تاتۋ كورشىلىكتىڭ تەمىرقازىعى

سىرتقى ساياسي قارىم-قاتىناستىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس ەلىمىزدە 2023-2027 جىلدارى 13 مەملەكەتپەن­ ۆيزاسىز ءتارتىپ ەنگىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسۋ كوزدەلىپ وتىر. جوسپارلانعان قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – «قازاقستان رەس­پۋ­­ب­لي­كاسى مەن قىتاي حالىق رەس­پۋبليكاسى ارا­سىنداعى ۆيزالىق تالاپتاردان ءوزارا بوساتۋ تۋرالى­ ۇكى­مەتارالىق كەلىسىم». ەسكەرەتىن ءبىر جايت, بۇل قۇجات قول قويىلعان كۇننەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلمەيدى. كەلىسىم كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن الدىمەن «ميگراتسيالىق اقپاراتتىڭ الما­سۋى تۋرالى» قۇجاتقا قول قويىپ, ونى راتيفيكاتسيالاۋ قاجەت.

پرەزيدەنتتىڭ بۇل مەملەكەتتىك ساپارى كارانتيندىك شەكتەۋلەردەن كەيىن تۇرالاپ قالعان ەكى ەلدىڭ ەكونوميكا جانە ساۋدا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنا جاڭا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇگىندە قازاقستان مەن قىتاي ىشكى سايا­سي ترانسفورماتسيا ۇدەرىستەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, تىڭ بەلەستەردى ەڭسەرىپ, دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ساپار ەكى ەل باسشىلارىنىڭ قايتا سايلانۋىنان كەيىنگى العاشقى كەزدەسۋى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

گەوساياسي تۇرعىدان العاندا, ەكى ەل اراسىنداعى ۆيزاسىز رەجىم ءۇشىن الاڭدايتىن رەتىمىز جوق. ەڭ قاسيەتتى ءارى قاستەرلى قۇندىلىعىمىز, ەڭ باس­تى بايلىعىمىز – تاۋەلسىزدىگىمىز بەن اۋماق­تىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋدا ءبىزدىڭ قىتاي باسشىلىعىنان كەپىلدىك العانىمىزدى ەسكەرگەن ءجون. سي تسزينپين وتكەن جىلعى قىركۇيەكتە استاناعا رەسمي ساپارى كەزىندە «حالىقارالىق كونيۋنكتۋرا قانشالىقتى وزگەرسە دە ءبىز قازاقستاندى, تاۋەلسىزدىكتى جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتى قورعاۋدى بەرىك قولدايمىز» دەپ بۇكىل الەم الدىندا جاۋاپتى تۇردە مالىمدەدى. سوندىقتان دا بۇل ساپار ارقىلى قىتايلىق تاراپ ەلىمىزگە دامۋى تۇراقتى, ءبىرىزدى سىرتقى ساياسات ۇستاناتىن, حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى جانە ەلەۋلى ەكونوميكالىق الەۋەتى زور سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر.

جاھاندىق شيەلەنىس پەن جاڭا ءتار­تىپ­تىڭ قالىپتاسۋى جاعدايىندا بەيجىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا ءداستۇرلى ارىپ­تەستەرىمەن قاتارىن تولتىرۋعا جانە كورشىلەرىمەن دوستىق بايلانىستى نى­عايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاياۋ­دا­عى­ ساپارى قازاقستان ءۇشىن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ مىندەتتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن قادام بولارى ءسوزسىز.

جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ارا­سىن­داعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ 30 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ەندى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى دوستىق باي­لانىستىڭ كەلەسى 30 جىلدىعى «التىن» داۋىرگە اينالۋعا ءتيىس دەسەك­ ار­تىق­ ايتقاندىق ەمەس. وسىعان وراي ساپار اياسىنداعى كەلىسسوزدەر بارى­سىن­دا دوستىق پەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتى­ماقتاستىققا نەگىزدەلگەن ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ, بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلماق.

قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ۆيزاسىز رەجىم بىزگە نە بەرەدى؟ ونىڭ پايدالى تۇستارى قانداي دەگەن سۇراقتاردى تالداپ كورسەك.

ءبىرىنشى. ەكىجاقتى ساۋداداعى الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستى وڭتايلاندىرادى. قازاقستان بۇعان دەيىن دە وتىز شاقتى مەملەكەتپەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتقانىن ەسكە سالعىم كەلەدى. كەلەشەكتە تاعى دا الەمنىڭ 26 ەلىمەن وسىنداي كەلىسىمگە كەلۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال ەلىمىز قازىرگى كۇنى بىرجاقتى ۆيزاسىز رەجىم بويىنشا الەمنىڭ 80 ەلىنىڭ ازاماتتارىنا اشىق. ونىڭ ىشىندە قىتاي ازاماتتارىنا بىلتىردان بەرى 14 كۇنگە دەيىن ەلگە ۆيزاسىز كىرۋگە رۇقسات ەتىلسە, بيىلدان باستاپ ونى ءبىر ايعا دەيىن سوزۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار تالقىلانىپ جاتىر. بۇل جولى بىرجاقتى ەمەس, ەكىجاقتى ۆيزاسىز رەجىم ورناپ, ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى دا ءوزارا وتىز كۇنگە دەيىن ەمىن-ەركىن كىرىپ-شىعا بەرەتىن بولادى.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالى­مە­تىنشە, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارى ناتيجەسىندە ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىن 30 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ماقساتتا ينۆەستيتسيالىق, تۋريستىك جانە جالپى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ قاجەت. وسىعان وراي ۆيزاسىز­ رەجىمدى ورناتۋ باستاماسى پايدا بولدى. وعان پاندەميا كەزىندە ساۋدا-شارۋا­شىلىق قاتىناستاردىڭ توقتاپ قالۋى سەبەپ بولعان. بۇل جايت وتاندىق ءىرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە زيانىن تيگىزدى. بۇل رەتتە قىتايدىڭ قازىرگى كەزدە دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكىنشى ەكونوميكا­سى­نا اينالعانى, الەمدەگى اتاقتى برەند­تەر­دىڭ كوپشىلىگى شىعىس كورشىمىزدە شىعا­رى­لاتىنىن, ميلليارد جارىم حالقى بار­ اۋماقتا كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قا­جەت زاتتار, ونىڭ ىشىندە زاماناۋي­ تەح­نو­لوگيالارعا قاجەت بۇيىمدار وندىرى­لە­تىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

ەكىنشىدەن, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ بۇل قادامعا بارۋىنا سانكتسيالىق تەكەتىرەس جاعدايى دا يتەرمەلەپ وتىرعانىن ۇمىتپاعان دۇرىس. اينالامىزداعى ەلدەرگە سانكتسيالار سالىنىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە اكەپ سوعىپ جاتقانى بەلگىلى. مەم­لە­كەت باس­شىسى تاياۋدا اتاپ وتكەندەي: «...ەكو­­­­نوميكالىق جانە لوگيستيكالىق باي­­لانىستاردىڭ ءۇزىلۋى رەكوردتىق ين­ف­ليا­تسياعا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋ­­­لاۋىنا جانە مەملەكەتتەردىڭ قارىز­دىق جۇكتەمەسىنىڭ وسۋىنە اكەلىپ وتىر. ساۋدا كەدەرگىلەرى كوبەيىپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمسىزدىك ارتىپ­ كەلەدى. وسىنداي جاعداي اياسىندا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت».

قىتايعا ءوز تاۋارلارىن ەۋروپاعا تاسىمالداۋ ءۇشىن جاڭا كولىك دالىزدەرى اسا قاجەت. ول ميللياردتاعان قاراجات شىعارىپ بولسا دا, ترانسكاسپي حالىق­ارا­لىق كولىك باعدارىن پايدالانعىسى كەلە­دى. ءبىز مۇنداي بىرەگەي مۇمكىندىكتى پاي­دالانۋىمىز قاجەت. بۇل نەگىزىنەن مۇنايعا بايلانعان بيۋدجەتىمىزگە قو­سىم­شا قارجى قۇيىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ەگەر ودان باس تارتساق, قىتايلار قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, يران ارقىلى تۇركيا مەن ەۋروپاعا ءوز تاۋارلارىن تاسىمالداسا, ءبىز شەتتە قالامىز.

وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت, ورتا­لىق­ ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر بولىگى قىتايمەن ۆيزا­سىز رەجىم ورناتقان جانە قالعان مەملەكەتتەر دە ورناتقالى وتىر. بۇل ماسەلە جاقىندا وتەتىن «قىتاي – ورتا­لىق ازيا» سامميتىندە تۇبەگەيلى شە­شى­لەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ەگەر ءبىز وسى ۇدەرىستەن شەت قالىپ قويساق, وندا ساۋدا ترانزيتىنەن تۇسەتىن قىرۋار قارجىدان قاعىلارىمىز ءسوزسىز.

«وتتى تۇرتە بەرسەڭ – وشەدى, كورشىنى تۇر­تە بەرسەڭ – كوشەدى» دەيدى دانا قازاق.­ سوندىقتان مىڭداعان شاقىرىمدىق ور­تاق شەكارامىز بار, ساۋدا بايلانىسى­نا­ قولايلى, ەكونوميكامىزعا پايدالى كور­شى­مىزدەن باستى الا قاشپاي, ودان تۇسەتىن تابىستى ويلاپ, بايسالدى بايلانىستارىمىزدى اقىلعا سالىپ, ءوز مۇددەمىزدى دە ۇمىتپاي ەكەۋارا ۆيزاسىز رەجىمدى قۇپ كورگەن دۇرىس.

ال وزگە ەلدىڭ ازاماتتارى قاپتاپ كە­تە­­دى دەگەن بايبالامعا كەلسەك, بىلتىر­ 14­ كۇنگە ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزىلگەلى بە­رى ەلى­­­مىزگە ىسكەرلىك جانە تۋريستىك ماق­سات­تا­­ تەك 8 مىڭ عانا قىتاي ازاماتى كەلىپ-كەت­­­كەنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. سىرت­قى­­ ىس­­تەر مينيسترلىگى مەن مادەنيەت مي­نيس­تر­­­­­لىگىنىڭ جوسپارىنا ساي ۆيزاسىز رەجىم وتىز­ كۇنگە سوزىلسا, العاشقى جىلى 50 مى­ڭ­­­­داي تۋريست پەن كاسىپكەر كىرىپ-شى­عا­­دى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ولار­دىڭ­ ارا­سىندا كورشى ەلدەن كەلەتىن قان­داس­تا­­رىمىز دا كوپ ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.

بۇدان باسقا گەوەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق پايدالى جاقتارى تۋرالى بايانداپ وتسەك. ەكى ەل اراسىنداعى ۆيزاسىز رەجىم – ينۆەستيتسيالىق قىزمەت ءۇشىن پروگرەسسيۆتى قۇقىقتىق بازانى قۇرۋعا, قىتاي مەن قازاقستانعا ءىسساپارلار ءۇشىن تۇراقتى جانە بولجامدى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ينۆەستورلاردى قولداۋعا باعىتتالعان تاعى ءبىر قادام. بۇل رەجىم وسى باعىتتى جوسپارلاۋدى دا ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. ساباقتاس سالالار ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تۋريزم يندۋسترياسى قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ءتيىمدى.

قازىرگى كەزدە رەسەي مەن تۇركيا, وڭ­تۇستىك كاۆكاز بەن ورتالىق ازيا ەل­دە­رىمەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتقانبىز, ال ەۋرووداقپەن ۆيزالىق تالاپتاردى جە­ڭىلدەتۋ بويىنشا ءتيىستى كەلىسسوزدەر جۇر­گىزىلىپ جاتىر. اقش ءبىزدىڭ ازامات­تا­رىمىزعا ون جىلدىق ۆيزالاردى بەرە باستادى. تاياۋ شىعىستا يران, بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرى, قاتار, ازيا­دا وڭتۇستىك كورەيا, مالايزيا, ين­دو­نەزيا سياقتى ەلدەرگە بارۋ ءۇشىن ازا­مات­تارىمىزعا ۆيزا قاجەت ەمەس. تەك بىل­­­تىر­­دىڭ وزىندە قازاقستان ۆيزالىق تالاپ­­تاردى ءوزارا الىپ تاستاۋ تۋرالى 10 ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن الەمنىڭ 36 ەلى اشىق جانە دە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسىپ كەلەدى.

ايتا كەتەر تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, قازاقستان مەن قحر ازاماتتارىنىڭ ەكى ەلدىڭ اۋماعىندا ۆيزاسىز بولۋى 30 كۇنمەن شەكتەلەدى جانە بۇل تەك تۋريستىك جانە كەلىسىمشارتتار جاساسۋ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, كونسۋلتاتسيالىق قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە باسقا دا ىسكەرلىك ماقساتتارعا عانا ارنالادى. ەڭ باستىسى بۇل رەجىم ەل اۋماعىندا جۇمىس ىستەۋگە قۇقىق بەرمەيدى. وسى ورايدا قىتاي ازاماتتارىنا وسى ۆيزاسىز رەجىم اياسىندا ەڭبەك ەتۋگە جانە وزگە دە اقى تولەنەتىن قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا تىيىم سالىناتىنىن ايرىقشا ايتىپ وتكىم كەلەدى.

ءۇشىنشى ماسەلە. وسى جاعدايعا وراي قوعامداعى نارازىلىقتىڭ وسۋىنە بايلانىستى قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندارىمەن بىرلەسىپ حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ساراپشىلارى, قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىنىڭ قاتىسۋمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­­رىندا قىتاي ازاماتتارىنىڭ قازاق­­ستاندا بولۋ ءتارتىبى, قازاقستان – قى­تاي اراسىنداعى ۆيزاسىز رەجىمنىڭ ارتىق­شىلىقتارى مەن وڭ اسەرى تۋرالى اقپا­راتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى باستالدى. وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, وتكەن جىلى ەلىمىز تەك قىتاي ەمەس, سونىمەن قاتار ءۇندىستان جانە يران ازاماتتارىنا دا بىرجاقتى تارتىپتە 14 كۇندىك ۆيزاسىز كىرۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن بولاتىن. ال حالىق سانى جاعىنان ءۇندىستان جۋىر­دا قىتايدى باسىپ وزىپ, الەمدەگى ەڭ تۇرعىنى كوپ ەلگە اينالعانى بەلگىلى.

جىل باسىنان بەرى قازاقستانعا 4 ميل­­­­ليون 195 مىڭ شەتەلدىك كەلگەن.­ كەت­كەندەردىڭ سانى – 4 ميلليون 44 مىڭ­ ادام. بۇلاردىڭ ءبارى الەۋەتتى تۋريس­تەر جانە ەلگە اقشاسىن تاستاپ كەتەتىن قوناقتار. كەلگەندەردىڭ 90 پايى­زى – تمد ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى. ال تمد ەلدەرىمەن بىزدە اۋەل باستان ۆيزا بولعان جوق. بيىل قىتايدان تەك 64 مىڭ ازامات كەلىپ-كەتكەن, ونىڭ ىشىندە ءۇش تاۋلىككە دەيىن – 34 مىڭ, 10 تاۋلىككە دەيىن – 12 مىڭ, 30 تاۋلىككە دەيىن – 8 مىڭ,­ 90 تاۋلىككە تەك 6400 ادام كەلگەن, ال 1 مىڭ 800 ادام 90 تاۋلىكتەن استام بولعان. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان­دا 13 900­ قى­تاي­ ازاماتى بار. ال 2022 جىلى قىتايعا ەلىمىزدەن 95 760 قازاقستان ازاماتى بارعان ەكەن.

كوشى-قوندى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا 15 مىڭ شەتەل ازاماتى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, ونىڭ ىشىندە 18-ءى – قىتاي ازاماتى. ولار ەلىمىزدەن شىعارىلدى. بۇل ءاربىر ەلگە كەلگەن شەتەلدىكتىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى ءتيىستى ورىنداردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا ەكەنىن بىلدىرەدى ءارى ولاردىڭ ءبارى اقپاراتتىق جۇيەگە ەنگىزىلگەن. ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر قازاقستاندا تۇراقتى تۇردە 16 مىڭ 550 قىتاي ازاماتى تۇرادى دەپ تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە 14 مىڭ 396-سى­ – ەتنوستىق قازاق. ياعني باسىم كوپشىلىگى ءوزىمىزدىڭ قانداستار. بيىل 180 ەتنوستىق قازاق ەسەپكە قويىلدى. 411 ادام قازاقستان ازاماتتىعىنان ايىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 164 ادام قوس ازاماتتىعى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى – رەسەي ازاماتتارى.

2023 جىلدىڭ ءۇش ايىندا ەلىمىزدە 25 018 نەكە قيىلسا, ونىڭ ىشىندە قىتاي ازاماتتارىمەن 12 نەكە تىركەلگەن جانە ولاردىڭ اراسىندا دا قانداستارىمىز بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. 2023 جىلعا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ءۇشىن 22 مىڭ كۆوتا بولىنسە, ونىڭ 14 730-ى­ شەتەل ازاماتىنا بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە قىتاي ازاماتتارى – 3 579 ادام. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى 13 مىڭ قىتايدىڭ تەك 3 500-ءى جۇمىستا, قالعانى تۋريزم جانە باسقا جاعدايلارمەن ءجۇر.

ۆيزاسىز رەجىمدى ەنگىزگەننەن كەيىن ءىىم كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى مەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون كوميتەتى شەتەل ازاماتتارىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جۇمىستارىن قولعا الادى. بۇل ءۇشىن بارلىق زاڭنامالىق قۇرال پايدالانىلادى. قاجەت جاعدايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسى سالاداعى زاڭنامانى قاتاڭداتۋعا دايىن.

سونىمەن قاتار ەڭبەك كوشى-قونى دا ماڭىزدى ماسەلە. ەلىمىز دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت, شەتەلدىك ءوندىرىس قۇرالدارىن پايدالانادى جانە شەتەلدىك كومپانيالار ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەيدى. سول كومپانيالار قىزمەتىن ءارى قاراي جۇرگىزۋى جانە ونى دامىتۋ ءۇشىن ەلگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشى قاجەت. بۇل – بارلىعىمىزعا ايان ماسەلە. ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جىل سايىنعى كۆوتانى بەكىتەدى. سول كۆوتانىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە تەك قاجەتتى شەتەلدىك مامانداردى الىپ كەلۋگە رۇقسات بەرىلەدى.

كىمدەر تارتىلادى دەگەن سۇراققا كەلسەك, مينيسترلىكتىڭ مالىمەتى بويىنشا قازىرگى كۇنى 5 مىڭ 262 ادام – قۇرىلىس, 1 مىڭ 400 ادام – تاۋ-كەن ءوندىرىسى, 1 مىڭ­ 143 ادام – اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بالىق شارۋاشىلىعى, 970 ادام – ءارتۇرلى تەحنيكالىق قىزمەت جانە 882 ادام وڭدەۋ كاسىبىنە قابىلدانعان. ونىڭ ىشىندە 3 579 قىتاي ازاماتى مي­­نيسترلىك بەرگەن رۇقسات بويىنشا زاڭ­دى­ تۇلعالاردا قىزمەت جاساپ جاتىر. رەسەيدەن – 1 437, ءۇندىستاننان – 1 682, وزبەكستاننان 1 347 ادام قىزمەت جاساپ ءجۇر. بۇل تەك زاڭدى تۇلعالاردا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار. بۇلارعا قويىلاتىن ارنايى تالاپ بار. ولاردى تەك ءبىرىنشى باسشىلار, ءبولىم باسشىلارى, ماماندار جانە تومەنگى دارەجەلى قىزمەتكەرلەر رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. بىراق ءبىر جىل ىشىندە قازاقستاندىق ازاماتتاردى ۇيرەتىپ, سولاردىڭ ورنىنا قويۋ كەرەك دەگەن شارت قويىلادى.

ءبىزدىڭ ەلدە جوعارى بىلىكتى مامانداردى قاجەت ەتەتىن مەكەمەلەر بار. ول جەرگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشى شەكتى سانمەن جوعارى لاۋازىمدارعا جانە ءزارۋ كاسىپتەرگە رۇقساتسىز الىنادى. مىسالى, «استانا حاب», «استانا» حقو دەگەن سەكىلدى ۇيىمدار. سول سياقتى مەكەمەلەرگە IT نەمەسە قارجى ماماندارى ۇزاق ەمەس ۋاقىتقا جانە باقىلاۋ ارقىلى شەكتەۋلى تۇردە جۇمىسقا كىرە الادى.

كورپوراتيۆتىك اۋىسىم ارقىلى دا مەملەكەتىمىزگە شەتەلدىك ازاماتتار كەلەدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازاقستان دسۇ قۇرامىنا كىرگەننەن كەيىن وسى ۇيىمنىڭ كەي تالاپتارىنا سايكەس شەتەلدىك كومپانيالار ءوزىنىڭ وسى جەردەگى مەكەمەلەرىنە شەتەلدە كەمىندە ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەن ازاماتتاردى اۋىس­تىرۋ ارقىلى جۇمىسقا الادى. ولاردىڭ سانى 1 735-تەن اسپايدى.

ءۇي شارۋاشىلىعىنا جىل سايىن بولەك كۆوتا بەكىتىلەدى. بيىل بۇل كۆوتا 297 مىڭ ازاماتتى قۇراعان بولسا, قازىر 87 مىڭ ازامات ەلدە جۇمىس ىستەيدى. ول ازاماتتار نەگىزىنەن وزبەكستان (47 مىڭ), ازەربايجان (809), تاجىكستان (2 389), گرۋزيادان (5 ادام) كەلىپ وتىر. الىس شەتەلدەردەن مۇنداي قىزمەتكە ازاماتتاردى الۋعا مۇمكىندىك جوق, سەبەبى زاڭمەن شەكتەلگەن. سول سەبەپتى قىتاي ازاماتتارى بۇل جەرلەرگە كەلە المايدى.

بۇگىنگى تاڭدا ەڭبەك ميگرانتتارىن باقىلاۋ قالاي جۇرگىزىلەدى دەگەنگە كەلسەك. بىرىنشىدەن, مينيسترلىك ارنايى كۆوتا بەكىتەدى. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەكەمەلەردىڭ تالابىنا, ارىزىنا بايلانىستى قاجەتتىلىكتى تەك­سەرىپ كۆوتا بەكىتۋ ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لى­گىنىڭ كوشى-قون كوميتەتىنە جىبەرەدى. كۆوتا بەكىتىلگەننەن كەيىن سول ازاماتتار ماماندىقپەن كەلگەنىن تەكسەرۋگە اتالعان كوميتەت قۇقىلى. سول باعىتتا ەلىمىزدە اكىمدىك جانىنداعى ەڭبەك ينس­پەكتسيالارى جۇمىس ىستەپ جاتىر.

1991 جىلدان بەرى ەلگە 1 ميلليون 112 مىڭ­نان استام قانداس كەلدى. ولاردىڭ 20 پايى­زى­ قىتاي مەملەكەتىنەن. ولارعا ۆيزا­سىز كەلۋگە بايلانىستى قانداي جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى؟ قازىر قانداستار ۆيزاسىز كەلسە دە, ولارعا جەڭىلدەتىلگەن ءتاسىل ارقىلى قانداس مارتەبەسى بەرىلەدى. ءارى قاراي ولاردىڭ ازاماتتىق الۋعا قۇقىعى بار. بۇدان بىلاي ولار شەتەلدەگى قازاق­ستان ەلشىلىگىنە ارىز تاپسىرا الادى.­ قۇ­جات­تارى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە جىبەرىلەدى. ءبىر اي كولەمىندە تەكسەرۋدەن وتكەننەن كەيىن شەتەل­دە جۇرگەننىڭ وزىندە قانداس مارتەبەسىنە رۇقسات بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەندە قۇ­جاتتارىن رەسىمدەمەي-اق ازاماتتىق الۋ­عا­ ءوتىنىش بەرە الادى.

تاعى ءبىر ماسەلە – بوسقىندارعا قا­تىستى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە قازىر بوس­قىندارمەن جۇمىس ىستەۋ قۇزىرەتى بەرىل­گەن. قىتاي ازاماتتارى ەلگە كەلىپ, جەتى ازا­مات بوسقىن مارتەبەسىن العان. ولار – ەتنوستىق قازاقتار. سول جەردە ءبىراز قيىن­دىققا تاپ بولعاننان كەيىن ەلگە شەكارا ارقىلى زاڭسىز كەلگەنىنە بايلانىستى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ءوز قۇزىرەتىندە بوسقىن مارتەبەسىن بەرگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ شارۋاسىمەن الماتى وبلىسى اكىمدىگى اينالىسىپ جاتىر, بولاشاقتا قازاقستان ازاماتتىعىن الۋى مۇمكىن.

ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, اياققا تۇرا باستاعان كەزدە ينۆەستيتسيا تارتۋ بو­يىنشا ۇلكەن جۇمىس باستالدى. سول كەزدە دە حالىق اراسىندا «نەگە ءبىز جەر قويناۋىن شەتەلدىكتەرگە بەرىپ جاتىرمىز, نەگە اۋىلشارۋاشىلىق جەرىمىزگە, قۇرىلىسقا شەتەلدىك كومپانيالار كىرىپ جاتىر؟» دەگەن كۇدىكتەر بولدى. بىراق وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىنىڭ كەرەك ەكەنىن ۋاقىت كورسەتتى. ينۆەستيتسيانىڭ ەل ەكونو­ميكاسىنا, ەلدىڭ دامۋىنا پايداسىن ۇلگى ەتىپ كورسەتكەن قىتايدىڭ ءوزى ەدى. كەزىندە ايگىلى دەن سياوپين «اشىق ەسىك تەورياسىمەن» قىتايعا بارلىق ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, زاڭداستىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا قىتاي بۇگىنگىدەي دارەجەگە جەتتى.

ەكىنشىدەن, ەل ەكونوميكاسى ءالى تولىقتاي اياققا تۇرىپ كەتكەن جوق. سول ءۇشىن ءتۋريزمدى دامىتۋىمىز اسا قاجەت. بىزدە تۋريزم سالاسى ەندى عانا وركەندەپ كەلەدى. وسى سالاعا دا مۇمكىندىگىنشە جول اشۋىمىز كەرەك. مۇنى تۇسىنەتىن ۋاقىت كەلدى. ءتۋريزمنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانداي پايدالى ەكەنىن با­ۋىرلاس تۇركيا ەلى كورسەتىپ وتىر. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ميللياردتاعان قارجى تۋريزمنەن ءتۇسىپ جاتىر. بىزدە قازىر ينفراقۇرىلىم دامىپ كەلەدى, شەتەلدىكتەرگە كورسەتەتىن كورىكتى جەرلەرىمىز دە بار.

ايگۇل قۇسپان,

ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر,

قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى