1991 جىلعى تامىز داعدارىسى جەتپىس جىل ۇستەمدىك قۇرعان كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىنا الىپ كەلدى. وسى تۇستا ەلىمىز دە ەگەمەندىك الىپ, 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىندا قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلدى. سودان بەرى 31 جىل ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ ءۇشىن قانشاما قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. ول كەزەڭ دە بۇگىندە تاريح قويناۋىنا ەندى.
«كەڭەس داۋىرىندە كسرو-نىڭ تۇپكىر-تۇكپىرىندە ءجۇرىپ ساربازدان پولكوۆنيككە دەيىن اسكەري قىزمەتتە بولعان ءبىز كەڭەس ۇكىمەتى ىدىراي باستاعاندا-اق, قازاقستاندا قىزمەت ەتەمىز دەپ ەلگە قايتۋدى ۇيعاردىق. وسىلايشا, «ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ» دەپ مەن دە وتانىما ورالدىم», دەيدى گەنەرال-مايور مارات ناعۇمانوۆ.
اڭگىمەنىڭ القيسساسىن «بالا كۇنىمدە اسكەري تەڭىزشى وفيتسەر بولۋدى ارماندادىم» دەپ باستاعان اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, فلوتتا بولعان كورشىسى ومار حاباروۆ تەڭىزشى فورماسىمەن اۋىلعا كەلگەندە اتاسىنىڭ تىماعى مەن شاپانىنان باسقا ەشتەڭە كورمەگەن بالاعا دۇنيەدە ودان كەرەمەت ماماندىق جوقتاي كورىنەدى. وسە كەلە تەڭىزشى وفيتسەر بولۋدى ارمانداعانمەن, وقۋعا تۇسۋگە بارعاندا دەنساۋلىعى بويىنشا وتپەيتىن بولىپ, جاياۋ اسكەر ساپىنا الىنادى. ءبىر جىل توعىز اي وتان الدىنداعى بورىشىن وتەگەن سوڭ عانا «وفيتسەر بولسام» دەگەن ارمانىن جۇزەگە اسىرماققا ۋچيليششەگە تۇسەدى. ءسويتىپ, ارداگەردىڭ العاشقى وفيتسەرلىك جولىنىڭ اشىلعانى تۋرالى اڭگىمەسىن ول: «وقۋعا تۇسۋىمە اسكەردە ءجۇرىپ العان «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىم, ونىڭ گازەت بەتىنە شىعۋى جانە سوعىسقا قاتىسقان كوكەم مەن ناعاشى اتامنىڭ جاساعان ەرلىكتەرى سەبەپشى بولدى» دەپ ءوربىتتى.
اسكەردەگى قىزمەت بابىمەن ول 1991 جىلدىڭ 29-30 ناۋرىزىندا ماسكەۋدە وتكەن كونفەرەنتسياعا بالتىق اسكەري وكرۋگى كوميسسياسى باقىلاۋ مارشىنىڭ توراعاسى رەتىندە دەلەگات بولىپ بارادى. اسكەري ادامداردان باسقا بۇل كونفەرەنتسياعا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ دا وكىلدەرى قاتىستى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءسابيت بايجانوۆ تا بار ەدى. ءۇزىلىس كەزىندە ەكى قازاق ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ, تىلدەسەدى. ءسابيت بايجانوۆ: «قايدا جۇرسىزدەر, ەلگە قايتىڭىزدار», دەيدى. مارات ناعۇمانوۆ وعان «پولكوۆنيك» اتاعىن الىپ ورالامىن» دەپ ۋادە بەرەدى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ول ەلگە ورالۋ جايلى ىشتەي شەشىم قابىلدايدى.
1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتىعا كەلىپ العاشقى قورعانىس ءمينيسترى ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە كىرەدى. وسىلايشا 1992 جىلدىڭ 24 اقپان كۇنى تمد بىرىككەن قارۋلى كۇشتەرى باس قولباسشىسىنىڭ №18 بۇيرىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.س. كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى كوماندالىق ۋچيليششەسى باستىعىنىڭ كومەكشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, ءساۋىر ايىندا ەلگە كەلەدى. ال 7 مامىر كۇنى قارۋلى كۇشتەر قۇرىلادى.
«سول كەزدە ساعادات نۇرماعامبەتوۆ ماعان: ء«دال قازىر ءبىزدىڭ ارميا ءۇشىن وفيتسەرلەر دايىنداۋ – باستى مىندەت. گەنەرال اتاعىن ءالى دە الاسىڭ, ال وفيتسەرلەر بۇگىن اۋاداي قاجەت» دەگەن-ءدى. وسى ءبىراۋىز ءسوز قانات ءبىتىرىپ, ءوز ەلىمە قىزمەت ەتسەم دەگەن كۇش-جىگەر بەردى», دەپ ەسكە الادى گەنەرال.
ۇلى كوش وسىلايشا وفيتسەرلەر اراسىندا عانا ەمەس, ساربازدار مەن كۋرسانتتار قاتارىندا دا جالعاستى. 1992 جىلى 204 ءبىتىرۋشى تۇلەكتىڭ كوبى ەلدەرىنە كەتىپ, 22 ادام عانا قالدى, ولاردىڭ 11-ءى – قازاق. نەگىزى ون ەكى قازاق بولاتىن. «وزگە ەلگە كەتكەنمەن ول دا ۋاقىت وتە كەلە ەلگە ورالدى», دەيدى گەنەرال. سول زاماندا بۇگىندە حاركوۆ گۆارديالىق جوعارى تانك كوماندالىق ۋچيليششەسىنەن كۋرسانت نۇرلان قاشاعانوۆ (قازىر گەنەرال) كەلدى. كيەۆتەگى جالپى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنەن اعالى-ءىنىلى دىنمۇحامەد پەن اسلان جۇسىپوۆتەر دە ورالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىرى – پولكوۆنيك, ءبىرى – گەنەرال-مايور. مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. ءتۇرلى اسكەري وقۋ ورىندارىنان جاس ماماندار اعىلىپ ەلگە كەلىپ جاتتى.
قارۋلى كۇشتەر قۇرىلعان تۇستا تۋعان جەرگە ورالعان مارات سەرالى ۇلى الماتىداعى جوعارى اسكەري ۋچيليششە ديرەكتورىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيا جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالىپ, كوپتەگەن وفيتسەر كادردى وقىتۋعا اتسالىسادى. ودان كەيىن قارۋلى كۇشتەر اكادەمياسىندا, قۇرلىق اسكەرلەرىندە تاربيە جونىندەگى ورىنباسار, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقارادى.
ول ۋاقىتتا قورعانىس سالاسىندا كادر جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى بايقالاتىن. وسىنداي قاجەتتىلىكتەن سوڭ اسكەري ۋچيليششەدە قارۋلى كۇشتەرگە 11 ماماندىق بويىنشا, ونىڭ ىشىندە موتواتقىشتار, تانكيستەر, ارتيللەريستەر, راقج قىزمەتى, ينجەنەرلەر, بايلانىسشىلار, اۆتوموبيليستەر, ءۇش باعىتتا تىلدىق قامتاماسىز ەتۋشىلەر جانە تاربيەشى وفيتسەرلەر دايىنداۋ جونىندە كوپسالالى اسكەري وقۋ ورنىن قايتا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. بۇل 11 ۋچيليششە قۇرۋمەن بىردەي بولدى. ودان وزگە ۋچيليششە بازاسىندا بارىنشا اسكەري قىزمەتشىلەردى وقىتاتىن ەكستەرنات ۇيىمداستىرىلادى. جان-جاقتان وقۋعا تۇسۋگە تالاپكەرلەر كەلە باستاعان. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كادەت كورپۋسىنا تۇسۋگە نيەت بىلدىرگەندەردى وقۋعا قابىلداۋ دا الماتىداعى اسكەري ۋچيليششەدە وتكەن.
وفيتسەر كادرلاردىڭ ىشىندە بۋىن, پولك, ديۆيزيا, كورپۋس ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋى ءتيىستى كومانديرلەردى دايىنداۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتى تۋىنداتتى. ەلىمىزدە جالپى اسكەري جانە شەكارا اسكەرلەرى اتتى ەكى عانا ۋچيليششە بولدى. ولاردىڭ ارقايسى ءوز بازاسىندا اسكەري اكادەميا قۇرۋدى ويلاستىردى. ويتكەنى بۇل اسكەري ۋچيليششە كوپتەگەن اسكەري ماماندىقتارعا وفيتسەرلەر دايارلايتىن مىقتى وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامى بار, جاقسى وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى بار ءبىلىم ورداسى بولاتىن.
گەنەرال-مايور مارات ناعۇمانوۆ پرەزيدەنت – قارۋلى كۇشتەر جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ اتىنا جوعارى اسكەري ماماندىقتاردا ءبىلىم بەرەتىن وفيتسەر كادرلاردى دايىنداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا تىكەلەي قۇجاتتار دايىنداۋمەن دە اينالىسادى. الماتىداعى اسكەري ۋچيليششەنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارادا اسكەري تاربيە ءىسىنىڭ مايتالمانى قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ اتىنان وفيتسەر كادرلاردى دايىنداۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن گراموتامەن ماراپاتتالادى. بۇل ماداق مارات سەرالى ۇلى ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇلكەن قۇرمەت بەلگىسى. العاشقى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اسقان ابىروي ەكەنىن, اسكەري ءبىلىم جۇيەسىندە التى جىلدان استام ەڭبەك ەتكەنىن, ۋچيليششەنىڭ تاربيە سالاسىنداعى, سوسىن قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري اكادەمياسىنداعى ەڭبەگى ەش كەتپەگەنىن ايتادى.
قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلۋى جايلى ەستەلىگىنىڭ سوڭىندا اسكەري كەڭەس مۇشەسى – بالتىق اسكەري وكرۋگى ساياسي باسقارماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-پولكوۆنيك يۆان سەمەنوۆيچ مەدنيكوۆتى ەرەكشە اتاپ وتكەن مارات سەرالى ۇلى ونىڭ «پولك كومانديرلەرىن كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي ساقتا, ءىسى مەن لاۋازىمىن تولىق مەڭگەرۋى ءۇشىن ولارعا اتتاي ءۇش جىل ۋاقىت كەرەك. ال جاس لەيتەنانتتاردى جازالاۋعا مۇلدە بولمايدى. ەرتەڭ ولاردان جاقسى كومانديرلەر شىعادى. قولاستىنداعىلاردى بولاتتاي داۋسىڭمەن باسىپ تاستاما» دەگەن ءسوزى جۇرەگىندە جاتتالىپ قالعانىن, وفيتسەر كادرلاردىڭ قانشالىقتى باعالايتىنىن بىلدىرگەنىن, وسى قاعيدا ءوزىنىڭ دە ۇستانىمى بولعانىن دايەكتەپ, قازىرگى كومانديرلەرگە دە كادرلاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ولاردى اسكەري ءىستىڭ قاجەتىنە مۇقيات جۇمساۋدى ايتۋ پارىزى ەكەنىن جەتكىزدى.
ءسوز اراسىندا بالا كۇنىندە باۋىرجان مومىش ۇلى, مالىك عابدۋلليندەي قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگىن ەستىپ وسكەنى, جات جۇرتتا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە دە مارات ناعۇمانوۆتىڭ شىققان تەگىن ۇمىتتىرماي, قايتا بويىندا ماقتانىش سەزىمىن وياتقان. كوپتى كورگەن گەنەرالدىڭ مەدالدارىن كورىپ, «ماراپاتتارىڭىزدىڭ قايسىسى جانىڭىزعا جاقىن؟» دەپ سۇرادىم. ول كىسى: «باسقالارىن قايدام, وزىمە بارىنەن ىستىعى, العاش سارباز اتانعان كەزدە العان «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىم» دەپ كەۋدەسىنە تاعىلعان مەدالداردىڭ ەڭ تومەنگىسىن سيپالاپ, سوناۋ جاستىق شاعىنا ويشا بارىپ قايتتى.
ساربازدان گەنەرالعا دەيىنگى داڭعىل جولدى ابىرويمەن ءجۇرىپ وتكەن, ءالى كۇنگە ساپتا جاستارعا اسكەري ءىلىم مەن تاربيە بەرۋگە ەلەۋلى ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان قارۋلى كۇشتەردىڭ ارداگەرىنە ەل يگىلىگىنە جۇمسار قاجىماس قايرات تىلەدىك.
قارلىعاش اقىلبەك,
اسكەري جۋرناليست