ادەبيەت تاريحىندا وشپەس شىعارمالارىمەن الەم جۇرتشىلىعىن تامساندىرعان ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ درامالارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق نازارىندا. وعان دالەل – بيىلعى ءساۋىردىڭ 14-ءى جانە 19-ى كۇندەرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىندا بەلگىلى رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ قويىلىمىمەن جاڭا قىرىنان كورىنگەن «ەڭلىك-كەبەك» تراگەدياسىنىڭ پرەمەراسى دەر ەدىك.
تەاترداعى ەكى كۇنگى انشلاگتان العان اسەرىمىز ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە بەكجان تۇرىس سومداعان ابىز بەينەسى, المات قۇراق كەيىپتەگەن جاپال, نۇرعيسا قۋانىشبايدىڭ ەسەن باتىرى تاريح قويناۋىنان قايتا ءتىرىلىپ كەلگەندەي اسەر قالدىردى. بولات ءابدىلمانوۆتىڭ ەسپەمبەتى, سايات مەرەكە ۇلىنىڭ كەڭگىرباي ءبيى, ەرلان ءبىلال ويناعان كوبەي بەينەلەرى دە بۇگىنگى كورەرمەندى وزگەشە تولعاندىرعانىن ىشتەي سەزىپ وتىردىق. سونداي-اق جومارت, كەمباي, قارامەندەلەر دە ءوز مىنەز ەرەكشەلىكتەرىمەن ەستە قالدى. اسىرەسە ەڭلىك رولىندەگى زاحيرا راحىمجاننىڭ جان مەن ءتان سۇلۋلىعى ادەمى ۇيلەسىم تاپقان. ال ونىڭ سۇيگەن جىگىتى – كەبەك رولىندەگى كەلبەتتى دە باتىر ءمۇسىندى اكتەر ادىلەت بازارباي ۇلىنىڭ ساحناداعى ورنى ءتىپتى ەرەكشە. بەيكۇنا ماحابباتتىڭ قۇربانى بولعان قوس عاشىقتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق كوڭىلى مەن جۇرەك ءلۇپىلى قازىرگى جاستاردىڭ دا ىشكى الەمىن الاي-دۇلەي ەتىپ, سەزىم قىلىن قوزعاپ كەتكەنى ءسوزسىز.
تالانتتى جاستارعا جول كورسەتەر, ارقاسۇيەر اعا بۋىن اكتەرلەردىڭ ەڭبەگى دە ءوز ناتيجەسىن بەرگەنى كورىنىپ تۇردى. جاڭا قويىلىمنىڭ بىردەن-ءبىر جەتىستىگى وسى دەۋگە ابدەن بولادى. ماسەلەن, بۇعان دەيىن 1996 جىلى رەجيسسەر جانات حادجيەۆ قويعان «ەڭلىك-كەبەكتە» دە بولات ءابدىلمانوۆ تاسباۋىر بي ەسپەمبەتتى سومداعان. ءتۇسى سۋىق, قاباعى قاتىڭقى كەلگەن ەسپەمبەتتىڭ بەينەسىن اكتەر بۇل جولى جاڭا قىرىنان تانىتتى. ونىڭ اۋزىنان اسىقتاي ءيىرىلىپ شىققان وتتى سوزدەر ارقاڭدى مۇزداتقانداي. اۋەلى سارابدال باستاپ, بىرتە-بىرتە كۇش كورسەتە سويلەگەندە, ەرىكسىز سەسكەندىرەدى. اكتەر ويىنىنىڭ نەگىزگى جەلىسى – ءسوزدىڭ ىشكى كۇشى, ودان تۋعان ءىس-ارەكەتى مەن پسيحولوگيالىق تولعانىستارى.
ج.حادجيەۆتىڭ رەجيسسۋراسى بويىنشا كەبەكتى سومداعان ەرلان ءبىلال كەزىندە كورەرمەندەر مەن تەاتر سىنشىلارىنىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن بولاتىن.
ال كەلبەتى كەلىسكەن جاس اكتەر ادىلەت بازارباي كەيىنگى كەبەكتىڭ ساحنالىق بەينەسىن تۋدىرۋ كەزىندە ەرلان ءبىلال وزىندىك تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, ءبىرشاما كومەك بەرگەنىن جەتكىزدى. «دايىندىق بارىسىندا ساحناداعى ءار قادامىما قاراپ وتىردى. ءار سوزىمدەگى دىبىسقا, ءار قيمىلىم مەن كوزقاراسىما دەيىن باقىلايدى. «كەبەك ونداي ەمەس, كەبەك ولاي ايتقان جوق» دەپ قاتەلەرىمدى تۇزەتىپ بەرەدى. ول كىسىدەن ۇيرەنەرىم ءالى كوپ», دەيدى اكتەر ريزاشىلىقپەن.
بۇل رەتتە ايگىلى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ «جاقسى اكتەر بولۋ ءۇشىن دارىندى بولۋ ازدىق ەتەدى. ول ءۇشىن ءار اكتەر, ەڭ الدىمەن, ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, كەيىپكەرىنىڭ ىشكى كۇيىنە ەنىپ, ونى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە تالپىنۋى قاجەت», دەگەن قاعيداسى ەسكە تۇسەدى. كەبەكتىڭ باتىر دا باتىل, بۇكىل الەمدى دوس ساناعان ساحنالىق كوركىن بۇزباي, ءرولىن جاقسى مەڭگەرۋى – سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك. وسى ورايدا اكتەر ادىلەت بازارباي ءوزى سومداعان كەيىپكەرىن زەرتتەۋ جانە ويناۋ كەزىندە تۋعان ىشكى سەزىمدەرىن بىلاي جەتكىزدى: كەبەك – سىرشىل دا سەزىمتال, اقىلدى, ۇلتى مەن ەلىنە جانى اشيتىن, ءبىر ءسوزدى, جالعىز ءوزى 15 باتىردى جەڭگەن توبىقتى ەلىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى. كەبەكتى ىشتەي تۇسىنەمىن, ونىڭ ۇستىنە كەيىپكەرىم ءدال قازىرگى مەنىڭ جاسىمدا بولعان ەكەن. مەن دە بويداقپىن, مەن دە ءوز تەڭىمدى ءالى تاپقان جوقپىن. ال كەبەك سۇيگەنىن تاپتى. ماحاببات جولىندا اتا ءداستۇردى بۇزىپ, ەرىكسىز اتاستىرىلعان, بىراق اتاستىرىلعان ادامىن سۇيمەيتىن قىزدى الىپ قاشتى. بار كىناسى وسى. ىشتەي ماحاببات تا, قىزعانىش تا, ارماندار دا جانە ەڭ اۋىرى – وكىنىش تە بار... قويىلىمعا كەلگەن جاستار بۇل تراگەديادان ساباق الۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
جاپالدىڭ اپاتايىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى مەن قيال-شالقارىندا شارىقتاعان نازىك دۇنيەسى, كەبەكتىڭ اتا داستۇردەن اتتاعانى ءۇشىن وكىنىشى مەن قورقىنىشى, ەڭلىكتىڭ ماحاببات جولىندا قۇربان بولۋعا ىنتىق سەزىمى, بيلەردىڭ قاتال شەشىمى, سول شەشىمدى جاستاردىڭ ولىمىنە قاراي بۇرىپ, سوڭىندا وكىنگەننەن ەسەن باتىردىڭ ءوزىن ءوزى قامشىمەن ساباعانى, وقيعانىڭ باسى مەن اياعىنا دەيىن ابىزدىڭ مۇڭدى شەرمەن زارلانىپ, قاسىرەتكە تولعان ءۇنى مەن قيمىلدارى جاڭا قويىلىمدا كورەرمەنگە مۇلدەم باسقاشا اسەر قالدىرادى.
«ەڭلىك-كەبەكتى» جاڭشا قويعان رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – بۇعان دەيىنگى ءاربىر «ەڭلىك-كەبەكتىڭ» ەلەمەنتتەرىن ۇتىمدى پايدالانعان. ماسەلەن, ءا.ورازبەكوۆتىڭ ابىزى مۇندا اتا-بابالاردىڭ ارۋاعى رەتىندە بەينەلەنگەن. ءاربىر ساتتە ەلەس كەيپىندە كورىنىپ, جان تەبىرەنتەر مونولوگىن ايتىپ, ءتىپتى كەڭگىرباي بيگە ايان بەرىپ, ەل تىنىشتىعى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرەدى. ال ج.حادجيەۆتىڭ قويىلىمىندا ەڭلىك پەن كەبەكتى جاۋەتاي ەسىمدى كەيىپكەر تاۋ-تاستان ىزدەپ تابادى. ءا.ورازبەكوۆتىڭ رەجيسسۋراسىندا ولاردى جاپال ىزدەپ بارادى. بۇل جولى قوس عاشىقتىڭ بالاسى تاۋدا ۇمىتىلىپ كەتپەي, جاپالعا تابىستالعان. ال كەيبىر ساحنالار ەكى ماعىنالى ەتىپ جەتكىزىلگەن: جاپال بەيكۇنا ءسابيدى ابىزعا بەرەدى, ابىز ءوز كەزەگىندە ونى اسپانعا ۇشىرىپ جىبەرەدى. بۇل جەردە ءار كورەرمەن ءوزى تۇجىرىم جاساۋى كەرەك. ساحنالىق كورىنىس, دەكوراتسيا كوزگە ەرەكشە تۇسەدى. تاۋ-تاس بەينەلەنگەن قابىرعالار, جىلان, ساداق, قىلىش ءتارىزدى رەكۆيزيتتەر, كەيىپكەرلەردىڭ ءار كەزەڭگە ساي وزگەرتىلىپ وتىرعان كيىم-كەشەكتەرى كورەرمەن نازارىن ەرىكسىز وزىنە تارتادى.
پرەمەرا كەشىندە سويلەگەن اكتەر بولات ءابدىلمانوۆتىڭ پىكىرى دە ءتۇرلى ويلارعا جەتەلەيدى: مۇندا حالىق پەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن تراگەديالىق تەرەڭ ءمان-ماعىنا جاتىر. رەجيسسەر ءا.ورازبەكوۆ ەڭ باستى ماسەلەنى بيلەردىڭ الدىنا قويىپ وتىر. بۇل سپەكتاكلدىڭ بۇعان دەيىنگى «ەڭلىك-كەبەكتەردەن» ەرەكشەلىگى دە وسىندا. بۇرىنعى زاماندا ءداستۇر بۇلجىتپاي ورىندالۋى كەرەك بولعان. وسى قاساڭ قاعيدا قوس عاشىقتىڭ قاسىرەتىنە اكەلىپ سوقتى. ادامي قۇندىلىقتىڭ شىرقاۋ شىڭى – ماحاببات. «ماحابباتسىز دۇنيە بوس, حايۋانعا ونى قوسىڭدار» دەگەن اباي وسيەتى تاعى دا الدىمىزدان شىعادى. ءداستۇردى زامانا زاڭى دەسەك, ول زاڭ ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىپ, جاڭعىرىپ وتىرۋعا ءتيىستى. ولاي بولماعاندا كەز كەلگەن قوعام, مەملەكەت تىعىرىققا تىرەلەدى. وركەنيەت اۋىلى الىستاي بەرەدى...
اعا بۋىن مەن جاس بۋىن اكتەرلەردىڭ ويى ءبىر ارنادا توعىستى: «الىمبەك ورازبەكوۆ قويعان «ەڭلىك-كەبەكتىڭ» ەرەكشەلىگى – داستۇردەن اتتاماۋ. سويتە وتىرىپ, ءداستۇردىڭ وزىعى دا, توزىعى دا بار دەگەن ۇستانىمدى الىپ شىققاندىعىندا. بيلەر ساحناسىندا بۇل كەڭىنەن كورسەتىلەدى», دەدى ايگىلى اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ.
ەندەشە, اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل مارجاندارىنان ءسۇزىلىپ, بۇگىنگە قايماعى بۇزىلماي جەتكەن ماحاببات ايناسى «ەڭلىك-كەبەك» جىرى عاسىردان-عاسىرعا جاساي بەرەدى.
ارۋجان جەڭىسبەكوۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى