جاۋعاشتىداعى بەيكۇنا سابيلەر

ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە جازاسىن تۇرمەدە وتەپ جاتقان ايەلدەر سانى 1 700-دەن اسادى ەكەن. ەل بويىنشا 79 تۇزەۋ مەكەمەسى بار بولسا, ونىڭ التاۋى سوتتالعان ايەلدەر جازاسىن وتەيتىن مەكەمە. جوعارىدا ايتقان جاۋعاشتى كەنتىندە بۇگىندە 560-تان استام ايەل وتىر. قالعان بەس تۇزەۋ مەكەمەسى اتىراۋ قالاسىندا (163 ايەل), اباي وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىنداعى جاڭعىزتوبە اۋىلىندا (157 ايەل), قاراعاندى وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىندا (437 ايەل), شىمكەنت (209 ايەل) جانە پەتروپاۆل قالالارىندا (221 ايەل) ورنالاسقان.

وتكەن جىلى جازاسىن وتەۋ مەكەمەلەرىنە 446 ايەل تۇسكەن. كوميتەت ۇسىنعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, جازاسىن وتەپ جاتقان 9 ايەل 15 جىلدان كوپ جىلعا سوتتالعان. بۇل دەرەك پەن سانداردىڭ بارلىعىن نەگە تىزبەلەپ وتىرمىز؟

9 ناۋرىزدا سەنات قىلمىستىق سوت تورەلىگى سالاسىندا ادام قۇقىقتارىن نىعايتۋ ءۇشىن قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنە ەنگىزىلگەن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى قابىلدادى. التى باعىتتى قامتىعان تۇزەتۋلەردىڭ باستى كوزدەگەنى – قىلمىستىق سوت تورەلىگى سالاسىندا ادام قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىلمىستىق زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا وراي قابىلدانعان تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرى وسى جازاسىن وتەپ جاتقان ايەلدەرگە قاتىستى. ناقتىلاپ ايتساق, جاۋعاشتىداعى مەكەمەدە 32 سابيىمەن بىرگە جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالعان انالارمەن تىكەلەي بايلانىستى. جاڭا نورما بويىنشا ايەلدىڭ تۇرمەدەن بوساپ شىعۋىنا ءبىر جىل ۋاقىت قالسا, بالاسى دا تاعى ءبىر جىل, ياعني 4 جاسقا تولعانشا جانىندا قالا الادى. قولدانىستاعى قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنە سايكەس بالا اناسىنىڭ جانىندا 3 جاسقا تولعانشا عانا بولا الادى. زاڭ تالابى بويىنشا ۇشكە تولعاننان كەيىن بالا سوتتالعان ايەلدىڭ جاقىن تۋىستارىنا بەرىلەدى. ال ەگەر جازاسىن وتەۋشى ايەلدىڭ ەشكىمى بولماسا نەمەسە جاقىندارى بالادان باس تارتسا, ءسابي بالالار ۇيىنە جىبەرىلەدى.

«وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بۇۇ-نىڭ «تۇتقىن ايەلدەرمەن» قارىم-قاتىناسقا قاتىستى جالپىعا بىردەي تانىلعان حالىق­ارالىق ستاندارتتارى بار. نەلسون ماندەلا جانە بانگكوك ەرەجەلەرىنە سايكەس, بالانى اتا-اناسىنىڭ بىرىمەن تۇرمە­دە قالدىرۋ تۋرالى شەشىم ەڭ الدىمەن ءسابي مۇددەسىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. شەتەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تالداۋ بارىسىندا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا انا مەن بالانىڭ بەلگىلى ءبىر جاسقا جەتكەنشە بىرگە تۇرۋى ولاردىڭ بايلانىسىن نىعايتۋدىڭ باسىمدىعىن كورسەتتى. وسىعان وراي №10 تۇزەۋ مەكەمەسىندە سوتتال­عان ايەلدەر مەن ولاردىڭ بالالارى­نىڭ بىرگە تۇرۋىنا ارنالعان «بالالار ءۇيى» ۇيىمداستىرىلعان. قازىر بۇل بالالار ۇيىندە 3 جاسقا دەيىنگى 32 بالا بار. ولاردىڭ ءوزى جاستارىنا قاراي ەمشەك­تەگى نارەستە, ەڭبەكتەيتىن جانە ەرەسەك توپ دەپ ۇشكە بولىنەدى», دەيدى ءىىم قىل­مىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى باسقار­ما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مايا تولەنديەۆا.

كوميتەت وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, جاۋعاشتىداعى «بالالار ۇيىندە» ءاربىر ءسابيدىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرۋى مەن دامۋىنا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالعان. كەرەك جابدىقتار دا بار.

«مەكەمەدە بالالاردىڭ تولىق تاماقتانۋى قامتاماسىز ەتىلگەن. جاسىنا بايلانىستى گيگيەنالىق (پامپەرستەر, دىمقىل مايلىقتار) جانە جۋعىش زاتتار, ارنايى جابدىقتالعان بالالار ويىن الاڭى دا بار. بالالار دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر مەن تاربيەشىلەردىڭ باقىلاۋىندا, ولارعا سوتتالعانداردىڭ وزدەرى دە كۇتۋشى رەتىندە كومەكتەسەدى. جۇكتى ايەلدەردى, بوساناتىن ايەلدەردى جانە ولاردىڭ بالالارىن مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى», دەيدى كوميتەت وكىلى.

كولونيادا سوتتالعان ايەلدەر بالالارىن ەش شەكتەۋسىز, جۇمىستان بوس ۋاقىتتا كورە الادى. الايدا ءۇش جاسقا تولعاننان كەيىن بالالار جاقىن تۋىس­تارىنا نەمەسە بالالار ۇيىنە بەرىلەدى. قولدانىستاعى زاڭ تالابى سونداي. ال جاقىندا تالقىلانعان زاڭ جوباسىندا­ الەۋمەتتىك بايلانىس­تاردى ساقتاۋ ماق­ساتىندا, ەگەر اناسى بوساتىلعانعا دەيىن ءبىر جىلدان اسپايتىن ۋاقىت قالسا, سوتتالعان ايەلدەرگە 4 جاسقا دەيىنگى بالا­لاردى قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورما كوزدەلەدى.

قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىندەگى جاڭا نورمانىڭ ەنگىزىلۋى سوتتالعان ايەلدىڭ ءتارتىبى, مىنەز-قۇلقىنا, جالپى مەكەمە جۇمىسىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ ءبىز بۇل سۇراقتى الماتى وبلىسى جانە جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا قاجد قاراستى №10 مەكەمە باستىعى, ادىلەت پولكوۆنيگى ۆيلوري كيمگە دە قويعان ەدىك. مەكەمە باسشىسى دا تۇزەۋ مەكەمەسىندە بالاسىنىڭ جانىندا بولۋى ايەل ادامعا جاعىمدى اسەر ەتەتىنىن ايتادى.

«ىلە اۋدانىنىڭ جاۋعاشتى كەنتىندە ورنالاسقان №10 ايەلدەر مەكەمەسى قاۋىپسىزدىگى ورتاشا كولونيا بولىپ سانالادى. قازىرگى تاڭدا مەكەمەدە 562 سوتتالعان ايەل جازاسىن وتەپ ءجۇر. ولاردىڭ ىشىندە 2 كامەلەتكە تولماعان قىز بەن 32 سوتتالعان ايەل بالالارىمەن بىرگە مەكەمە ىشىندەگى «بالالار ۇيىندە» ورنالاسقان. ال مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى – 105, ونىڭ ىشىندە 3 پسيحولوگ جانە 1 سانيتارلىق دارىگەر بار.

ال قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىندەگى جاڭا نورما بويىنشا ايتار بولساق, جالپى, بۇل وزگەرىستىڭ ەنگىزىلۋى وتە قولايلى. ەڭ باستىسى, بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايىنىڭ قالىپتى بولۋىنا وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار بالالاردىڭ اناسىمەن بىرگە شىعۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ وسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. ويتكەنى كوبىنە 3 جاسقا تولعاننان كەيىن بالالاردى تۋىستارى الادى. الايدا بالالار ۇيىنە تاپسىرىلاتىن جاعدايلارى جوق ەمەس», دەيدى مەكەمە باسشىسى.

پولكوۆنيكتىڭ مالىمدەۋىنشە, 2019 جىلى 8 بالا تۋىستارىنا بەرىلسە, التاۋى انالارىمەن بىرگە كەتكەن. ال بالالار ۇيىنە تاپسىرىلعان بالا سانى – بىرەۋ. ال 2020 جىلى ەكى ءسابيدى 3 جاسقا تولعاننان كەيىن ەت جاقىندارى الىپ كەتكەن ەكەن. تۇرمەدە ومىرگە كەلگەن 9 پەرزەنت انالارىمەن بىرگە شىققان. بۇل جىلى بالالار ۇيىنە ەشقانداي ءسابي تاپسىرىلماعان. الايدا 2021-دە ءبىر بالانى ارنايى مەكەمەگە وتكىزۋگە تۋرا كەلگەن. ءدال وسى جىلى انالارىمەن بىرگە كەتكەن ءسابي سانى12-گە جەتسە, ءبىر جىلدان كەيىن بۇل سان 17-گە دەيىن وسكەن. ياعني انا مەن بالا ءبىر-بىرىنەن اجىراماعان.

«مەكەمەدەگى «بالالار ءۇيى» ءار ءسابيدىڭ قاجەتتىلىگى مەن سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الا ما؟» دەگەن سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرگەن ۆيلوري كيم دە كوميتەت وكىلىنىڭ ءسوزىن راستاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, №10 مەكەمەدەگى «بالالار ءۇيى» سابيلەردىڭ قاجەتتىلىگى مەن سۇرانىستارىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرە الادى. قازىرگى كەزدە «بالالار ءۇيىنىڭ» مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتىلۋى تىكەلەي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە ەكەن. سايكەسىنشە كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى وسى ۆەدومستۆو ارقىلى جۇرگىزىلەدى. «مەملەكەتتىك قامتاماسىز ەتۋدەن باسقا «بالالار ۇيىنە» قوعامدىق قورلار جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار قايىرىمدىلىق جاساۋ ارقىلى كومەك كورسەتىپ كەلەدى», دەيدى مەكەمە باسشىسى.

«ال قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندەگى پسيحولوگتەردىڭ باستى مىندەتى – جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرۋ. پسيحولوگ ماماندار سوتتالعان ايەلدەر اراسىنداعى احۋالدى دەر كەزىندە انىقتاپ, ولاردى ۇيىمشىلدىققا شاقىرۋ جۇمىستارىن دا اتقارادى. تۇرمە قابىرعاسىندا ءجۇرىپ كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ كەتەتىن ايەلدەر دە از ەمەس. وسىنداي پسيحو-ەموتسيونالدىق قيىن جاعدايدا ولارعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ, پسيحيكالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ مەكەمەدەگى ماماندارعا جۇكتەلگەن اۋىر دا جاۋاپتى مىندەت», دەيدى پولكوۆنيك.

الايدا جاڭا نورمانىڭ ەنگىزىلۋىنە قاتىستى تۋىندايتىن ءبىر ماسەلە بار. ول – «جارىق دۇنيەگە كەلگەن جازىقسىز ءسابي نەگە تۇرمەدە «وتىرۋى» كەرەك؟», «جاڭا نورما بوبەكتەردىڭ بولاشاعىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟», «تۋماي جاتىپ «جابىق ومىرگە» تاپ بولعان پەرىشتەلەردىڭ جازىعى قانداي؟» دەگەن سۇراقتار. ويتكەنى قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى ايتقانداي «بار جاعدايى جاسالىپ, قاجەتتى قۇرالدار الىنعانمەن» تۇرمەنىڭ اتى – تۇرمە. انالارى قاستارىندا بولىپ, بالا پسيحولوگياسىن بۇزبايتىنداي بالاباقشا ۇلگىسىن جاساعانىمەن, سابيلەرگە بوستاندىقتاعىداي ءومىر سىيلاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. كۇندىز-ءتۇنى كولونيا قىزمەتكەرلەرى مەن انالارىن عانا كورىپ وسكەن بوبەكتەردىڭ دۇنيەتانىمى دا وزگەشە قالىپتاسارى تاعى بار. سەبەبى كولونياعا تەك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى مەن انالارى عانا كىرە الادى. ال جاتتى كورسە, جاتىرقاي قاراۋ, تارتىنۋ, سەنىمسىزدىك تانىتۋ كەز كەلگەن سابيگە ءتان قاسيەت بولعانىمەن, ەركىن ومىردە الشاڭ باسىپ جۇرگەن بوبەك مۇندايعا تەز ۇيرەنىسىپ كەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كولونياداعى 32 ءسابي تەمىر توردىڭ ار جاعىندا قانداي ءومىر بارىنان مۇلدە بەيحابار.

اناسىنىڭ قىلمىسى ءۇشىن بالالاردى جابىق مەكەمەدە ۇستاۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن پسيحولوگتەر دە ايتىپ ءجۇر. ماماندار «كەز كەلگەن ءسابي بوستاندىقتا ءومىر ءسۇرۋى قاجەت», دەيدى. ماسەلەن, بالالار پسيحولوگى مارگارتيا ۋسكەمباەۆا: «بالالار قىلمىسكەر ەمەس, اناسىنىڭ قىلمىسى ءۇشىن ولاردى وقشاۋلاۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى جابىق مەكەمەدە وسكەن بالا كەيىن كەلە جاسقانشاق بولۋى مۇمكىن. دامۋىندا پسيحيكالىق تەجەۋ پايدا بولۋى دا ابدەن كادىك», دەيدى.

2002-2008 جىلدارى جاۋعاشتىداعى ايەلدەر كولونياسىندا ارنايى جۇمىس جۇرگىزگەن پسيحولوگ الما اقاجانوۆا بولسا, كەرىسىنشە, «جاڭا نورما سوتتالعان انا مەن بالاعا جاعىمدى ىقپال ەتەدى» دەيدى. قازىرگى تاڭدا سول عىلىمي-ىزدەنىس توبىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە مامان الماتى وبلىسى جانە جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا قاجد-گە قاراستى №10 مەكەمەدە اپتاسىنا 1 رەت پسيحولوگيالىق سۇيەلدەمە جۇرگىزەدى ەكەن. مۇنداعى باستى ماقسات – بوستاندىققا شىعاتىن ايەلدەرمەن دياگنوستيكا جانە پسيحوتۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعان سوتتالعانداردىڭ دەۆيانتتى مىنەز-قۇلقىن قايتا بەيىمدەۋ جانە قايتا الەۋمەتتەندىرۋ.

مەكەمەدەگى ىشكى احۋالمەن جاقىن تانىس الما تاۋىربەكقىزى جوعارىداعى سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرگەندە بىردەن: «زاڭ جوباسىنداعى بۇل نورمانى تولىعىمەن قولدايمىن. سەبەبى بالانىڭ اناسىنىڭ قاسىندا بولۋى, اناعا دا, سابيگە دە جىلىلىق سەزىم سىيلايدى. ياعني ەكى جاققا دا جاعىمدى اسەر ەتەدى. جازاسىن وتەپ جاتقان ايەلدىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى ارتادى, قىزىعۋشىلىعى ويانادى, ۋاقىتتىڭ جىلدام وتۋىنە دە سەبەپشى. ال اناسى قاسىندا بولعان بالانىڭ كوڭىل كۇيى ارقاشاندا جاعىمدى ەموتسيالارعا تولى بولادى», دەيدى.

ءتۇيىن. جاۋعاشتى كولونياسىندا جازاسىن وتەپ جۇرگەن 562 قىز-كەلىنشەكتىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تاعدىرى بار. ارقايسىسىنىڭ ارقالاعان جازاسى, ايىبى مەن وكىنىشى بار. №10 مەكەمەدەگى 562 تاعدىر, 562 ءومىر جولى, ءدال سونشا ارمان مەن ءۇمىت. الايدا, 32 ءسابيدىڭ تاعدىر تالايى قالاي ءوربيتىنىن ۋاقىت قانا كورسەتە الادى...