تازا اۋىز سۋ حالىققا تۇگەل جەتكىزىلەدى

سۋمەن جابدىقتاۋ سوزباقتاۋدى سۇيمەيدى

وسى ماسەلە بويىنشا بايانداعان يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەس­پۋبليكادا سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ قول­جەتىمدىلىگى قالالاردا – 98,4%-عا, اۋىل­داردا 94,5%-عا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. قالالاردى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيى جامبىل وبلىسىندا – 91,9%, قوستاناي وبلىسىندا – 80,4%, اقمولا وبلىسىندا – 89,8% جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا  85%-دى قۇرايتىنى اتاپ ءوتىلدى. بۇل رەتتە قارجىلاندىرۋدا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشتەرى تومەن وڭىرلەرگە باسىمدىق بەرىلەدى.

بيىل سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن سالۋعا جانە رەكونس­ترۋك­تسيالاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 280 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل قاراجاتقا 402 جوبانى, ونىڭ ىشىندە قالالاردا 167 ملرد تەڭگەگە 135 جوبانى, اۋىلداردا – 113 ملرد تەڭگەگە 267 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جىل قورىتىندىسى بويىنشا سۋمەن جابدىق­تاۋدىڭ قولجەتىمدىلىك دەڭگەيى: قالالاردا – 98,8%, اۋىلداردا 96,3% جەتۋگە ءتيىس. جالپى, 2025 جىلعا دەيىن قالعان 25 قالا مەن 1395 اۋىلدىڭ تۇرعىندارى ءتيىستى قىزمەتتەرمەن قامتىلادى.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ءزۇلفيا سۇلەيمەنوۆا اتاپ وتكەندەي, قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا ۇزىندىعى 15,5 مىڭ شاقىرىمدىق 80 توپتىق سۋ قۇبىرى بار. ولار 1,4 ملن ادامدى قامتي وتىرىپ, 655 اۋىلدىق ەلدى مەكەندى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.

قۇرىلىسى 2010 جىلى باستالعان ەسقۇلا سۋ قۇبىرىن بيىل پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق اقمولا, الماتى, اتىراۋ, ۇلىتاۋ, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى توپتىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا 27 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاراجات ءبولىندى. ءۇيتاس-ايدوس توپتىق سۋ قۇبىرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ ءۇشىن قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.

اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قانات قۇلجانوۆ وڭىرلەردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. 

پرەمەر-مينيستر ۇكىمەتكە 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن حالىقتى 100% تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلعانىن ەسكە سالدى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

«قازىر ەلىمىزدە 600 مىڭنان استام ادام تازا اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تالاپ ەتەدى. ءتىپتى استانانىڭ وزىندە سۋ تاپشىلىعى قاتتى سەزىلە باستادى. بۇل رەتتە سۋدى ۇنەمدەۋ ماڭىزدى سۇراق بولىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ازاماتىمىز سۋدى ۇنەمدەگىسى كەلمەيدى. بۇل سۇراقتى شەشۋ ءۇشىن سالانى تسيفرلان­دىرۋ جانە ءتيىمدى تاريفتەردى ەنگىزۋ قاجەت»,  دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ول جاڭا سۋ كودەكسى مەن باعدار­لامالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

بۇدان باسقا, ءالى شەشىمىن تاپپاعان بىرقاتار جۇيەلى پروبلەما بار. ماسەلەن, كەي وڭىرلەردە سۋ تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ جۇمىستارى سوزىلىپ كەتتى. اقمولا وبلىسىندا بۇل جۇمىس 10 جىلدان بەرى بىتپەي كەلەدى. سونىمەن قاتار ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى دا ۋاقىتىندا باستالعان جوق. قاراعاندى وبلىسىندا كونكۋرستىق راسىمدەر ەندى عانا وتكىزىلىپ جاتىر.

«ساقالدى» قۇرىلىسقا اينالعان اۋىز سۋ جوبالارىن اياقتاۋ ىسىندە دە شيكىلىك كوپ. مۇنىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى ەسقۇلا سۋ قۇبىرىن, قىزىلوردا وبلىسىنداعى تالاپ سۋ قۇبىرىن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى پرەسنوۆ سۋ قۇبىرى مەن سوكولوۆ سۋ قۇبىرىنىڭ 2-ءشى كەزەڭىن ايتۋعا بولادى. سونىڭ كەسىرىنەن 220 مىڭعا جۋىق ادام ساپالى سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىر», دەپ اتاپ كورسەتتى پرەمەر-مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندە تەحنيكالىق اقاۋلاردىڭ ورىن الۋىنا نەگىزىنەن ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى مەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ ۋاقتىلى جۇرگىزىلمەۋى سەبەپ بولىپ تۇر.

«ماسەلەن, ءساۋىر ايىندا ماگيسترال­دىق قۇبىردىڭ جارىلۋىنان بالقاش قالاسى بىرنەشە كۇن بويى تۇگەلدەي اۋىز سۋسىز قالدى. اباي وبلىسىنداعى اندرونوۆكا اۋىلىندا سۋ مۇناراسى قۇلاپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار سۋدى تاسىپ ىشۋگە ءماجبۇر بولدى. سەمەيدە سۋ ارناسىنداعى اپات 70-تەن استام ءۇيدى سۋسىز قالدىردى. سونداي-اق ماگيس­ترالدىق قۇبىرداعى اپاتتان اقمولا وبلىسىنىڭ 11 ەلدى مەكەنىنە سۋ بەرىلمەي قالدى. بۇل – تەك ءبىر ايدىڭ ىشىندە ورىن العان جايتتار», دەپ اتاپ ءوتتى ءاليحان سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى مۇنداي پروبلە­مالاردىڭ بارلىعىن كەشەندى تۇردە شەشۋ كەرەكتىگىن جانە وسى جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا قالالار مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ جوسپارلانعان كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋلەرى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قورىتىندىلاي كەلە, ءاليحان سمايىلوۆ ەلىمىزدەگى سۋمەن جابدىقتاۋ ينفراقۇرىلىمىنا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ءبىر اي مەرزىمدە ۇكىمەتكە اپات قاۋپى اسا جوعارى وبەكتىلەردىڭ تىزبەسىن ەنگىزۋدى, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۇرىلىس جۇمىستارى سوزىلىپ كەتكەن بارلىق اۋىز سۋ جوباسىنىڭ اياقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, سونداي-اق ءبىر اي مەرزىمدە سۋعا جاڭا تاريفتىك ساياساتتى ەنگىزۋ بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى.

«بۇل رەتتە تۇسكەن قاراجاتتى ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, ونىڭ ىشىندە سۋدى پايدالانۋدىڭ تسيفرلىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە باعىتتاۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ءاليحان سمايىلوۆ.

تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى مەن كوكونىس قويمالارىن سالۋ

ۇكىمەت وتىرىسىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بارىسى قارالدى.

وسى ماسەلە بويىنشا ەسەپ بەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 3,9%-عا ارتىپ, 2,9 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن باياندادى. اتاپ ايتقاندا, وسىمدىك مايى, ۇن, ماكارون, جارما, شۇجىق جانە قانت ءوندىرىسى ارتقان. الايدا ءسۇت ونىمدەرى, سونىڭ ىشىندە سارى ماي, ءسۇت, ىرىمشىك جانە سۇزبە بويىنشا شيكىزات بازاسىنىڭ تومەن دەڭگەيدە دامۋىنا بايلانىستى ءوندىرىس ازايعان.

جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن وڭىرلىك اكك ارقىلى ءىرى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ قۇرىلىسىن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ بويىنشا سقو-نىڭ تابىستى تاجىريبەسىن قولدانۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالدى. وسى ماقساتتارعا 2023 جىلى 100 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر, بۇل وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 373 مىڭ توننا ءسۇتتى قۇرايتىن 65 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, وتاندىق ءسۇت زاۋىتتارى ساپالى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى, جالپى ءسۇت بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىك ايتارلىقتاي تومەندەيدى. الداعى جىلدارى وسىنداي تاعى 50 فەرما سالۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

مينيستر كوكونىستەردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا قازاقستان ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن ايتتى. ماسەلەن, 2022 جىلى 4,1 ملن توننا كارتوپ, 621 مىڭ توننا ءسابىز, 1,1 ملن توننا پياز جانە 551 مىڭ توننا قىرىققابات جينالدى. الايدا ءوندىرىس كولەمىنە قاراماستان, قىس-كوكتەم كەزىندە ساقتاۋ قۋاتىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى نارىقتا وتاندىق كوكونىستەر ۇسىنىسى تومەندەپ وتىر. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كوكونىس قويمالارىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋ جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ اياسىندا 2021-2022 جىلدارى جالپى ساقتاۋ كولەمى 200 مىڭ توننادان اساتىن 37 جوبا ىسكە قوسىلدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 111 مىڭ توننا ءونىمدى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 29 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ جونىندەگى جۇمىس تۋرالى ايتىپ بەردى.

وڭىرلەردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارالار تۋرالى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ, سونداي-اق تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرمەك كەنجەحان ۇلى بايان­دادى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى جانە ونىمدەر مەن شيكىزاتتى جەتكىزۋدىڭ جاھاندىق تىزبەكتەرىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.

«وسىعان بايلانىستى وتكەن جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى قابىلداندى. وندا ەگىس القاپ­تارىن ۇلعايتۋ جانە نەگىزگى اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ ءتۇسىمىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق مال باسىن وسىرۋ­گە جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىم­دىلىگىنە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.

وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىن ۇلعايتۋ جانە ەگىس القاپتارى­نىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى دامۋدىڭ وڭ سەرپى­نىن كورسەتتى. ماسەلەن, اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 9%-عا ۇلعايىپ 9,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ءوسۋ­دىڭ نەگىزگى فاكتورى بولعان وسىمدىك شارۋا­شىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 15%-عا ارتتى.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جوس­پاردى ىسكە اسىرۋمەن بىرگە, دەلدال­دىق سحەمالاردىڭ جولىن كەسۋ, الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ باعاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە نارىقتىق رەتتەۋ ءىس-شارالارى بەلسەن­دى تۇردە ىسكە اسىرىلۋدا.

رەسپۋبليكانىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, ءوندىرىستى ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن 65 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلادى. وعان قوسا, دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرگە قازاقستان جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالارى بويىنشا تۇراقتى دەگەن مارتەبە الۋى تۋراسىنداعى جۇمىستار جالعاسىپ كەلەدى. بۇل وتكىزۋ نارىقتارىن كەڭەيتۋگە جانە ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋدىڭ قاجەتتى ينفرا­قۇرىلىمى قۇرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا جالپى سىيىمدىلىعى 2 ملن تونناعا جۋىق كوكونىس پەن جەمىستى ساقتايتىن 1 200-دەن استام وبەكت بار. الايدا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەتكىلىكسىز – جاڭا كوكونىس قويمالارى قاجەت.

وعان قوسا ءا.سمايىلوۆ فەرمەرلەر بىرىڭعاي مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ اقپارات جۇيەسىنە شاعىم ايتاتىنىنا نازار اۋداردى.

«ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋ جوسپارىن ورىنداۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ماسەلەنى قورىتىندىلاي كەلە, پرەمەر-مينيستر نارىقتىڭ ناقتى قا­جەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا كوكونىس قوي­مالارىن سالۋ جانە قولدانىستاعى قويمالاردى جاڭعىرتۋ بويىنشا كەشەندى جوسپاردى وزەكتەندىرۋدى, بارىنشا قىسقا مەرزىم ىشىندە سۋبسيديالاۋدىڭ ونلاين-پلاتفورماسىنىڭ ءتيىستى جۇمىسىن قام­تاماسىز ەتۋدى, ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قاجەتتى ونىمدەرىن ساتىپ الۋدى, ونىڭ ىشىندە كورشى ەلدەردەن اكەلۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, سونداي-اق «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ» جۇمىسىن ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن جانە ءامات باعاسىن تۇراق­تاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتاي وتىرىپ, قايتا قۇرۋدى تاپسىردى.