وتاندىق عىلىمنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى ادام گەنەتيكاسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جاس عىلىمدار اليانسىنىڭ جانە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مۇشەسى ماقسات جاباعينمەن تىلدەسكەن ەدىك. ول سالاداعى بىرنەشە وزەكتى ماسەلەگە توقتالىپ, شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
– ماقسات قيزات ۇلى, وتاندىق عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ءھام باسقارۋ جۇيەسىندە قانداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ءالى كۇنگە دەيىن جۇيەلى تۇردە شەشىلمەي كەلە جاتقان ءۇش ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى. ويتكەنى ستراتەگيالىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ قۇجاتتارىنداعى عىلىمعا قاتىستى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ بارىسىندا اتالعان ماسەلەلەردىڭ اسقىنىپ كەتۋ قاۋپى بار. ءبىرىنشى ماسەلە عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا قاتىستى. 2025 جىلعا قاراي دوكتورانتۋراعا جىل سايىن 5 مىڭ ادامدى قابىلداۋ كەرەك دەگەن جوسپار بار. قازىر جىل سايىن شامامەن 2 مىڭ ادام دوكتورانتۋرادا وقيدى. الايدا ولاردىڭ دەنى ديسسەرتاتسياسىن ۋاقتىلى قورعاي الماي ءجۇر. سەبەبى بىلىكتى عىلىمي جەتەكشىلەر جەتىسپەيدى جانە دوكتورانتتاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاراجات دۇرىس بولىنبەيدى. بۇل رەتتە دوكتورانتتاردىڭ زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنا بايلانىستى قاراجات مولشەرى دە ءارتۇرلى بولاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.
– جوسپار ۋاقىتىنىڭ دا توبەسى كورىنىپ تۇر ەكەن. قازىرگى جاعداي ءسىز ايتقانداي بولسا, ەكى جىلدان كەيىن جىلىنا 5 مىڭ دوكتورانتتى دايىنداۋ قولدان كەلە مە؟
– جوسپار تىزە سالسا دا ورىندالادى عوي. ماسەلە «كادرلاردى قانشالىقتى ساپالى دايىنداي الامىز؟» دەگەن سۇراقتا بولىپ تۇر عوي. اتالعان ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە بولىنەتىن, ياعني گرانتتىق, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدى جانە دوكتورانتتاردى دايىنداۋ ۇدەرىسىن جۇيەلى تۇردە ۇشتاستىرۋ كەرەك. قازىر گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جوبانىڭ ءساتتى اياقتالۋىنىڭ نەگىزگى شارتى – عىلىمي ماقالالار. ال دوكتورانتتاردى دايىنداۋ مىندەتتى كورسەتكىش ەمەس. ەگەر ءار عىلىمي جوبانى اتقارۋشىلاردىڭ قاتارىندا دوكتورانت بولسا جانە ءساتتى قورعاعان ءبىر PhD دوكتور ماقالالاردىڭ ورنىنا ەسەپتەلسە, وندا بولىنگەن قاراجات ۇتىمدى پايدالانىلعان بولار ەدى. بۇگىندە دوكتورانتتىڭ عىلىمي كەڭەسشىنى تاڭداۋ ەركى جوق. عىلىمي جوباسى بار سىرتتاعى كەز كەلگەن ينستيتۋتتىڭ عالىمىنا بارا المايدى. بۇل ماسەلە زاڭنامالىق رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. مينيسترلىك عىلىمي كەڭەسشى بولا الاتىن عالىمداردىڭ ورتاق ءتىزىمىن جاساپ, دوكتورانتتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا مىندەتتى ءبىلىم الۋ كرەديتتەرىن اياقتاعان سوڭ, سول تىزىمدەگى عالىمدارعا كەڭەسشى بولۋعا ۇسىنىس جاساي الاتىنداي جۇيەگە كوشۋىمىز قاجەت.
ماسەلەنى شەشۋدىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى جولى بار. ول – ەل ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن شەتەلدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا بىرلەسكەن دوكتورانتۋرا باعدارلامالارىن قارقىندى دامىتۋ. سول باعدارلامالاردىڭ اياسىندا دوكتورانتتاردىڭ وقۋ مەرزىمىنىڭ جارتىسىن شەتەلدە وتكىزۋدى قاراستىرۋ قاجەت. بۇل زاماناۋي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جانە عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان قادام شەتەلدىك عىلىمي كەڭەسشىلەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن قاراجات تەك ەلدەگى وقۋعا عانا ەمەس, شەتەلدە دە ءبىلىم الۋدى, سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋدى قامتۋعا ءتيىس. دوكتورانتتاردىڭ سانىنا ەمەس, ساپاسىنا ءمان بەرۋ ماڭىزدى.
– نازار اۋدارعىڭىز كەلگەن ءۇش ماسەلەنىڭ العاشقىسى وسى بولعان سەكىلدى عوي. ەكىنشى پروبلەما نە جايىندا؟
– بۇل دا جوعارىداعى ماسەلەمەن وزەكتەس. ياعني عىلىمي ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى. جاسىراتىنى جوق, وزىق عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى بىلاي قويعاندا, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا ينفراقۇرىلىم جەتكىلىكسىز. ول «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ جانە وعان تاۋەلدى اكتىلەردىڭ كەمشىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. عىلىمدى جاناما قارجىلاندىرۋ تەتىگى, ياعني رەسمي تۇردەگى ۇستەمە شىعىنداردىڭ جوقتىعى وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. ال بۇل جاعدايعا حالىقارالىق تاجىريبەدە ءمان بەرىلگەن. ءبىزدىڭ بازالىق قارجىلاندىرۋ تەك اعىمداعى عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. بولاشاققا ارنالعان عىلىمي ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جانە وعان جۇيەلى تۇردە قاراجات ءبولۋ كەنجە قالعان. وسىعان وراي زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. ايتالىق, بازالىق قارجىلاندىرۋ تۇراقتى جانە اۋىسپالى بولىكتەن تۇرۋى كەرەك. تۇراقتى بۇگىنگىدەي بەكىتىلگەن نورمالارعا سايكەس, ال اۋىسپالى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەمەسە عىلىمي ۇيىمنىڭ عىلىمعا كەتكەن قاراجات كولەمىنە بايلانىستى ايقىندالادى. ماسەلەن, سوڭعى ءۇش جىلدا گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ كولەمىنەن ۇيىمعا ءتورتىنشى جىلى وسى سومانىڭ 20 پايىزى بازالىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى وتەلەدى. ەگەر ۇيىم قوسىمشا عىلىمعا جەكە قاراجاتىن سالعان بولسا, وندا كەلەسى جىلى ونىڭ 40 پايىزى قايتارىلادى. وتەلگەن قاراجات ءۇش جىلدان اسا كوپ جيناقتالمايدى. ونى رەكتوردىڭ/ديرەكتوردىڭ شەشىمىمەن جانە عىلىمي كەڭەستىڭ ماقۇلداۋىمەن عىلىمدى دامىتۋعا عانا قايتا قولدانۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا ينفراقۇرىلىمعا, عالىمداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ىشكى قاناتقاقتى زەرتتەۋلەرگە گرانتتار بولۋگە جۇمسالادى.
ءۇشىنشى ماسەلە الەمدىك عىلىمي ۇردىستەردەن ارتتا قالۋىمىزبەن بايلانىستى. ەكونوميكادا «ورتالىق» جانە «شەت» دەگەن پاراديگمانىڭ بارى بارىمىزگە ءمالىم. مويىنداۋ كەرەك, قازاقستان ازىرشە شەتتە ورنالاسقان. سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ بازالىق عىلىمدى باسقارۋعا ارنالعان رەفورمالار «وزىمىزدە دامىتامىز» ويمەن شەكتەلەدى. الايدا «قاي پەريفەريادا ورنالاسساق تا, ءبىز ءۇشىن دامۋ ماڭىزدى» دەگەن راتسيونالدى ويدى ۇستانۋ دا ۇتىمدى بولار ەدى. مۇنداي كوزقاراس مەملەكەتتىڭ عىلىمدى دامىتۋعا جۇمسايتىن قارجىسىن تەك قازاقستاننىڭ اياسىندا عانا قولدانۋدى شەكتەمەيدى. كەرىسىنشە ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن عىلىمدى شەتەلدىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىندا دا دامىتۋعا جول اشادى.
– ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ەلىمىزدىڭ عىلىمي كوكجيەگىن كەڭەيتۋ باعدارلاماسى مەن قاجەتتى زاڭنامالىق اكتىلەردى ازىرلەۋ كەرەك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەل عالىمدارى حالىقارالىق عىلىمي-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالارعا قاتىسا الاتىنداي مارتەبەگە يە بولۋى قاجەت. ال عىلىم مينيستىرلىگى بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن شەتەلدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىندا جاسالىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستارعا ينۆەستيتسيا قۇيا الاتىنداي قۇقىققا يە بولسا دەيمىز. اتالعان باعدارلامانىڭ اياسىندا قويىلاتىن مىندەتتىڭ ءبىرى – الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ەلىمىزگە اسا قاجەتتى عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا قازاقستاندىق عىلىمي زەرتحانالاردىڭ فيليالدارىن قۇرۋ. الەمدە مۇنداي تاجىربيە بار. مىسالى, گەرمانيادا, فرانتسيادا, يتاليادا, ۇلىبريتانيادا زەرتحانالارى ورنالاسقان ەۋروپالىق مولەكۋليارلىق بيولوگيا زەرتحاناسىن الۋعا بولادى.
بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇگىندە ەلىمىزدە شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىن اشۋ ءۇردىسى جولعا قويىلعان. بىراق بۇل بىرجاقتى قوزعالىس. ونىڭ ماقساتى – وتاندىق ءبىلىم بەرۋدەگى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ. عىلىمداعى كەمشىلىكتى تۇزەۋ ءۇشىن بىزگە ەكىجاقتى ماگيسترال قاجەت. ياعني قازاقستاندا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ولاردىڭ عىلىمي ورتالىقتاردىڭ اشىلۋى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەرى قوزعالىس – الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا, ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە, ينستيتۋتتارىندا قازاقستاندىق عىلىمي زەرتحانالاردىڭ فيليالدارىن اشۋ دا ماڭىزدى. مۇنداي ەكىجاقتى ماگيسترال بۇگىنگە دەيىن «بولاشاق» جانە باسقا باعدارلامالار بويىنشا جەكە تاعىلىمدامادان ءوتۋ جانە ءبىلىم الۋ اياسىندا قالىپتاسىپ كەلەدى. بىراق ولار جۇيەلى تاسىلمەن دامىتۋدى قاجەت ەتەدى.
– شەتەلدەن وتاندىق زەرتحانالاردىڭ فيليالىن اشۋ دەيسىز بە؟ ونىڭ ناقتى قانداي پايداسى بار؟
– پايداسى وتە كوپ. بىرىنشىدەن, فيليالدىڭ قىزمەتكەرلەرى – قازاق عالىمدارى عىلىمي دامۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە شىعادى. وسىلايشا عىلىمي ينسايدتار مەن تەندەنتسيالاردى ءبىرىنشى بولىپ بىلەدى, عىلىمي تاجىريبەنى تەز مەڭگەرەدى جانە شەتەل عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى.
ەكىنشىدەن, بىزدە رەاگەنتتەر مەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋ دەگەن ماسەلە بار. ولار قىمباتقا تۇسەدى. سىرتتان جەتكىزىلۋىنىڭ ءوزىن ايلاپ كۇتۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارى عىلىمعا كادىمگىدەي قولبايلاۋ. فيليالدار شەتەلدە ورنالاسسا, رەاگەنتتەردى جەدەل ساتىپ الىپ, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان الەمدىك عىلىمي ويعا ىلەسە وتىرىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. شەتەلدىك عىلىمي توپتارمەن بىرلەسە وتىرىپ ءىرى, قىمبات, ەلىمىزدە جوق جابدىقتى جالعا الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. فيليالدار ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا قويىلاتىن ىقتيمال سانكتسيالارى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندا ءتۇرلى داعدارىس كەزىندە لوگيستيكا تىزبەگى بۇزىلسا, رەاگەنتتەر مەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋ ماسەلەسى تۋىندامايدى.
ۇشىنشىدەن, فيليالدار ارقىلى ەل عالىمدارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. جيناقتالعان تاجىريبەنى وتاندىق زەرتحانالارمەن ءبولىسۋ مۇمكىندىگى تۋادى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستى شەتەلدە قازاقستانمەن بايلانىسى بار (قانداستار, بۇرىنعى ازاماتتارىمىز) جەتەكشى عالىمداردى قولداۋدان باستاۋعا بولادى. شەتەلدە قازاق عالىمدارى بارشىلىق. بىراق ولار ەلگە قايتۋعا ءالى دايىن ەمەس. دەگەنمەن شەتەلدە جۇرسە دە, ولاردى ەل مۇددەسىنە جۇمىس ىستەتۋگە بولادى. بۇعان ارنالعان بولەك قارجىلاندىرۋ تەتىگىن ازىرلەۋ قاجەت. ولارعا شەتەلدە زەرتحانا اشۋعا مۇمكىندىك جاساۋ دا ماڭىزدى. عىلىمي جۇمىستارىن قازاقستان مۇددەسى ءۇشىن شەتەلدە جۇرگىزىپ, شىعارعان يننوۆاتسيالارى مەن پاتەنتتەرىنە ءبىزدىڭ ەل يە بولۋى شارت. سىرتتا ستارتاپتاردى ۇلكەن نارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك بار.
تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت, وتاندىق عىلىمي زەرتحانالاردىڭ شەتەلدەگى فيليالدارى قازاقستاننىڭ «جۇرەك پەن سانا» باسەكەسىندەگى «جۇمساق كۇشىن» كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, عىلىمي ديپلوماتيا قىزمەتىن اتقاراتىن بولادى. ۇلىبريتانيا مەن اقش-تىڭ ۇلگىسى بويىنشا فيليالدى باسقارۋ جانە عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا قازاقستان ەلشىلىگىندە عىلىمي اتتاشە لاۋازىمىن قۇرعان ءجون.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»