ارداگەر

قىزىلوردا وبلىسىندا كولحوزشىلار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول اۋىل مەكتەبىن ەكستەرن­مەن ءبىتىردى. جوسالى اۋدانىنىڭ ورتا­لى­عىندا وقۋىن جالعاستىرىپ, 1940 جىلى فيزيكا-ماتەماتيكا ءبولىمىن «وتە جاقسى» اياقتادى. الايدا 1941 جىلدىڭ قازانىندا ول كوپتەگەن وزگە قاتارلاسى سياق­تى­ اسكەري كيىم كيىپ, جەكە ۇلت­­تىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ 101-ارتيللەريالىق ديۆيزيونى ۆزۆو­­دىنىڭ راديوتەلەگرافيسى بولىپ قابىلداندى. 1942 جىلعى قازاننىڭ سوڭىندا 101-بريگادا كالينين مايدانىنىڭ 39-اسكە­رىنىڭ قۇرامىنا بەرىلدى. ءدال وسى مايدان شەبىندە 1942 جىلعى قاراشادان 1943 جىلعى قاڭتارعا دەيىن ولە­نينو قالاسىنىڭ جانىندا شابۋىل ءجۇرىپ جاتتى. مۇندا كەڭەس اسكەرلەرى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى, بىراق بۇل ءبىزدىڭ اسكەردى ستالينگراد ماڭىندا نىعاي­تۋعا مۇم­كىندىك بەردى. 101-بريگا­دا­نىڭ جاۋىنگەرلەرى جانە اس­كەر­لەردىڭ بارلىق بۋىنى اراسىنداعى باي­لانىسقا جا­ۋاپتى ە.قاينازاروۆ ستا­ل­ينگراد ما­ڭىن­داعى كەڭەس اسكەر­لە­رىنىڭ جەتىستىكتەرىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا بولادى. 1943 جىلى ە.قاينازاروۆ كوپ جاراقات الىپ, دالالىق اۋرۋحاناعا تۇسەدى. ەمدە­لىپ شىققاننان كەيىن ونى روستوۆ وزدىگىنەن جۇرەتىن ار­تيل­لەريا مەكتەبىنە وقۋعا جىبە­رەدى. ۋچيليششەنى ۇزدىك ديپ­لوممەن بىتىرگەننەن كەيىن ە.قاينازاروۆ مايدانعا تانك-وزدى­گى­نەن جۇرەتىن ۆزۆود كومانديرى رەتىندە جىبەرىلدى. نەمىس-فاشيست باس­قىن­شى­لارىمەن كۇرەستەگى با­تىل­دىعى, تاباندى­لىعى مەن قا­يسارلىعى ءۇشىن ە.قاينازاروۆ ءىى دارەجەلى «وتان سوعى­سى» وردەنىمەن, ستالينگراد شاي­قا­سىنداعى «جەڭىس» بەلگىسى­مەن جانە «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى» ءۇشىن مەدالىمەن ماراپاتتالدى.

1946 جىلدىڭ ماۋسىمدا ە.قاينازاروۆ اسكەر قاتارىنان بوساتىلىپ, قارماقشى اۋداندىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كەيىن پارتيانىڭ وبلىستىق كوميتەتىنىڭ مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءبولىمىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. بىراق 1951 جىلى ناۋ­رىزدا قۇقىقتىق ءتارتىپ ور­گان­دارىنىڭ كادرلارىن نىعاي­تۋ ماقساتىندا ە.قاينازاروۆ وبلىس­تىق ميليتسيا باسقارماسى باستى­عى­نىڭ ساياسي ءبولىم بويىنشا ورىنباسارى, ال 1956 جىلى شىلدەدە الماتى قالاسىنداعى ميليتسيا ورتا مەكتەبى باستىعىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى.

1961 جىلى قازاندا ە.قاي­نا­زاروۆ الماتى قالاسىنىڭ مەم­لە­كەتتىك اۆتوينسپەكتسيا بولىم­شە­سى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كوپ ۇزاماي وسى بولىمشەنىڭ باستىعى بولادى. جامبىل وبلىسىندا باسشى كادرلار مەكتەبىنەن وتكەن, جەكە قۇراممەن ۇلكەن ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق تاجىريبەسى بار بۇ­رىنعى مايدانگەردىڭ ميليتسيا باسقارماسى باستىعىنىڭ ساياسي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى جانە ميليتسيا مەكتەبىندە كسرو ءىىم مەكتەبى باستىعىنىڭ ساياسي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى بولعان تا­جىري­بەلى قىزمەتكەردىڭ كەلۋى جول ميلي­تسياسى بولىمشەلەرى ءۇشىن ەلەۋلى سەرپىلىس بولدى.

1963 جىلى كسرو مينيسترلەر كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى الەكسەي كوسى­گين قازاقستانعا كەلەدى. ساپارى بارىسىندا ول د.قوناەۆپەن ءىرى قالا­لاردى ارالاپ شىعادى. وسىن­داي ۇزاق شارشاتاتىن ساپارلاردان كەيىن دەمالۋ كەرەك بولادى. وسى جەردە قوناەۆتىڭ ءسوزىن كەلتىرگەن ءجون بولار. «جەك­سەن­بى كۇنى ءبىز قالادان الپىس شاقىرىم جەردە, تيان-شان سىلەمدەرىندە ورنالاسقان ەسىك كولىنە باردىق. بۇل 1963 جىلدىڭ 7 شىلدەسى بولاتىن. كوسىگين كول مەن تابيعاتقا ءتانتى بولدى. ول وسى ساپارعا نەمەرەسى الەكسەيدى الدى. بۇل كەزدە ءجونسىز نارسە كوردىم: تاۋلاردان گۋىلدەپ قوڭىر اعىن ءتۇسىپ كەلە جاتىر ەكەن. كۇمانىم بولمادى, بۇل ماعان تىم تانىس نارسە ەدى. سەل!». بۇل ساپاردا ءبىرىنشى باس­شىلارمەن بىرگە الماتى قالا­سى­نىڭ كوشە قوزعالىسىن رەتتەۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ەلەۋسىن قاي­نازاروۆ تا بولعان. بۇل جا­­يىندا ول ءوزى بىلاي دەپ ەسكە العان ەكەن: «ماعان داۋىس زورايتقىش قوندىرعىمەن تار جولدا كولىك پەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ قوزعالىسىن رەتتەۋگە, «قورعالاتىن» تۇلعانىڭ كوپىردەن شۇعىل ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تۋرا كەلدى, ويتكەنى ءار سەكۋند قىمبات بولدى. «چايكا» كولىگى وتكەننەن كەيىن كوپىر بالشىق تاس اعىنىنىڭ قىسىمىمەن قۇلادى. مەن ارىپتەستەرىممەن بىرگە قۇتقارۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قالدىم». ادامداردى, مەملەكەتتىك م ۇلىكتى سۋ تاسقىنىنان قۇتقارۋ, ادامداردى قاۋىپسىز اۋداندارعا ەۆاكۋاتسيالاۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جانقيارلىق جۇمىسى ءۇشىن ە.قاينازاروۆ 1963 جىلى 27 تامىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ اتىنان «قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بويىنشا ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.

1969 جىلعى شىلدەدەن باس­تاپ 1976 جىلعى ماۋسىمعا دەيىن ە.قاينازاروۆ ءىىب شتابىن باس­قار­دى. ءىىب جەكە قۇرامى اراسىندا اقپاراتتىق-تالدامالىق جۇ­مىستارمەن, بولىمشەلەردىڭ جۇ­مىسىن جوسپارلاۋمەن, ينسپەكتسيالاۋمەن, كەزەكشى بولىممەن جانە تاربيە جۇمىسىمەن اينالىستى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى ەڭبەگى مەن تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 1976 جىلى ول قازاق كسر ءىىم شتابى باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا جىبەرىلدى, ول جەردەن ەڭبەك سىڭىرگەن دەمالىسىنا شىقتى.

ە.قاينازاروۆ «ەشقاشان قول قۋسىرىپ وتىرمايتىن ەدى». ول ۇنەمى جۇمىسباستى بولاتىن, ديسسەرتاتسيا قورعادى, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى رەداكتسيالادى, ءىىو قىزمەتكەرلەرى مەن ارداگەرلەرى تۋرالى ەستەلىك جيناقتار جازدى, وزەكتى ماقالالار, كوركەم پەسالار جانە ءىىو-داعى, ماي-داعى جۇمىسى تۋرالى ەستەلىكتەر جازدى. ە.قاينازاروۆ جاس ۇر­پاق­تى تاربيەلەۋ ءۇشىن كوپ ءىس تىن­دىردى. ونىڭ كىتاپتارى بار­شاعا ءمالىم: تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ العاشقى وقۋلىعى – «قازاقستان تاريحى» (1992 ج.), «الماتى ماي: وتكەنى مەن قازىرى» (2000 ج.), «الماتى پوليتسياسى. الماتى قالالىق پوليتسيا-ميليتسياسى تۋرالى تاريحي وچەرك 1960-2001 جج» (2002 ج.). ول كوپتەگەن كىتاپ پەن وقۋلىقتىڭ قۇراستىرۋشىسى جانە رەداكتورى بولدى. مىسالى, «قازاقستاننىڭ ءىىو قۇرمەتتى تۇل­عا­لارى» (1998 ج). جوعارىدا اي­تىل­عانداي, ۇلى وتان سوعىسى ماي­داندارىنداعى جاۋىنگەرلىك جەتىستىكتەرى مەن ايبىندى ەڭبەگى ءۇشىن ە.ق.قاينازاروۆ II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن», «قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بويىنشا ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن», ء«مىنسىز قىزمەتى ءۇشىن» ءىىى دارەجەلى مەدالدارىمەن جانە 13 باسقا دا مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1995 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي پرەزيدەنت جارلىعىمەن «ەرلىگى ءۇشىن» جانە 2003 جىلى «مارشال جۋكوۆ» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.

«تالانتتى ادام بارلىق جاعى­نان دا تالانتتى بولادى» دەگەن ءسوز بار. ەلەۋسىن ماتەماتيكانى وتە جاقسى بىلەتىن, ءاردايىم ءوزىنىڭ بار­لىق قادامىن ماتەماتيكالىق دالدىكپەن ەسەپتەيتىن. ءوزى ولەڭ جازىپ, ءان شىعاردى. مەن ونىڭ دومبىرامەن توگىلتىپ كۇي شەرتكەنىن دە ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم.

مەن 2000 جىلى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ءىىم الماتى اكادە­ميا­سىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنا تاعايىندالعاندا تالىمگەرىمىز ە.قاينازاروۆتىڭ ميليتسيا ورتا مەكتەبىنىڭ قابىرعاسىندا قالىپ­تاس­تىرعان يگى ءداستۇرىن بىردەن سە­زىن­دىم. ول باستىقتىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى رەتىندە ەستە­تيكالىق تاربيەگە, مادەني داع­دىلاردى قالىپتاستىرۋعا, كۋر­سانت­تاردىڭ قوعامدا, ۇجىمدا جانە ءتىپتى دوستار اراسىندا, ۇستەل باسىندا ءوز-ءوزىن ۇستاۋ ارەكەتتەرىنە ۇلكەن ءمان بەرەتىن. وسى ماقساتتا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرى قۇ­رى­لىپ, سپورت سەكتسيالارى, قىز­مەت­كەرلەردىڭ ادەپ-ەستەتيكا ساباق­تارى ۇيىمداستىرىلدى.

ە.قاينازاروۆتىڭ ءومىر جولى بولاشاقتا دا ىشكى ىستەر ور­گان­دارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاس بۋى­نى ءۇشىن بەتكە ۇستار ۇلگى بولارى انىق.

تالاپ قابدەنوۆ,

ءىىم الماتى اكادەمياسى

ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-مايور