ادەتتە الاش ارداقتىلارى تۋرالى ءسوز بولعاندا جەتىسۋ ولكەسىنەن, ونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىنان ىبىرايىم جايناقوۆتى, سادىق امانجولوۆتى عانا اۋىزعا الامىز دا, بۇلاردىڭ اينالاسىندا دا الاش يدەياسىن جاقتاۋشىلار بولعانىنا كوڭىل اۋدارا بەرمەيمىز.
مىسالى, قاپەزدىڭ «الاش قونعان اق بوز ءۇي بوس قالدى ما؟» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا قانداي شىندىق بار ەدى؟ ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلىسىنىڭ ۇيىنە قونعاندار – «التى الاش» دەگەن ۇعىمعا كىرەتىن ۇلت يا ۇلىس بالالارى ما, الدە ناقتى الاش قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى مە؟ استە, قازاق ءوز رۋلارىنان بولەك ادامداردى دا «الاشتىڭ بالاسى» دەي بەرەدى. سونداي-اق تۇركى تەكتەس ۇلتتار مەن ۇلىستاردى قوسىپ ء«بىر الاشتىڭ بالاسىمىز» دەيدى. بىزدىڭشە, قاپەز التى الاشتىڭ بالاسىن دا, الاش قوزعالىسى مۇشەلەرىن دە ايتىپ وتىر. ولاي دەيتىنىمىز – قاپەزدىڭ ۇيىندە قىرعىزدىڭ, تاتاردىڭ, ۇيعىردىڭ وقىعاندارى دا, الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى, زاڭگەر سادىق امانجولوۆ تا, مۇحتار اۋەزوۆ تە, ءىلياس جانسۇگىروۆ تە قونعان. ولكەدە ءار سالانى باسقارعان وراز جاندوسوۆ, ىدىرىس كوشكىنوۆ, نۇرباپا ومىرزاقوۆ, ءبىلال سۇلەەۆ, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ, مايلى ورمانوۆ, نۇربەك بالابەكوۆ, ابەن اتامقۇلوۆتار دا بولعان. ولاردىڭ ءبارى اس ءىشىپ, اياق بوساتۋ ءۇشىن ەمەس, ەلدىك ماسەلەسىن اقىلداسۋ ءۇشىن كەلەتىن. مۇحتار مەن ءىلياستىڭ تاپسىرماسىمەن قاپەز 1925 جىلى شالكودەگە بارىپ, كودەكتىڭ ءوز اۋزىنان ولەڭدەرىن حاتقا تۇسىرەدى دە ءىلياس جانسۇگىروۆكە تابىستايدى. ء(ىلياستىڭ مۇراعاتىنداعى قاپەز جازىپ العان كودەك جىرلارىن ف.عابيتوۆا 1941 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قولجازبا قورىنا №38 تىركەتكەن).
ستاليندىك-گولوششەكيندىك رەپرەسسيا ءبىر-بىرىمەن دوس ادامداردىڭ عانا ەمەس, ءبىر انادان تۋعانداردىڭ دا اراسىنا كۇدىك پەن كۇمان ۋىن تاراتىپ, سەنبەستىك پەن سەكەمشىلدىك پيعىلىن ورشىتكەنىنىڭ كەسىرىنەن ءبىرى ەكىنشىسىمەن دوس, تۋىس ەكەنىن ايتۋدان قورىقتى. سونىڭ سالدارىنان كوپ شىندىق ايتىلماي قالعانى جاسىرىن ەمەس. وزگەلەرگە قاراعاندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اتى جۇرگەن جەرگە ەرەكشە الاكوزبەن قاراعان كەڭەس ۇكىمەتى قاپەز سەكىلدى ارىستىڭ مۇرالارىن دا «جاۋ» دەپ بىلگەن.
قاپەزدىڭ زامانداسى شارعىن اقىننىڭ دا الاش قايراتكەرلەرىمەن بايلانىسى بارى بۇگىنگە دەيىن جاريا بولعان جوق.
قاڭىلى ايۋكەنىڭ سادىعىسىڭ,
ءتاڭىرىم سەنى بەردى حالىق ءۇشىن.
قايراتسىز قازاعىڭا
قارنىڭ اشىپ,
بولعانمەن سىرتىڭ سالقىن,
جالىن ءىشىڭ.
قازاقتى زاڭ جولىمەن
قورعايمىن دەپ,
جانىڭدى قۇربان ەتتىڭ
ارىڭ ءۇشىن, –
دەگەن ولەڭى (قر ۇعا م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ءاجوي قولجازبالار قورىنداعى 1348-2 تىزىمدە ساقتاۋلى. قورعا تاپسىرعان تىلەۋحان شارعىن ۇلى) شارعىن اقىننىڭ الاش زاڭگەرى سادىق امانجولوۆپەن مۇراتتاس, مۇددەلەس بولعانىن دالەلدەيتىن ايعاق. ولاردىڭ تۇپكى ماقساتىنىڭ ءبىر بولۋى ىشكى رۋحاني جاقىندىعىنان كورىنسە, ەكىنشى جاعىنان ولار جەرلەستەر دە ەدى. ەكەۋى دە الماتى وبلىسىنان. ءبىرى – نارىنقول اۋدانىنىڭ, ءبىرى – شەلەك اۋدانىنىڭ تۋماسى بولاتىن. ولار ءبىر-بىرىمەن كەزدەسپەدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. وسى سادىق ارقىلى ىبىرايىم جايناقوۆ باسقارعان الاش قوزعالىسىنىڭ جەتىسۋ وبلىسىنداعى قازاق كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا شارعىننىڭ اتسالىسقانىن دا ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بىراق اتسالىسقانىن دالەلدەيتىن ناقتى ايعاق تا ايتا الماي قينالادى. ويتكەنى ولار ءوزارا تىلدەسكەنىن, ايتقاندارىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەن. جانە شارعىن ءومىرى ءالى جان-جاقتى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان جوق.
دەسەك تە شارعىن ەكى مارتە – 1936-37 جىلدارى ىبىرايىم جايناقوۆ قۇلجا قالاسىنا كەلگەندە جانە 1938 جىلى مۇڭعۇل كۇرە اۋدانىنا كەلگەنىندە قىس ايىندا جولىققان. شارعىننىڭ الاش قايراتكەرلەرىمەن رۋحاني جاقىندىعى بولعانىنا الاش ارداقتىلارى شەتىنەن «حالىق» جاۋى» اتانىپ, الدى اتىلىپ, ارتى يتجەككەنگە ايدالىپ كەتكەندە جازعان مىنا ولەڭى دالەل:
...بىراق, مەنىڭ ءوزىمنىڭ
كورۋىمشە,
وڭباعان ءبىر مىنەز بار سەندە,
قازاق.
«قازاق» دەسەم ايتامىن
ءوز اتامدى,
بولىپ جۇرگەن ءبىر ءىس بار
ەلگە مازاق.
وزىنەن شىققان ادال
ازاماتقا,
ارتىنان پالە جاۋىپ
تەرمە, قازاق.
...
شارعىننىڭ وسى ولەڭىنىڭ ىشكى ءدىڭى احمەت بايتۇرسىن ۇلى رۋحىمەن ساباقتاس:
بۇل كۇيگە بۇگىن ەمەس,
كوپتەن كىردىك,
الدى-ارتىن اڭداماعان
بەتپەن كىردىك.
شىعارماي ءبىر جەڭنەن قول,
ءبىر جەردەن ءسوز,
الالىق التى باقان
دەرتپەن كىردىك..,
– دەيدى اقاڭ قازاق ءىشىنىڭ بىرلىكسىز ءھام تىرلىكسىز ەكەنىنە قارنى اشىپ. اشىنىپ قانا وتىرعان جوق, وسى ولەڭى ارقىلى ۇلتىنىڭ ارى مەن نامىسىنا قامشى سالىپ وتىر. شارعىننىڭ دا كوكسەگەنى - قازاقتىڭ تورتەۋىن تۇگەل قىلىپ, توبەدەگىسىن كەلتىرۋ, التاۋىن الا قىلماي, اۋىزداعىسىن قالدىرۋ. قازاق دەگەن ۇلتتىڭ وزگە وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەڭ بولعانىن قالايدى. وزگەلەردەن تەپەرىش كورىپ كەلە جاتقانىنا قابىرعاسى قايىسادى. مۇنداي ازاپ پەن مازاقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەپ,:
ءتاڭىرىم, جوقتان بار عىپ
جەر جاراتتىڭ,
ۇستىنە جەر بەتىنىڭ
ەل جاراتتىڭ.
الەمدە ءبارىن بىردەي تەڭ
جاراتپاي,
قالايشا ءبىز قازاقتى
كەم جاراتتىڭ؟
... – دەپ جاراتقانعا جالبارىنادى.
قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى, ازاتتىعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تۇپكى ارمانى بولاتىن. دەمەك, بۇل باعىتتا دا شارعىننىڭ كوكسەگەنى ەل بوستاندىعى, ۇلت ەركىندىگى.
1935 جىلى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى قازاسىنا قايعىرىپ جازعان ولەڭى دە ونىڭ الاش رۋحتى اقىن ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك. وسى ولەڭنىڭ: «سويلەسە ادام كوڭىلىن جارقىراتقان, مىنەزى مايدا قوڭىر جاتىق ەدى», – دەگەن جولدارىنا قاراپ, «مىرجاقىپپەن كەزدەسكەن بە» دەپ تە قالاسىز. كەزدەسپەسە, شارعىن مىرجاقىپتىڭ مىنەز-قۇلقىن جازعاندارىنان اڭعارعان جانە ىبىرايىم جايناقوۆتان نەمەسە سادىق امانجولوۆتان ەستىگەن.
شارعىن الاشتىقتار سەكىلدى ەل بىرلىگىن, توننىڭ ىشكى باۋىنداي ىنتىماعىن كوكسەيدى. رۋشىلدىققا جانى قاس. اباي ايتقان «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي...» دەگەن اسقاق سانا شارعىننىڭ دا بيىك مۇراتتارىنىڭ ءبىرى:
... بۇرىنعى بىلەرمەندەر ايتپادى ما:
كەتپەسىن ىنتىماقتان
ىرىسىڭ ءبىر...
ۇلتتى بولشەكتەگەن
رۋشىلدىڭ
تۇبىمەن ونىڭ ءبارى
قۇرىسىن ءبىر....
اسپاننان تۇسكەن جاندى
كورگەنىم جوق,
بارلىعىڭ ادامزاتتىڭ
ۇلىسىڭ ءبىر, –
دەيدى.
شارعىننىڭ ازاماتتىق سانا-سەزىمىنە حالىقتىڭ اۋىزشا جەتكەن مۇرالارىمەن بىرگە ءوزى بالا كەزىنەن وقىعان, كوڭىلىنە توقىعان ادامزاتتىق اقىل-وي ساۋلەلەرىنەن ءنار العانى جانە اباي باستاعان الىپتاردان سۋسىنداعانى اقيقات ەدى. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ونىڭ ولەڭدەرىن وقىعان ابزال.
شارعىن اقىن 1903 جىلى الماتى وبلىسى, قازىرگى قارادالا وڭىرىندەگى داردامتى دەگەن ەلدى مەكەننىڭ ارپالى دەگەن سايىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىن كەلتىرسەك:
«1903 جىلى 20 مايدا تۋىلىپپىن. اكەم العازى شارۋا ادامى بولعان, ەكى كوزى كەيىنىرەك كورمەي قالعان ەكەن. اكەم مەنىڭ 13 جاسىمدا قايتىس بولىپتى. شەشە تاربيەسىندە بولدىم (سوندا العازى 1917 جىلى قايتىس بولعان). 1917 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن جاڭاشا باستاۋىش مەكتەپتى ءبىتىردىم. ورىسشا 3 سىنىپقا دەيىن وقىدىم. مەن ادەبيەتكە جاسىمنان قۇمار ەدىم. اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن كوپتەپ وقىپ, ايتىستارىن جاتتاپ, حالىققا ايتىپ بەرىپ ءجۇردىم.
اقىل ايتاتىن ەشكىم بولمادى. ءىنىم ارعىن جاس, ءوز اقىلىممەن ءجۇردىم. جاقسىلاردان ۇلگى-ونەگە الدىم. كىتاپتاردى كوپ وقىدىم. اقىلشىم كىتاپ بولدى.
جاس كەزىمدە ەلمەن بىرگە قىتاي جەرىنە اۋىپ بارىپ, جات ەلدىڭ تاياعىن, ءسوزىن جەپ ءوستىم. ەكى جىلدان كەيىن انام ءولىپ, كوپ قيىنشىلىققا كەزدەستىم.
قىتايدىڭ اسۋىن دا كوردىم, ازابىن دا كوردىم, قاماۋىن دا كوردىم. ىلە اۋدانى شاپشال اۋدانىندا 5 جىل بولىپ, سول جەردە مۇعالىم بولىپ, 1937 جىلى تەكەس اۋدانىنا بارىپ مەكتەپ ديرەكتورى بولدىم (شيلىوزەن مەكتەبىندە).
1944 جىلدان ءۇش ايماق توڭكەرىسىندە رايسپولكومنىڭ وقۋ-اعارتۋ باستىعى بولىپ, 1951 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدىم. سودان كەيىن قىتاي قاماۋىندا ءبىر جىل جاتتىم. ەكى جىل مادەنيەت ءبولىمىن باسقاردىم. 1955 جىلدان 1958 جىلعا دەيىن وبلىستىق ساياسي كەڭەستە جۇمىس ىستەدىم. 1958 جىلى ءوز وتانىما كەلدىم. ىلگەرى-كەيىن مەنىڭ ومىرىممەن تانىساتىن جان تابىلسا, مىنە, وسى. بويىمداعى تۋما تالانتىم – ولەڭ عانا.
شارعىن العازى ۇلى»
شارعىننىڭ وتانىنا ورالعاننان كەيىنگى ءومىرى سوڭىنا دەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قاداعالۋىندا بولعان. ۇندەمەستەر جىلىنا ءبىر رەت ارنايى ىزدەپ كەلىپ, ءوز كوزدەرىمەن كورىپ كەتىپ وتىرعان. ولاي بولۋىنا اقىننىڭ ۇلتشىل بولۋى, الاشتىقتارمەن بايلانىسى بارلىعى جانە ولەڭدەرىندە كەڭەستىك-بولشەۆيكتىك ساياساتتى سىناعاندىعى باستى سەبەپ ەكەندىگى ايداي اقيقات ەدى. ونى ءوزى دە, اينالاسى دا ءبىلدى. اشىق مايدانعا شىعا الماي, نە جازعاندارىن كىتاپ ەتىپ شىعارا الماي, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ىشقۇسا ارماندا ءوتتى. 1988 جىلى ۇزاق ناۋقاستانىپ ومىردەن وزدى. سودان كەيىن عانا ول تۋرالى ەپتەپ ايتىلا باستادى. العاشقى جىر جيناعى 1993 جىلى داۋلەت احمەتباي ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن «كوش-كەرۋەن» دەگەن اتپەن, ودان كەيىن 2005 جىلى جانبولات اۋپباەۆ پەن دۇكەن ءماسىمحان ۇلىنىڭ العىسوزىمەن «اتامەكەن» دەگەن اتپەن جارىق كوردى.
الداعى ۋاقىتتا م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دايىنداۋىمەن اقىن شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق جيناقتارى جارىق كورمەك.
ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ولكەتانۋشى