۋ ارقىلى بۇل پروبلەمانى شەشۋگە بولادى. شاعىن لوگيستيكا جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, وعان سۋبسيديا ءبولىپ تۇرعان ءتيىمدى.
مەملەكەت شەڭبەرىندەگى ازىق-ت ۇلىك مونيتورينگىنە سايكەس حالىق تۇتىناتىن تاعامداردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكسپورتتى شەكتەپ, باج سالىعىن كوتەرۋ تەتىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك.
بىردە ءىس باستاپ, بىردە توقتاپ جۇرگەن مايدا شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ ۇدەرىسى ماڭىزدى. ياعني ولاردى ۇجىمداستىرۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. وتكەن جىلدارى بارلىق جەردە وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ناۋقانى مينيستر ا.مىرزاحمەتوۆ كەزىندە جاقسى باستالعان ەدى. ءىرى شارۋاشىلىقتار كووپەراتسيا جانە ينتەگراتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە ءتيىمدى بولاتىن. دەگەنمەن ونى اكىمشىلىك جولمەن ەمەس, ەكونوميكالىق جولمەن قۇرۋ كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, مينيستر جۇمىسىنان كەتىسىمەن, باستاما توقتاپ قالعان بولاتىن.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ بولۋى ماڭىزدى. جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ وتكەنىنە وتىز جىل بولدى. ەندى تۇرعىنداردىڭ مۇلكىن بىرىكتىرىپ, كووپەراتيۆ سياقتى ءوندىرىس قۇرىلىمىن جاساقتاۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق كووپەراتسيالاۋ ماڭىزدى. ياعني كووپەراتسيالىق شارۋاشىلىقتار قۇرۋ قاجەت. كەم دەگەندە ءار اۋىلدىق وكرۋگ شەڭبەرىندە ءبىر-بىردەن كووپەراتسيالىق شارۋاشىلىقتاردىڭ قۇرىلۋىنا قول جەتكىزۋ كەرەك. قازىر كووپەراتيۆتەر مەن كووپەراتسيالىق شارۋاشىلىقتىڭ ايىرماشىلىعىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان كووپەراتسيالىق شارۋاشىلىقتاردى اگروفيرمالار دەپ اتاپ, ولاردى زاڭ شەڭبەرىندە ناقتىلاعان ابزال.
بۇل جۇمىستى اتقارۋعا جاڭا پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتار مەن ۇكىمەت مۇددەلىلىك تانىتۋعا ءتيىس. مۇنىڭ ءتيىمدى جاعى – قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جاڭا شارۋاشىلىق ءتۇرىن ىسكە اسىرۋعا عالىمدار تارتىلسا, نارىق جاعدايىندا ءوندىرىستى قالاي ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگى ايقىندالادى. قاپەرگە الا جۇرەتىن تاعى ءبىر فاكتور, قازىرگى ۋاقىتتا قويشى, مالشى, ساۋىنشىلار قالتارىستا قالدى. سوندىقتان ولاردىڭ قىزمەتىنە جاڭا سيپات بەرىپ, جاڭا تەحنولوگيا, ينتەرنەت مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, ەڭبەكتى جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ قاجەت. بۇل جەردە ۆاحتالىق جۇمىس جانە قاجەتتى تەحنيكامەن جابدىقتالعان جاستار بريگادالارىن قۇرۋ ماڭىزدى. قازىر جوعارى ءبىلىمدى جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ. سوندىقتان ديپلوم اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلىپ, ساپاسىز بىلىممەن ديپلوم العاندارعا كاسىپتىك بىلىكتىلىك بەرۋ ارقىلى اۋىل ەكونوميكاسىنا تارتقان ءجون.
اۋىل ەكونوميكاسىن رەتتەۋ, دۇرىس جوسپارلاۋ, مەملەكەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ جولىندا جەرگىلىكتى جەردەگى رەسۋرستار مەن شىعارىلعان ءونىمنىڭ شىنايىلىعى ماڭىزدى. بۇل جەردە ستاتيستيكانىڭ ءرولى جوعارى. بىراق اۋىلدىق جەرلەردە ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ ستاتيستيكاسى ىرىكتەپ الىنعان سۇراۋ سالۋ, ونىمدەرىن قاشىقتان ەسەپتەۋ تۇرىندە وتكىزەدى. كورسەتكىش قۋعان اكىمدەردىڭ ءوسىم كورسەتكىشتەرى ماردىمسىز, دۇكەن سورەلەرى مەن ءوندىرىس جاعدايلارى الشاق بولىپ جاتادى. سوندىقتان ستاتيستيكالىق قىزمەتتى ۇكىمەت قۇزىرىنان شىعارىپ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەكەمە رەتىندە قايتا قۇرۋ ماڭىزدى.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور