بەدەل بيىگى

ءوز باسىم وسى ءبىر اعالارىم­نىڭ سۆەتلانا جاقياقىزىن ­ۇنە­­مى ەركەلەتە ۇستار كەزدەرىنىڭ كۋاسى دە بولدىم. «الگى ءبىز­دىڭ سۆەتا قالاي, امان با؟» دەپ جاتۋشى ەدى جارىقتىقتارمەن كەزدەس­­كەن ساتتەردە. اعالارى ەركەلەتىپ, «سۆەتا» دەپ دۇنيەدەن ءوتتى. ءبىر عا­­­جابى سول, اعالاردىڭ سۆەتلانا جالماعانبەتوۆاعا دەگەن اكە­لىك مەيىرىمى سارقىلماي كەتتى. ابزال جانداردىڭ سۆەتاسى وسى ءبىر ارقايسىسى دانا دا دارا ابىز­داردىڭ كوڭىل تورىنەن قالاي ورىن الدى دەگەن ويدىڭ سۇراعىنا دا جاۋاپ ىزدەدىم. ويلايمىن, بالكىم سۆەتا وسى ءبىر اعالارى­نىڭ ارقايسىسىنىڭ تۇلعاسىنان ءوز اكەسىنىڭ بەينەسىن تانىعان دا شىعار. اكەگە دەگەن قىز بالانىڭ ىستىق جۇرەگىنىڭ سارقىلماي­تىن مەيىرىمى مەن ماحابباتىن دا سۆەتلانا جاقياقىزى وسى اعا­لارىنا ارنادى. جانە دە جالعىز بۇلارعا عانا ەمەس, قازاق ەلى­نىڭ كەز كەلگەن اسىلدارىنىڭ الدىندا ءوزىن سولاردىڭ ءبىر پەرزەن­تىن­­دەي ۇستادى. ءار ادامنىڭ ال­دىن­داعى ءوزىنىڭ كىسىلىك جانە ادا­­مي پارىزىن تەرەڭ سەزىنە ءبىل­دى. سول ءۇشىن دە ول ءوزىنىڭ اقىل-پا­را­ساتىمەن قازاق حالقىنىڭ سۇيىكتى دە ابىرويلى قىزىنا اينال­دى. تۋعان حالقىنىڭ سۆەت­لانا جالماعانبەتوۆاعا دەگەن ءسۇي­سى­نى­سى مەن سۇيىسپەنشىلىگى ەش­­قا­شان سارقىلمايدى.

قاراوتكەل مەن كوكشەتاۋ ءوڭى­رى ءۇشىن سۆەتلانا جالماعانبەتوۆا وسى ەكى ەلدىڭ ءتول پەرزەنتىندەي بولىپ كەتتى. قاراوتكەلدە تۋىپ, ءوزى­نىڭ بار سانالى عۇمىرى كەشەگى تسەلينوگراد, ودان كەيىنگى اقمولا وبلىستارىمەن تىعىز بايلانىس­تى بولسا, كوكشە ەلىندە تىنىسى اشىلىپ, قاناتىن كەڭگە سەرمەپ, الاشقا تانىلعان كەزەڭدەردى وتكەردى.

ءبىز سۆەتلانا جالماعان­بە­تو­ۆانى 1999 جىلدان بىلە باس­تادىق. 1997 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسى تاراتىلىپ, تۇتاس كوك­شە ءوڭىرى اۋەلى سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنا قاراپ قالدى دا, 1999 جىلى كوكشەتاۋ قالاسى اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى مارتەبەسىنە يە بولدى. بۇل تاريحي شەشىمنىڭ ناتيجەسىندە استانا قالاسىنان اقمولا وب­لىسىنىڭ بار اكىمشىلىك جۇ­يەسى كوكشەتاۋعا جۇكتەرىن تۇ­سىرە باستادى. كوش باسىندا كۋ­لا­گين! مازا تاپپاي ول دا اق­مو­­­لانىڭ كوش كەرۋەنىن جاڭا ورىن­­­عا ورنالاستىرۋعا كەلگەندە وزى­نە ءتان ىسكەرلىك تانىتا ءبىل­دى. اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگيننىڭ سوڭىنان ەرىپ كەل­گەن ءبىراز ورىنباسارلارىنىڭ اراسىندا سۆەتلانا جالماعانبە­توۆا دا بار ەدى. جانە دە ول بىزگە اكىم كۋلاگيننەن كەيىنگى بەدەلى زور, ىقپالدى ءبىر ادام رەتىندە كورىندى. انىعىندا سولاي ەكەن.

كوكشەنىڭ بايان جانعالوۆ, ەستاي مىرزاحمەتوۆ, چاپاي ءابۋ­تالىپوۆ, ورىنباسار نازاروۆ, قايىرلى قۇرمانوۆ, قايىر­كەلدى اكىمبەكوۆ سىندى ابىز اعا­لارىنىڭ باتاسىن الىپ, وسى ەل جاقسىلارىنىڭ دا «سۆەتا­سى» بولىپ ءسىڭىسىپ كەتتى. جانە دە كوك­شەنىڭ ەل انالارى راۋزا باي­كەنوۆا, جىبەك باعىسوۆا, رايحان سەيدالينا, رايسا تاسجان­قى­زى, قازيما ءومىرالينا سىندى ار­داق­­­تى جانداردىڭ تاپ ءبىر تۋعان سىڭى­لىسىندەي بولىپ سىيلاس­تى. سول سىي­لاستىق ءالى دە سول كۇيىندە.

كوكشەنىڭ ۇلكەن-كىشىسى سول سۆەتانىڭ بويىنان تەك­تىلىكتى, ادىلدىك پەن ادال­دىقتى تاني ءبىل­دى. جانە سول سەنىم قالىڭ ەلدى الداماعان دا ەدى. ول, ياعني سۆەت­لانا جالماعانبەتوۆا ءوزى­نىڭ مىن­دەتىن دە, ءوزىنىڭ ەل ال­دىن­داعى ادامي پارىزىن دا ادال اتقا­رىپ,سەنىمگە كىر­شىك تۇسىر­مەدى. ءالى دە سول سىي­لاستىق پەن سول سەنىمنىڭ ىستىق ىقىلاسى ­سۋىماي كەلە جاتىر.

اقمولالىقتار ءۇشىن ءبىز جاڭا ورتامىز, ءبىز ءۇشىن ولار جاڭا دەمەكشى, ەكى ەلدىڭ بىرىگۋى ال­عاشىندا وڭاي دا بولماعانى انىق. ءتۇرلى كوزقاراستار مەن ءتۇر­لى پىكىرلەر بولدى. ەكى جىل بويى وبلىس ورتالىعى مار­تە­­بە­سىنەن ايىرىلىپ قالعان كوك­شە­تاۋ قالاسىنىڭ جۇدەۋ تارتا باس­تاعانى دا انىق. اقيقاتىن ايتار بولساق, وسى ەكى ەلدىڭ حالقى­نىڭ ءبىر-بىرىمەن تەز ارادا ارالا­سىپ, ورتاق ءتىل تابىسىپ كەتۋلەرىنە اكىمنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا جالماعانبەتوۆا زور ىقپال ەتىپ, ولشەۋسىز ەڭ­بەك ءسىڭىردى. ءوڭىردىڭ بارلىق الەۋ­مەتتىك جانە يدەولوگياسى مەن مادەنيەتى, ءبىلىم بەرۋ سالاسى بار سولاردىڭ قىزمەتىنە جاۋاپ­ بەرەتىن اكىمنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا جالماعانبەتوۆا اقمو­لالىق شەندىلەردىڭ ارا­سىندا قالىڭ حالىقتىڭ بەل ورتاسىندا كوپ ءجۇردى.

بار شارۋاسىنىڭ قيۋى قا­شىپ, بەرەكەسى كەتە باستاعان وب­لىس ورتالىعى كوكشەتاۋ­دىڭ بارلىق الەۋمەتتىك سالاسىن, ءبىلىم بەرۋ مەن مادەنيەت جۇ­يە­سىن قالپىنا كەلتىرۋدەگى سۆەتلانا جالماعانبەتوۆانىڭ جان­قيارلىق ەڭبەگى ءاردايىم ­جو­عا­رى باعالاۋعا تۇرادى. ەڭ باس­تىسى, وسى سالا قىزمەتكەرلەرى­نىڭ شىنايى جاناشىرى بولا ءبىلدى. قالىڭ ەلدىڭ باسىن قو­سىپ, بىرىكتىرە ءبىلدى. قازىر دە وسى سۆەتلانا جالماعانبەتوۆانىڭ ىسكەرلىگىن, تالاپ قويعىشتى­عىن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىن, كەرەك جەرىندە سىلكىپ تە الاتىن, كەرەك كەزىندە قورعاپ, جانى اشىپ شىر-پىرى شىعاتىن قاسيەتىن دە ىزدەيتىن بولدىق, ءتىپتى ساعىنا­مىز دا! كەزىندە پەندەشىلىكپەن باي­قاي الماعان ادامي زور قاسيەت­تەرى­مەن وسى كۇندەرى سۆەتلانا جاقياقىزى كوڭىل كوكجيەگىندە ءسات سايىن بيىكتەپ بارادى. ول بيىكتەگەن سايىن وتكەن سول كۇندەر مەن سول كەزەڭدەر دە الىستاپ بارادى. جالماعانبەتوۆا سىندى جاقسى ادامىمەن ەستە قالعان كۇن­دەر ەندى ساعىنىش!

باعى جانىپ سۆەتلانا جال­ماعانبەتوۆا 2003 جىلى پار­لا­مەنتتىڭ سەناتىنا دەپۋتات بو­­­لىپ سايلاندى. بەس جىل­دىق دەپۋ­­تاتتىق قىزمەتىنەن كەيىن 2008 جىلى سەناتورلىققا قايتا سايلانىپ, ەلدىڭ زور سەنىمىنە يە بولدى. ال 2011 جىلى مەن دە­ سەناتورلىققا سايلانىپ پار­لا­مەنتكە كىرگەنىمدە سۆەتلا­نا جالماعانبەتوۆا الدىمنان ­شىق­­تى. ەكەۋمىز دە اقمولا وب­لى­سىنىڭ دەپۋتاتتارىمىز.

بايقايمىن, سەناتتا دا سۆەت­لانا جالماعانبەتوۆانىڭ بەدەلى مەن ابىرويى اسىپ تۇر ەكەن. بىلىمدىلىگىندە ءسوز جوق! سەنات­تا تالقىلانىپ جاتاتىن كەز كەل­گەن ماسەلەگە كەلگەندە سۆەت­لا­نا جاقياقىزى تارتىنىپ قال­ماي­تىن. ويىن اشىق ايتاتىن, جاس­قانبايتىن, جالماعانبەتوۆا قويا­تىن سۇراقتاردان سەنات مىن­­بەسىندە تۇرعانداردىڭ تالايى توسىلىپ قالاتىن. سەناتور جال­ماعانبەتوۆانىڭ ويى دا, ءسوزى دە, قويار ساۋالى دا, ۇكىمەتكە جولدايتىن دەپۋتاتتىق ساۋالدارى دا قاراپايىم حالىقتىڭ مۇددەسى­مەن تىعىز ۇشتاسىپ جاتاتىن. ول ء­وز حالقىنىڭ ءسوزىن سويلەيتىن. ­ب­اتىل ايتاتىن, ويلانىپ ايتاتىن, ا­بدەن اقىلعا سالىپ, زەردەلەپ ايتا­تىن.

ءالى ەسىمدە, ايەلدەردىڭ زەي­نەت­كە شىعۋ جاسىن ۇلعايتۋ جو­نىن­دەگى زاڭ جوباسىنا اۋەلدەن قار­سى بولعان جانە دە قارسى داۋىس ­بەرگەن دە سۆەتلانا جالما­عان­بە­توۆا بولاتىن. وسى زاڭ جو­باسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ايت­قان ويلى سوزدەرى ەلگە تاراپ جاتتى. سودان دا بولار, سەناتور جالماعانبەتوۆانى قولداپ قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى­نەن قول جيناعان ايەلدەردىڭ حاتتارى دا كوپ كەلىپ جاتتى. ونى وز­دە­رىنىڭ ءسوزىن سويلەپ, وزدەرىنىڭ شىنا­يى جاناشىرى ەسەبىندە تانىدى. جالعىز ايەلدەر عانا ەمەس, كەز كەلگەن قاراپايىم حالىق وز­دە­رىنىڭ ءسوزىن باتىل سويلەيتىن ­سەناتور جالماعانبەتوۆا دەپ ءبىل­دى. اقيقاتىندا سولاي ەدى!

سۆەتلانا جالماعانبەتوۆا! حالقىنىڭ سەنىمى مەن سىي-قۇر­مەتىنىڭ جانە دە شىنايى اقىل­شىسى مەن جاناشىرلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان ەسىم. اقمولا مەن كوكشەتاۋ ءوڭىرىنىڭ حالقى ءۇشىن قاشان بولسىن توردە ورنى بار قۇرمەتتى ءبىر قىزدارىنىڭ ەسىمى.

ءومىر كوشى ۇزاپ بارادى. سول ۇزاپ بارا جاتقان كوشتىڭ ال­دىڭعى سابىندا كەتىپ بارا جات­قان جانىما جاقىن جانداردى ىزدەيمىن دە, ءومىردىڭ جاۋىنى مەن داۋىلى دا, ىستىعى مەن سۋى­عى دا توزدىرماعان قالپى بويىن­ تىك ۇستاپ, ادامي ادال ويىن تازا­ ۇستاپ, سول باياعى كىسىلىك تە كى­شى­لىك كەلبەتىنەن اينىماي كەلە جاتقان سۆەتلانا جاقياقىزى­نىڭ تۇلعاسى كوز الدىما كەلىپ تۇ­رىپ الادى. ءالى دە كەزدەسكەن سايىن «سەن مەنىڭ باۋىرىم­سىڭ» دەپ بىرگە تۋعان اپكەمدەي قۇ­­شا­عىنا الاتىن سۆەتلانا­نىڭ مە­يى­­رىمىن ساعىنامىن! اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ «كەز­­دەسۋ مەن قوشتاسۋدىڭ اراسىن, جال­عاستىرىپ تۇرادى ەكەن ساعى­نىش» دەگەن جىر جولدارىن ىشتەي قايتالاپ, جانىم جۇدەپ, جىگەرىم جاسىپ قالعان ساتتە دە ىزدەيمىن, ساعىنامىن! ويتكەنى وسى ءبىر ادامنىڭ تۇلا بويىندا جاقسىلىق پەن ادالدىقتىڭ كەرەمەت ءبىر تاۋسىلمايتىن كۇننىڭ كوزىندەي قۋاتى بار.

سول قۋات كوزى ۇزاق... ۇزاق ۋاقىت بويى سونبەسە ەكەن دەپ ءار­دا­­يىم تىلەپ جۇرەمىن...

جابال ەرعاليەۆ,

جازۋشى-دراماتۋرگ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى