پرەزيدەنت ايتقان «ورتاشا تابىس تۇزاعىنا» ءبىز 2013-2014 جىلدارى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 13 مىڭ دوللارعا جەتكەننەن كەيىن ءتۇسىپ قالدىق. نەگىزى پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلدەگى وزەكتى ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى كوتەردى. ونى ەكونوميكالىق ءوسىم جانە نارىقتىق رەلسكە كوشۋ دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ەلىمىز ءالى كۇنگە مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن تابىسقا تاۋەلدى بولىپ قالىپ وتىر.
ال بۇل سالاداعى كەز كەلگەن قيىندىق ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر سالالارعا باسىمدىق بەرىپ جانە ولاردىڭ دامۋى ءۇشىن مەيلىنشە جاقسى جاعداي جاساۋدىڭ ءمانى ەرەكشە.
سونىڭ ءبىرى – جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا. ەلىمىز عىلىمدا بار تابيعي بايلىقتاردىڭ بارلىعىنا دەرلىك يە, الايدا سونىڭ ءارى قارايعى دامۋى ءۇشىن بىلىكتى كادرلار مەن تەحنولوگيا جەتىسپەيدى. مىسال رەتىندە ءبىلىم مەن تەحنولوگياعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ارقىلى قول جەتكىزگەن قىتايدى ايتۋعا بولادى. ادامدار تەحنولوگيا جاساپ, زاۋىت سالىپ جاتقاندىقتان, ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا سالۋ جانە ولاردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ وتە ماڭىزدى.
پرەزيدەنتتىڭ نارىقتىق ۇدەرىستەرگە كوشۋ تاقىرىبىنا ارنالعان بايانداماسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەكونوميكالىق اسپەكتىسى – باعا بەلگىلەۋ جانە ءارتۇرلى نارىقتاردى باسقارۋ جايى. مەملەكەت ۇزاق جىلدار بويى بيزنەستى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنان باستاپ جانار-جاعارماي مەن تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە دەيىنگى ارالىقتا الەۋمەتتىك شىعىندارعا بەلسەندى سۋبسيديا جاساپ, ۇلكەن قارجى جۇمساپ كەلدى. بۇل, ارينە, ەكونوميكالىق اگەنتتەر ءۇشىن جاقسى جاعداي تۋعىزدى. بىراق, ۇزاق مەرزىمدە ولاردىڭ مودەرنيزاتسيا جاساۋعا ينۆەستيتسياسى قالماي, سالدارىنان جەكەلەگەن جاعدايلار بويىنشا كوللاپس تۋىندادى.
سايىپ كەلگەندە, كەز كەلگەن ەكونوميكاداعى ساپالى ينفراقۇرىلىم ماڭىزدى ىرگەتاس بولىپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى ول ازاماتتارعا كەڭ مۇمكىندىك اشادى, بيزنەستىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىنا قاجەتتى جاعدايلار جاسايدى. سول سەبەپتى ينفراقۇرىلىمدى ۋاقتىلى جاڭارتۋ جانە ونى ەكونوميكالىق اگەنتتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن كەڭەيتۋ, ونىڭ درايۆەرلەرىنە قاراماستان بولاشاقتا جوعارى ساپالى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى.
مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىك اپپارات تاراپىنان باعالانا بەرمەيتىن ينفلياتسيامەن كۇرەس جايى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگانداردا قابىلدانعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ءجيى باسەڭدەتەتىن نەمەسە تومەندەتەتىن ۇيلەستىرۋ ەلەمەنتىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. بۇعان سالىق ستاۆكالارى مەن مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ كولەمىن باقىلايتىن فيسكالدىق ورگان رەتىندە ۇكىمەت پەن ءوز كەزەگىندە ەكونوميكاداعى اقشانىڭ قۇنى مەن سانىنا اسەر ەتەتىن اقشا-نەسيە ورگانى – ۇلتتىق بانك اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ بويىنشا جۇمىستىڭ ءالسىز جۇرگىزىلۋى مىسال بولا الادى. باعا كۇرت وسكەن كەزدە ۇلتتىق بانك ەكونوميكاداعى تۇتىنۋ كولەمىن ازايتۋعا ەكونوميكاداعى اقشا قۇنىن ارتتىرا باستايدى. بىراق, بىزدە بۇل مەحانيزم ءالسىز جۇمىس ىستەيدى. وعان سەبەپتىڭ ءبىرى – جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالار شىعارىپ, مەملەكەتتىك شىعىنداردى ارتتىراتىن ۇكىمەتتىڭ قارسى ارەكەتى. بۇل شىعىندار اينالىپ كەلگەندە ەكونوميكالىق وسىمگە اسەرىن تيگىزبەيدى, تەك تاۋارلار مەن قىزمەتتەر يمپورتىنىڭ وسىمىنە ۇلەس قوسادى. مۇنى ۇلتتىق بانكتىڭ جاقىندا ءوزى جاساعان زەرتتەۋى دە كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ويىنشىلارى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداپ, نارىقتىق قاتىناستار جاعدايىندا جوعارى ساپالى ەكونوميكالىق وسىمگە قاراي ىلگەرىلەي باستاۋى كەرەك.
عالىمجان ايتقازين,
ەكونوميست