ابزال اعا

انە-مىنە دەگەنشە قورعاۋ باستالىپ تا كەتتى. سالدەن سوڭ عىلىمي كەڭەستىڭ توراعاسى, پروفەسسور سەرعالي ەسپەمبەت ۇلى تولىبەكوۆ:

– Cلوۆو پرەدوستاۆلياەتسيا پەرۆومۋ­ وفي­تسيالنومۋ وپپونەنتۋ, دوكتورۋ فيلو­لوگيچەسكيح ناۋك, پروفەسسورۋ زاكي احمەتوۆۋ, – دەدى.

مىنبەگە جارق-جۇرق ەتكەن كوزىلدىرىگى بار, قاپ-قارا قويۋ, بۇيرا شاشتى, ادەمى, ءتىپتى سۇلۋ دەسە دە بولادى, جاپ-جاس قارا­تورى جىگىت شىقتى دا, قاعازعا جازىپ العان پىكىرىن ورىس تىلىندە مانەرىنە كەل­تى­رە وقي جونەلدى. جۇرت تىنا قالدى. ونىڭ سەبەبى دە بار ەدى. وسىدان ءدال ءبىر جىل بۇرىن, 1965 جىلدىڭ اقپان ايىندا اكا­دە­ميا­نىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە زاكي احمەتوۆ «كازاحسكوە ستيحوسلوجەنيە»­ اتتى­ كىتابى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, 37 جاسىندا عىلىم دوكتورى دەگەن دارەجەگە يە بولعان ەدى. زاكەڭمەن سول جولى تانىسىپ, سودان بەرى ۇزبەي جۇمىس بابىمەن دە, ءىسساپار جولىمەن دە, وتباسىمەن دە تىعىز ارالاسىپ جۇردىك. العاش رەت «اماندىق – اعادان» دەپ, ۇيىنە اپارىپ, قوناق ەتتى, اڭگىمەلەستىك. سودان بىلاي اعالى-ءىنىلى, ۇستاز-شاكىرت رەتىندە بولدىق. زاكي اعا ءوزى تۋرالى سيرەك ايتاتىن. اڭگىمەسىنىڭ كوبى – عىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت, اباي, مۇحتار بولۋشى ەدى. ءوزىنىڭ قۇربى-قۇرداستارى تۋرالى دا وتە جاقسى لەبىز ايتىپ جۇرەتىن. ولار دا زاكەڭدى قادىرلەپ, قاستەرلەۋشى ەدى, وعان ەش قىزعانىش كورسەتكەن ەمەس. 1975 جىلى كوكتەمدە زاكي احمەتوۆ اكا­دە­مياعا كوررەسپوندەنت-مۇشە بولىپ ساي­لاندى. وزىمەن سايلاۋعا بىرگە تۇسكەن زەي­نوللا قابدولوۆ زاكەڭ وتكەندە بىرگە قۋا­نىپ, زاكي اعانىڭ ۇيىنە بارعاندا: «زاكيدىڭ ءوتۋى – ورىندى ءارى زاڭدى. ول عى­لىمعا بارىمىزدەن بۇرىن كەلدى. مەن شىن­ جۇرەكتەن قۋانىپ تۇرمىن!» دەگەن ەدى. وسىنداي ويدى كەيىن سەرىك قيراباەۆ تا ايتتى. ءوزىنىڭ 75 جاسقا تولعان مەرەيتويىن­دا سەراعاڭ عىلىمعا ءوزى قاتارلى ءبىر توپ جىگىتتىڭ ءبىر مەزگىلدە كەلگەنىن ايتا كەلىپ, زاكي احمەتوۆتى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «زاكي بىزدەن بۇرىن عىلىم كانديداتى بولدى, – دەدى ول كىسى. – مەنىڭ سپانديار تۋرالى كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا­ما مۇحتار اۋەزوۆ – ءبىرىنشى, زاكي ەكىنشى وپپونەنت بولعان. جالپى, زاكيدىڭ لەنين­گراد­تا­ العان عىلىمي مەكتەبى – وتە مىقتى فۋن­دا­مەنت بولدى. ول عالىم رەتىندە ءوزىن ەرتە تانىتتى».

 1976 جىلى جازدا زاكي احمەتوۆ اكا­دە­مياداعى قوعامدىق عىلىمدار بولىم­شە­سىنىڭ اكادەميك-سەكرەتارى بولىپ ساي­لاندى. جۇمىسقا قۇلشىنا كىرىسىپ كەت­تى. سول جىلى قىركۇيەكتە الماتىدا بۇكىل­وداقتىق تۇركولوگيالىق كونفەرەنتسيا­ ءوتتى.­ بۇل 1926 جىلى باكۋدە بولعان تۇركو­­لو­گيالىق سەزدەن كەيىن وتكەن جالپى­ تۇر­كىلىك جيىن ەدى (ول سەزگە احمەت باي­­تۇرسىن ۇلى قاتىسقان بولاتىن). العا­­شىندا ماسكەۋگە «تۇركولوگيالىق سەزد»­ وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان-دى. بىراق كرەمل بىزدەرگە «سەزد» دەگەندى قيماي, كون­­فە­رەنتسيا دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ جىبەردى (ول كەز­دە جىل سايىن حالىقارالىق سلا­­ۆيس­تەر سەزى ءوتىپ تۇراتىن). سوعان قارا­ماس­تان كونفەرەنتسيا سەزد دەڭگەيىندە ءوتتى.­ وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا زاكەڭ بو­لىپ, قىرۋار جۇمىس اتقاردى. كون­فە­رەن­تسياعا 300-دەن اسا شەتەلدىك جانە رەسەي عالىمدارى, سونداي-اق باسقا رەس­پۋ­ب­ليكالاردىڭ وقىمىستىلارى كەلدى. تۇركولوگتەردىڭ سەزىنە قاتىسقان سۋم­با­تزادەدەن (باكۋ) باستاپ, الەمگە ءماش­ھۇر­ تۇركولوگتەر دەرفەر (گەرمانيا), ياررينگ (شۆەتسيا), تەكين (تۇركيا), تسير­تاۋ­تاس (امەريكا), كونونوۆ, باسكاكوۆ, لوميدزە, وۆچارەنكو, كوروگلى (ماسكەۋ), شەرا­ليەۆ (باكۋ), ازيموۆ (اشحاباد), ت.ب. كوپتەگەن مامان عىلىمي بايانداما­ جا­سا­د­ى. كەلگەن ادامداردىڭ ءبارى دە زاكي احمە­توۆتىڭ بىلىمىنە, ەرۋديتسياسىنا ريزا بولىپ, تاڭعالىستى ءارى ونى تالانتتى, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى دەپ باعالاپ كەتتى. شىنىندا دا, زاكي اعا وراسان ءبىلىم­دى, ەرۋديتسياسى مول, ادەبيەتتانۋدى تەرەڭ­ مەڭگەرىپ قانا قويماي, قوعامدىق عىلىم­دار­دىڭ ءار سالاسىنا جەتىك عالىم بولاتىن. اسىرەسە شىعىس پەن باتىس مادەنيەتىن ۇشتاس­­تىرا زەرتتەپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ زاڭدى­لىقتارىن جاقسى ءبىلۋشى ەدى. ءوز ەڭ­بەكتەرىندە وسى قاسيەتتەرىن بارىن­شا­ ايقىن كورسەتە بىلەتىن. ونىڭ وسى­ ەرەكشەلىگىن, بىلگىرلىگىن كسرو ادە­بيەت­تانۋشىلارى تولىق مويىندايتىن, جوعا­رى­ باعالايتىن. مۇنى مەن بىرنەشە رەت كور­دىم.

 1982 جىلى اقپاندا رىمعالي نۇرعا­ليەۆ ەكەۋمىز ماسكەۋ تۇبىندەگى جازۋشى­لار­دىڭ «مالەەۆكا» دەپ اتالاتىن شىعار­ما­شىلىق ۇيىندە ءارى دەمالىپ, ءارى جۇمىس ىستە­دىك. ءار رەسپۋبليكادان, ماسكەۋدەن, لەنين­گرادتان كەلگەن اقىندار مەن جازۋ­شى­­لار,­ سىنشىلار مەن عالىمدار, اسىرەسە, مۇس­تاي كارىم, كيرەي مەرگەن, الەكساندر وۆچا­رەنكو, يۋري كورياكين, نوۆيكوۆ, نيكو­لاەۆتار – ءبارىمىز كۇندە جۇزدەسىپ, ارا-اراسىندا ءبىر-ءبىرىمىزدى قوناققا شاقى­رىپ جۇردىك. قازاقتىڭ ءدامىن تاتسىن­ دەپ­ الىپ بارعان قازى-قارتامىزدى داس­­­تار­قانعا قويىپ, ءبىز دە ولاردى قوناق­ ەتتىك. قىزۋ اڭگىمە ءجۇرىپ جاتىر. تاقىرى­بى­مىز­ – ادەبيەت, ونەر, مادەنيەت, عىلىم مەن­ ساياسات. ءبىر كەزدە كسرو عىلىم اكا­دە­­مياسىنىڭ قۇرامىنداعى الەم ادە­بيەتى ينستيتۋتىندا گوركيدى زەرت­تەي­تىن­ ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور الەك­ساندر وۆچارەنكو ورنىنان تۇرىپ, ءبارى­مىزدى وزىنە قاراتتى دا بىلاي دەدى: «ۋ ناس­ ۆ سويۋزە وچەن مالو يسسلەدوۆاتەلەي لەر­مون­توۆا. يح موجنو سوسچيتات پو پالتسام.­ ودين­ يز كرۋپنىح لەرمونتوۆەدوۆ سترانى – زاكي­ احمەتوۆ. پرەدلاگايۋ توست زا ەگو زدوروۆە. كازاحي موگۋت يم گورديتسيا!». وتىر­عان جۇرت شۋ ەتىپ, قولداپ كەتتى. رىم­عالي ەكەۋمىزدىڭ كوڭىلىمىز ءوسىپ, قاتتى قۋان­دىق. قۋانباعاندا شە؟ وۆچارەنكو – دۇنيە­ جۇزىنە بەلگىلى عالىم. ول جىلىنا ەكى رەت امەريكاعا بارىپ, ورىس ادەبيەتى بو­يىنشا ءدارىس وقيدى. م.گوركي شى­عار­مالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق باسى­لى­مىن باسقارادى. وسىنداي كىسىنىڭ اۋزىنان­ وڭكەي ىعاي مەن سىعايدىڭ الدىندا الگىندەي باعانى ەستىگەندە, كوڭىلىڭ قالاي­ وسپەيدى؟

 كسرو-نىڭ قاي رەسپۋبليكاسىنا بار­سام­ دا, ادەبيەت پەن عىلىم ماسەلەسى ءسوز­ بولسا, ارىپتەستەر مىندەتتى تۇردە زاكي احمەتوۆتى سۇرايتىن ەدى, ونىڭ ەڭبەك­تەرى مەن ءوزى تۋرالى اڭگىمەلەپ كەتە­تىن.­ ماسكەۋدە, لەنينگرادتا, كيەۆتە, كي­شينەۆتە, تاشكەنتتە, اشعابادتا, فرۋن­زەدە, ياكۋتسكىدە زاكي اعامەن بىرگە حالىقارالىق, بۇكىلوداقتىق كون­فە­­رەن­تسيا­عا قاتىستىم. سوندا ادەبيەتتانۋشى عانا­ ەمەس, تاريحشى, ونەرتانۋشى, ءتىلشى عالىم­د­اردىڭ زاكەڭە دەگەن ىقىلاسى مەن قۇرمەتى ايرىقشا ەكەنىن تالاي رەت كوردىم.

 ممۋ-دا 1989 جىلى 2 ماۋسىم كۇنى مەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن بول­دىم. ءبىرىنشى وپپونەنتىم – اكادەميك­ زاكي احمەتوۆ, ەكىنشى وپپونەنتىم – پروفەسسورلار حالىق كوروگلى (ممۋ-دان), سەرگەي ازبەلەۆ, (لمۋ-دان). ولار ءبارى ۋاقىتىندا كەلدى. بىراق عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەلەرى – تۇگەل ەمەس. ساعات ەكى بولدى. ءۇش كىسى ءالى جوق. بۇل كەزەڭ – قايتا قۇرۋدىڭ ۇدەپ تۇرعان شاعى بولاتىن. اندرەي ساحاروۆ باستاعان دەموكراتتار­ كۇن­ ارا لۋجنيكيدە 100 مىڭ كىسى جيناپ,­ ميتينگ وتكىزەدى. ونىڭ ۇستىنە كسرو حا­لىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى ءجۇرىپ جات­قان. تىكەلەي تەلەترانسلياتسيا ەلدى تەلە­دي­دارعا بايلاعان. الگى ءۇش كىسى سونىڭ قاي­سى­سىندا ەكەنى بەلگىسىز, ءالى جوق. ساعات 14-تەن 15 مينۋت كەتتى. مەن قاۋىپتەنە باستا­دىم. زاكەڭ ماعان قاراپ ك ۇلىپ قويادى. كەڭەستىڭ توراعاسى ۆاسيلي يۆانو­ۆيچ كۋلەشوۆ ساعاتىنا قارادى دا: «كۆو­رۋما نەت. موجەت بىت, زاششيتۋ وتلوجيم؟» – دەدى ورىنباسارى ۆلاديمير پروكو­پە­ۆيچ­ انيكينگە بۇرىلىپ. سودان سوڭ ۆ.كۋلە­شوۆ باسىن كوتەرىپ, زالعا كوز تاستا­دى.­ ابىروي بولعاندا – زاكەڭدى كورە قال­عا­نى! كورسە ساپ, ۆ.انيكينگە: «وي, زدەس­ زاكي احمەتوۆيچ سيديت. نەۋدوبنو پەرەد­ نيم. داۆايتە ناچنەم. وستالنىە چلەنى­ پودويدۋت!» – دەدى دە, عىلىمي كەڭەستىڭ ءماجىلىسىن اشىق دەپ جاريالاپ جىبەردى. ال, ۆ.كۋلەشوۆ دەگەن كىسى جاندى مەنسىنبەيتىن, تاكاپپار ادام-تىن, ممۋ-دا ورىس ادەبيەتى كافەدراسىن مەڭگەرەتىن جانە كسرو جاك-ىندا ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولاتىن. ول – كلاسسيكالىق ورىس ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا, ورىس ادەبي سىنىنا ارنالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى, بۇكىل وداققا بەدەلدى پروفەسسور ەدى. مىنە, سونىڭ ءوزى زاكي اعانى مويىنداپ, قۇرمەت تۇتاتىنىن اشىق كورسەتتى.

 شىنىن ايتۋ كەرەك, كەڭەس وكىمەتى كەزىن­دە ماسكەۋ مەن لەنينگراد وقىمىس­تى­لارىنا ءوزىڭدى تانىتۋ, مويىنداتۋ­ – وتە قيىن ءىس بولاتىن. ال زاكي اعانى جوعا­رىداعى اتاقتى عالىمداردىڭ جوعارى­ باعالاۋىنا, ءسوز جوق, ول كىسىنىڭ وتە جوعارى تەوريالىق دايىندىعى, ەنتسي­كلو­پە­ديالىق ءبىلىمى, لوگيكاسىنىڭ كۇشتىلىگى, زەرت­تەۋلەرىنىڭ ىرگەلى سيپاتى نەگىز بولدى دەپ ويلايمىن. سونىڭ ەڭ نەگىزگى دالەلى – ايگىلى «كازاحسكوە ستيحوسلوجەنيە» اتتى زەرت­تەۋ مونوگرافياسى.

 جالپى, زاكي احمەتوۆتىڭ اتالعان ەڭبەگىندە قازاق ادەبيەتى تەورياسىنىڭ پوەزياعا قاتىستى ەڭ ىرگەلى پروبلەمالارى زەرتتەلگەن. اتاپ ايتقاندا, قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى, حالىق پوەزياسىنداعى ءان مەن ولەڭ تۇرلەرى, قازاق ولەڭى قۇرىلىمىن دامىتۋداعى ابايدىڭ ءرولى, قازىرگى ولەڭ مەن ولەڭ قۇرىلىمىنداعى جاڭاشىلدىق...

 زاكەڭ پوەزيا تەورياسىن, ولەڭتانۋ (ستي­حوۆەدەنيە) ماسەلەلەرىن ءومىر بويى زەرت­تەدى, ءار كەزدە ونىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىسىن قاراس­تىرىپ وتىردى. ءتىپتى بەرتىنگى كەز­دىڭ وزىڭدە قايتا-قايتا پوەزيا تەورياسى­نا­ كوڭىل ءبولىپ, 1994-1995 جىلدارى قازاق­تىڭ­ «جىر» ولشەمىن تۇرىك ولەڭىمەن جانە «ماناس­تىڭ» ولەڭدىك قۇرىلىمىمەن سالىس­­تىرمالى تۇردە زەرتتەپ شىقتى. سونداي-اق 2002 جىلى «وسنوۆى تەوري كازاح­سكوگو ستيحا» اتتى مونوگرافيا جاريا­­لادى. مۇندا عالىم قازاق ولەڭىن باسقا قىرىنان قاراستىردى. ماسەلەن, قازاق پوە­زياسىنداعى ولەڭ قۇرىلىمىنىڭ جۇيەسى, تارماقتىڭ ىرعاققا ءبولىنۋى, سيل­لا­بيكانىڭ ىرعاقتىق ءارى بۋىندىق نەگىزى سياقتى بۇرىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە زەرت­تەلمەگەن پروبلەمالار ءوز شەشىمىن تاپ­­تى. زاكەڭنىڭ ەڭ سوڭعى ەڭبەگى دە پوە­زياعا ارنالعان. ول «پوەزيا شىڭى – دانا­لىق»­ دەگەن اتاۋمەن زاكي اعا دۇنيە­دەن كوش­كەن­نەن كەيىن, جاقىندا جارىققا شىقتى.

 اكادەميك زاكي احمەتوۆتى وداق كولە­­مىنە ءماشھۇر ەتىپ, مويىنداتقان – تەك­ تەوريالىق ەڭبەكتەرى عانا ەمەس. اسا كورنەكتى عالىم دەگەن اتاققا يە قىل­عان­ سونداي-اق ونىڭ ادەبيەت تاريحى, ادە­بي­ بايلانىس, تەكستولوگيا مەن اۋدارما­ جونىن­دەگى زەرتتەۋلەرى ەكەنى ءسوزسىز. اسى­رە­سە­ ونىڭ ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا جاريا­­لاعان ەڭبەكتەرى, سونىڭ ىشىندە «تۋر­گە­نەۆسكي سبورنيك», «لەرمونتوۆسكايا ەنتسي­كلوپەديا», «يستوريا ۆسەميرنوي ليتەراتۋرى», «يستوريا سوۆەتسكوي منوگوناتسيونالنوي ليتەراتۋرى», «كراتكايا ليتە­راتۋرنايا ەنتسيكلوپەديا», «نارودى ميرا»­ اتتى وتە بەدەلدى, ماڭىزدى ءارى قوماقتى باسىلىمداردا شىققان ماقا­لا­­لارى مەن وچەركتەرى, ەسسەلەرى زاكي احمە­توۆ­تى كەڭەس وداعىنداعى ەڭ كورنەكتى ادە­بيەتتانۋشى عالىمداردىڭ الدىڭعى قاتا­رىنا شىعاردى. ءسوز جوق, ول كىسىنىڭ كسرو كولەمىندەگى عالىمدار اراسىندا وتە بەدەلدى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ورىس­تىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن, پۋش­كيندى, لەرمونتوۆتى, تۋرگەنەۆتى جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي, ولاردى رەسەي عى­لى­مىنىڭ دەڭگەيىندە زەرتتەگەنىندە دە ەدى. ول قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى شوقان, اباي, شاڭگەرەي, مۇحتار, عابيت سياق­تى­ ۇلى كلاسسيكتەردى دە سول بيىكتىك تالابىنان زەردەلەي الدى. بۇل دا ونىڭ عالىمدىق تۇلعاسىن سيپاتتادى. زاكي اعا ەڭبەك­تەرىنىڭ اعىلشىن, ارميان, بەلورۋس, مول­داۆان, تاتار, تۇرىك تىلدەرىندە بىردەي توگىل­تە جازىپ, سويلەپ, ويىن مۇلتىكسىز جەت­كىزە ءبىلۋى دە ول كىسىنىڭ كەڭ ماسشتابتى, جان-جاقتى ءبىلىمى بار وقىمىستى ەكەنىن دە جاقسى ايعاقتادى.

 زاكەڭنىڭ تۇلا بويى تۇنعان ادەمىلىك ەدى, جانى دا, ءتانى دە, ءىشى دە, سىرتى دا سۇلۋ بولاتىن. ناعىز ەستەت ەدى. سكريپكادا تاماشا وينايتىن. ەلۋ جاسقا كەلگەنىندە ومىرزاق ايتباەۆ, مەكەريا اتىموۆ, قابيبوللا سىديىقوۆ تورتەۋىمىز قۇتتىقتاي ۇيىنە باردىق. وتە قوناقجايلىلىقپەن قارسى الدى, نەبىر قىزىقتى اڭگىمە ايتىپ, اقجارقىن, اشىق كۇلكىسىن بارىمىزگە سىيلاپ, تاماشا وتىردى. ءبىر كەزدە سكريپكاسىن الىپ, قۇلاعىنىڭ بۇراۋىن كەلتىرە باستادى. ءبىز ەلەڭ ەتە قالدىق, اڭ-تاڭبىز ءارى ءدان ريزامىز. ماعان دومبىرانى, ومىرزاققا ماندولينانى الىپ كەلدى. ءبىز قۇلاق كۇيىن كەلتىردىك. سودان سوڭ زاكەڭ قازاق اندەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ويناپ كەتتى. ءبىز دە قوسىلىپ كەتتىك. حالىق اندەرى, ءبىرجان, اقان, جاياۋ مۇسا, احمەت جۇبانوۆ شىعارمالارى ورىندالدى. ومىرزاق ءان سالدى, ءبارىمىز ايتامىز. ارا-اراسىندا زاكەڭ اياعىمەن ىرعاق تاكتىسىن, تەمپىن كۇشەيتىپ قويادى. سالدەن سوڭ بىزگە ۇلدارى مۇرات پەن مۇحتار اككوردەون مەن گيتارا­نى الىپ قوسىلدى. زايىبى زيا اپامىز ك ۇلىپ, راحاتتانىپ وتىر. وتە جاقسى ءبىر كەش وتكىزدىك.

 بىردە ماسكەۋدىڭ چيستوپرۋدنىي بۋل­ۆا­رىندا قىدىرىپ, پۋشكيننىڭ 190 جىل­دىعىنا ارنالعان ءىس-شارالاردى قىزىق­تاپ جۇردىك. اڭگىمە تاقىرىبىمىز ءار الۋان. ءبىر ساتتە «زاكە, سكريپكانى قايدان ۇيرەندىڭىز؟» – دەپ سۇرادىم. «وي, ول ءبىر قىزىق جاعداي, – دەپ زاكەڭ ءبىراز­ ەستەلىك ايتتى. – مەن التايدىڭ وڭ­تۇستىك باتىسىنداعى ايىرتاۋ دەگەن­ سىلە­مىنە ورنالاسقان اۋىلدا تۋعان ەكەم.­ قيىنشىلىق بولعان سوڭ اتا-انام لەني­نو­­گورعا كوشىپ بارىپتى. مەكتەپتە سوندا وقى­دىم. اكەم ىسمەر كىسى ەدى. ەتىك تىگەتىن. كور­شى ۇيدە ءبىر اۋىپ كەلگەن ەۆرەي مە, بىل­مەي­مىن, زيالى ادام بولدى. سودان, اكەم كەلىس­كەن ەكەن, مۋزىكا ساباعىن الا باستادىم,­ بىرتە-بىرتە سكريپكا تارتىپ,­ نوتا­ بويىنشا وينايتىن بولدىم, رەسمي تۇر­دە مۋزىكالىق وقۋ ورنىندا وقىعام جوق.­ اكەم كوپ سويلەمەيتىن, مىنەزى سالماق­تى, ىسكە تىڭعىلىقتى ادام بولاتىن. ال انام اقجارقىن, كوپشىل, ازىلقوي, اشىق,­ مىنەزدى ەدى, ءان دە سالاتىن. سول بالا كەزدەن سكريپكا تارتام, ستۋدەنت كەزىم­دە دە, اسپيرانتۋرادا وقىعاندا دا تاستا­عام جوق. قازىر ۋاقىت تا جوق, قول دا بۇ­رىنعىداي جۇرمەيدى», – دەپ اياقتاي بەر­گەندە: «زاكە, زيا اپايمەن قالاي تانىس­تى­ڭىز؟» – دەپ سۇراپ قالدىم. – ءوي, ونى كە­يىن تاعى ءبىر رەتى كەلگەندە ايتارمىن!» – دەپ­,­ اڭگىمەنى باسقا جاققا بۇرىپ جىبەردى.

ء بىر بويىندا عىلىم, ادەبيەت, ونەر توعىس­قان زاكي احمەتوۆ نە نارسەنىڭ بولسا دا ادە­مى بولۋىن قالايتىن. ول ادەبيەتتى – ونەر, ولەڭدى – ەستەتيكا دەپ تۇسىنەتىن. پوە­زيا­نى وتە جاقسى بىلۋمەن قاتار اسا ءبىر زەرەكتىكپەن تانيتىن, قىزعانا قور­عاي­تىن. 1975 جىلى اكادەمياعا ءبىر جىگىت اباي­دىڭ «قانسوناردا» ولەڭىنىڭ ۆاريانتى دەپ ءبىر تەكست الىپ كەلدى. ەكىنشى جولى «تاۋدان تۇلكى تابىلار اڭدىعانعا» بولىپ كەلەدى ەكەن. وسىنى وقي سالا زاكەڭ: «تاۋدان» ەمەس, «تاستان». اباي «تاۋدان» دەپ ايتپاعان, ايتۋى دا مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى اقىننىڭ ايتپاعى – تۇلكىنىڭ قولعا وڭاي تۇسپەيتىنى. تاۋدان تۇلكى اڭدۋ – ەش قيىن ەمەس. ال تاستان اڭدۋ, تاستىڭ اراسىنان تابۋ – قيىن, ءارى پوەزيا ءۇشىن بۇل وتە ۇتىمدى!» – دەپ قايىرىپ تاستادى.

 اباي شىعارمالارىنا زاكي اعا وتە­ ساق­تىق­پەن قارايتىن. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە­ 1957 جىلى اباي شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق جيناعىن باسپاعا دايارلاپ, شىعار­عانى بەلگىلى. سوندا مۇحاڭنىڭ ءار سوزگە قانشالىقتى ءمان بەرگەنىن, قان­داي مۇقيات تەكستولوگيالىق جۇمىس جۇر­گىز­گەنىن ءوز كوزىمەن كورگەنىن, مۇحاڭ­نىڭ:­ «اباي ولەڭىن كوبەيتەمىز دەپ, كوبىك­تەن­دى­رىپ المايىق, ساق بولىڭدار دەگەن» ءسو­زىن­ ءجيى ايتاتىن. مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى اباي­ پوەزياسىن تۇگەل جاتقا بىلەتىن زاكەڭ­ ۇلى اقىن شىعارمالارىن 6 رەت جيناق­ ەتىپ قۇراستىرىپ, عىلىمي تۇردە جارىق­قا شىعارىپتى. وسىنىڭ ءوزى ونى, ۇلكەن­ تەكستولوگ مامان رەتىندە تولىق مىنەز­­دەسە كەرەك.

 زاكي احمەتوۆ – ىشكى مادەنيەتى وتە جوعا­رى, مەيلىنشە كىشىپەيىل, جانى تازا­ ازامات ەدى. كورىنىپ قالۋعا, جاقسى كورى­نۋ­گە ۇمتىلمايتىن (سودان دا بولار,­ بىردە- ءبىر وردەن الماپتى). كىسىنىڭ قاس-قاباعىنا, كوڭىل كۇيىنە ۇلكەن ءمان بەرىپ, جاعدايىن تۇسى­نۋگە تىرىساتىن. جاقسىلىق ىستەۋگە دايار­ تۇراتىن, ادامدارعا ءوزى سەكىلدى قاراپ,­ ۇلكەن سەنىم ارتاتىن. كەيدە سەن­گىش­­تىگى وزىنە زيان اكەپ جاتسا دا, سابىر­لىق­ تانىتىپ, ۇستامدىق كورسەتۋشى ەدى.­ الايدا 23 جاسىندا عىلىم كانديداتى, 37 جاسىندا عىلىم دوكتورى بولعان, كەڭەس وداعىنا اتاعى تاراعان تالانتتى­ عالىم زاكي احمەتوۆتىڭ ءومىر جولى ىلعي دا­ شۋاقتى بولعان جوق. 1986 جىلعى جەل­توقساننىڭ ىزعارى وعان دا ءتيدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ءارى قازاق كسر جوعارعى كەڭە­سى­نىڭ دەپۋتاتى بولىپ تۇرعان كەزىندە گ.كول­بيننىڭ قاھارىنا ىلىگىپ, ناقاقتان-ناقاق­ جاپا شەكتى. قىزمەتتەن الىندى,­ دەپۋتاتتىق مان­دا­تىن تاپسىرتىپ, وكىلەتتىگىن توقتات­تىر­دى. ول از بولعانداي, 1987 جىلى جاز­دا زاكەڭنىڭ پارتيالىق ماسەلەسىن قارات­تى. ينستيتۋتتىڭ پارتيا جينالىسىنا­ سا­لىپ, وعان قاتاڭ سوگىس جاريا­لاپ, ەسەپ كار­توچكاسىنا جازۋ تالاپ ەتىلدى. ءبىر جاقسى­سى – ينستيتۋتتىڭ پارتيا ۇيىمى وعان بار­عان جوق. راس, پارتيا جينالىسى وتە قىزۋ­ ءارى اۋىر ءوتتى. قاتاڭ سوگىس بەرۋگە­ مەن­ قارسى شىقتىم. وسى تۇستا بوريس ەرزا­كو­ۆيچ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, ءلايلا اۋە­زوۆا زاكەڭنىڭ كىناسى جوعىن دالەلدەپ, پرين­تسيپ­تىلىك كورسەتتى.

 ادىلەتسىزدىككە تاپ بولعان زاكي اعا, ارينە, ىشتەي قىنجىلدى, بىراق مويىعان جوق.­ ول ءوزىن ناعىز عالىم, شىنايى ينتەلليگەنت, ۇلكەن جۇرەكتى ازامات رەتىندە كور­سەتتى, ەشكىمدى كىنالاعان جوق, عايبات سوز­گە بارمادى. ءوزىنىڭ سۇيىكتى ءىسى – ادە­بيەت­تى زەرتتەۋگە تۇگەلىمەن بەرىلدى, سودان وزىنە­ جۇبانىش تاپتى. تالانتىنا قوسا ورا­سان ەڭبەكسۇيگىشتىگى ارقاسىندا تاعى ءتورت­ مونوگرافيا جازىپ, ونداعان ماقالا جاريا­لادى. ناتيجەسىندە, 1995 جىلى مەم­لە­كەتتىك سىيلىققا يە بولدى.

 زاكي اعا – شىن مانىندە شىعار­ما­شى­لىق ادامى ەدى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە, ويدا­ جۇرەتىن. جۇمىستان شارشاعان كەزدە­ دالاعا شىعىپ, ىلعي 1-2 ساعات تازا اۋادا جۇرەدى (جالپى, ءوزى جاياۋ جۇر­گەن­دى جاقسى كورەتىن). سول ادەتى بويىن­شا­­ 17 جەلتوقسان كۇنى استانادا باسىلىپ جاتقان كىتابىنىڭ گرانكالارىن وقىپ وتىرىپ, كەشكى ساعات 17-لەردە تازا­ اۋا جۇتۋعا اسىعىس كيىنىپ, دالاعا شى­عىپ­ كەتىپتى. سودان ۇيگە ورالعان جوق. كوز­دى اشىپ-جۇمعانشا, اپاق-ساپاقتا عا­يىپ­ بولدى. قايدا؟ نەگە؟ تۇسىنىكسىز... قاي­دا كەتتى؟ جۇمباق... الدە ءوزى ايتىپ جۇرە­تىن مۇزتاۋعا قىران بوپ, سامعاپ كەتتى­ مە؟ الدە كوك اسپانعا ۇشىپ, جۇل­دىز­عا اينالىپ كەتتى مە؟.. ايتەۋىر, ءبارى­مىزدى وكىندىرىپ, وزەگىمىزدى ورتەپ كەتتى.­.. وكىندىرەتىنى – زاكي احمەتوۆتىڭ ادا­مي­ دا, عىلىمي دا الەۋەتى مول ەدى. ات­قا­­رامىن دەپ جۇرگەن جوسپارلاعان جۇمىسى دا كوپ-ءتى. سوڭعى جىلدارى وتە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىر كىتاپ شىعارىپ, ماقالالار جازىپ ءجۇردى. كوپ­تە­گەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا بايان­دا­ما جاسادى. دۋلات باباتاي ۇلىنىڭ شى­عارماشىلىعى, ونىڭ ادەبيەت تاريحىن­دا­ الاتىن ورنى تۋرالى وتە ساليقالى بايان­داما جاساپ, سەمەي ەلىن ريزا ەتكەن­ بولا­تىن. دۋلاتتىڭ, شاكارىمنىڭ, سۇل­تان­­­ماحمۇتتىڭ عىلىمي جيناقتارىن دايار­لاۋعا باسشىلىق جاسادى. اسىرەسە, 2003 جىلى تويلاناتىن ماحامبەتتىڭ 200 جىل­­دىعىنا وراي اقىننىڭ 4 تومدىعىنا شۇ­عىل كىرىسىپ, ۇلكەن ءىس اتقارىپ جۇرگەن-ءدى.­ وسىنىڭ ءبارىن اياقتاي الماي كەتكەنىنە وكىن­دىك.

 وزەگىمىزدى ورتەگەنى – زاكيدەي ابزال,­ جۇ­زىنەن نۇر تامعان, جانى تازا ازاماتتىڭ كۇت­پەگەن جەردەن مەرت بولۋى. ونداي ادام­نىڭ­ ءومىرى بۇلاي قيىلماۋعا ءتيىس ەدى. امال نە,­ تاعدىرى سولاي بولدى. كوڭىلگە مەدەۋ بولا­تىنى عالىمنىڭ وتە قۇندى عىلىمي مۇرا­سى قالدى, كوپتەگەن شاكىرتى بار, سولار ونىڭ ءىسىن جالعاستىرادى دەگەن سەنىم بار. ال ونىڭ ەڭبەكتەرى ەلىنە, حالقىنا, وتانىنا ءالى دە ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتىپ, پايدالى بولاتىنى كۇمانسىز. ەندەشە, ونىڭ ەسىمى ۇمىتىلمايدى.

سەيىت قاسقاباسوۆ,

ۇعا اكادەميگى