مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىشكەكتە وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ (جەەك) كەزەكتى وتىرىسىنا قاتىستى.
سامميتكە قازاقستان پرەزيدەنتىمەن قاتار قىرعىزستان پرەزيدەنتى – جەەك توراعاسى سادىر جاپاروۆ, ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينيان, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, ەاەو جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەتتەردەن – كۋبا پرەزيدەنتى ميگەل دياس-كانەل, وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترى ابدۋللا اريپوۆ, تمد اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى – اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ, سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى ميحايل مياسنيكوۆيچ قاتىستى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەڭ الدىمەن قوناقجايلىق كورسەتكەنى, وتىرىستى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىرعىز تاراپىنا جانە سادىر جاپاروۆتىڭ جەكە وزىنە العىس ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى جەلتوقسان ايىنداعى كەزدەسۋلەردە ءداستۇرلى تۇردە بىرلەسكەن جۇمىستى قورىتىندىلاپ, الداعى كەزەڭدە اتقاراتىن مىندەتتەردى ايقىندايتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز بۇگىندە الەمدەگى ساۋدا-ساتتىقتى ايتارلىقتاي شەكتەيتىن ءتۇرلى تىيىمدار, كۆوتالار مەن باج سالىقتارى ەنگىزىلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ەاەو اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز جاھاندىق ۇردىستەردەن ەرەكشەلەنەتىنى كەلەشەككە سەنىم ۇيالاتادى. سىرتقى فاكتورلاردىڭ قىسىمىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ ەاەو-عا مۇشە ەلدەرمەن تاۋار اينالىمى بيىل قاڭتار-قازان ايلارىندا 7 پايىزعا ءوسىپ, 23 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بىرلەسكەن اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. بۇل ءوزارا ءىس-ارەكەتتەردىڭ دەڭگەيى جوعارى جانە ينتەگراتسيالىق سەرىكتەستىگىمىزدىڭ الەۋەتى مول ەكەنىن انىق كورسەتەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاۋى جانە نىعايتۋى, ورتاق قاعيداتتار مەن ماقساتتار اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋى اسا ماڭىزدى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار باسىم ماسەلەنى اتاپ ءوتتى.
– الەمدىك ينفلياتسيانىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن ازايتۋ ماڭىزدى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامدارى كوڭىل كونشىتپەيدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى 2023 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامدى 2,7 پايىزعا دەيىن, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى 1 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. وسىعان وراي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ دەرەگى بويىنشا ەاەو-عا مۇشە ەلدەردەگى تۇتىنۋ باعاسى ءوسىپ كەلەدى. قازان ايىندا وداقتاعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 11,5 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ نەگىزگى ءوسىمى ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلارعا تيەسىلى. مۇنىڭ ءبارى ازاماتتارىمىزدىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. بەلگىلى سانكتسيالىق شەكتەۋلەر ەاەو-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا قىسىم جاسايتىنىن مويىنداۋ قاجەت. سوندىقتان ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ەلدەرىمىزدىڭ كوميسسيالارى مەن ۇكىمەتتەرى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, اتالعان سانكتسيالىق شەكتەۋلەردىڭ اسەرىن جەڭىلدەتۋ جولدارىن ۇسىنۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت حالىقارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەسىن ەكىنشى باسىمدىق رەتىندە اتاپ ءوتتى.
– وداقتىڭ سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى مۇددەسى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ كەلەدى. بۇل – جاقسى ءۇردىس. قازاقستان اتالعان باعىتتى قولدايدى. ەندى پرەفەرەنتسيالىق كەلىسىمدەر جاسالعان سەرىكتەستەرمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە ۆەتنام, سەربيا جانە يران تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. سونداي-اق ءۇندىستان, مىسىر, يندونەزيا جانە يزرايلمەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمدەرگە قاتىستى جۇمىستى جەدەلدەتۋ ماڭىزدى. اتالعان جۇمىستى بىرلەسە جالعاستىرعان ءجون. بۇل جونىندە بىرنەشە رەت ايتتىم. قازاقستان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوز باستالعانىن قولدايدى. بۇل باستامانىڭ كەلەشەگى زور ءارى بۇكىل «ەۋرازيالىق بەستىكتىڭ» مۇددەسىنە ساي كەلەدى دەپ سانايمىن. ەندى وسى پروتسەستى سوزبالاڭعا سالماۋ ماڭىزدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتى ەاەو اۋماعى ارقىلى تاۋارلاردىڭ ەركىن تاسىمالدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينتەگراتسيالىق سەرىكتەستىكتىڭ تيىمدىلىگى ء«تورت ەركىندىك» قاعيداتىن ساقتاۋعا تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ ءبىرى – تاۋار قوزعالىسىنىڭ ەركىندىگى.
– ءبىزدىڭ ورتاق كەدەندىك اۋماعىمىز ارقىلى وتەتىن قازاقستاندىق جانە قازاقستاندىق قانا ەمەس, باسقا دا جۇكتەردىڭ قوزعالىسىن شەكتەيتىن, كۆوتا ەنگىزەتىن, كىدىرتەتىن بارلىق جاعدايدى جويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنداي شەكتەۋلەر ەاەو اياسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سيپاتىنا دا, ماقساتىنا دا ساي كەلمەيدى. ەڭ باستىسى, بۇل ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋدى شەكتەيدى. جۇك تاسىمالىن قاداعالاۋ ءۇشىن ناۆيگاتسيالىق پلومبىلاردى قولدانۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋىن جەدەلدەتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل شارا تسيفرلاندىرۋدىڭ ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە وڭ اسەر ەتەتىنىنە جاقسى مىسال بولار ەدى. اتالعان كەلىسىمدە قاراستىرىلعان مەملەكەتتىك باقىلاۋ شارالارىن وڭتايلاندىرۋ ەكونوميكالىق وداقتىڭ كاسىپكەرلىك جانە كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن ەداۋىر ارتتىرادى. كەلىسىمدى جەدەل راتيفيكاتسيالاۋ وسى ماسەلەنى شەشۋگە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت 2020 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى قابىلدانعانىن ەسكە سالدى. بۇگىندە ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى كوميسسيامەن بىرلەسىپ, ونى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ستراتەگيانى بارلىق مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن تولىق ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ – ەڭ دۇرىس ءتاسىل.
– ەاەو-نى دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن دايىنداۋعا, اسىرەسە ۇلتتىق ۇكىمەتتەردىڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋگە قاجەتتىلىك جوق دەپ سانايمىز. قولدانىستاعى ۇلكەن شارتتىڭ ءوزى دە, وداقتىڭ بارلىق قۇقىعى دا – ءوزارا مامىلەگە نەگىزدەلگەن ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر مەن مۇقيات سايكەستەندىرىلگەن ۇستانىمداردىڭ ناتيجەسى. شارتتىڭ ينستيتۋتسيونالدى جانە مازمۇندى بولىگى بارلىق تاراپتىڭ يگى ەركى مەن ەكونوميكالىق پراگماتيزمىن بىلدىرە وتىرىپ, ۇلتتىق جانە ءۇلتۇستى قۇزىرەتتەر اراسىنداعى نازىك ءارى ءتيىمدى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. وداققا مۇشە ەلدەر 8 جىلدان استام ۋاقىت بويى زاماناۋي سىن-قاتەرلەردى بىرگە ەڭسەرىپ كەلەدى. بۇل ءوزارا قولداۋ مەن ۇلتتىق مۇددەلەردى قۇرمەتتەۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا, ەۋرازيالىق سوتقا, ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنە جەكەلەگەن قۇقىقتار بەردىك. ەۋرازيالىق قايتا ساقتاندىرۋ ۇيىمىن قۇرامىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كەپىلى – تاراپتار مۇددەلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگى. سوندىقتان ەاەو تۋرالى شارتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن ۇستانۋدى جالعاستىرۋ ماڭىزدى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان ينتەگراتسيانى دامىتۋعا شىنايى مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان تاراپىنان ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى تەجەۋ تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقستان, كەرىسىنشە, وداققا مۇشە بارلىق مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, ارينە, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ەاەو تۋرالى شارتقا تولىق ساي كەلەتىن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا پروتسەسىن جەتىلدىرۋ جانە وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز, ارينە, قازاقستان حالقى دا, اسىرەسە, كاسىپكەرلەرىمىز مۇنداي ينتەگراتسيانىڭ پايداسى مەن ناتيجەسىن كورۋگە ءتيىس. ءبىزدى بەلگىلى ءبىر باعىتتارداعى پروتسەستەردىڭ «كىبىرتىكتەۋى» الاڭداتادى. اتاپ ايتقاندا, وداقتىڭ تسيفرلىق كۇن ءتارتىبى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. قازاقستان بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدى. بۇۇ مالىمەتى بويىنشا, بۇگىندە ءبىز الەمدەگى تسيفرلاندىرىلعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرەمىز. قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندى فورماتتا كورسەتىلەدى. ءىت تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردىڭ دامۋى ءۇشىن زاڭنامالىق نەگىزدەر جاسالدى. IT ستارتاپتاردىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركى جۇمىس ىستەيدى. كريپتويندۋستريا دامىپ, تسيفرلىق تەڭگە ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل تاجىريبەنى ينتەگراتسيانى دامىتۋدا, جالپى ەۋرازيالىق اۋقىمداعى جوبالاردى جاساۋدا پايدالانۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. وداق رەتىندە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالار, كريپتو-ەكوجۇيەلەر جانە فينتەح سالاسىندا جەتەكشى ءرول اتقارۋ دەپ سانايمىن. بۇل مىندەتتى ورىنداۋعا بولادى. وعان قوسا, رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا بۇل سالالاردا تاريحي تۇرعىدان ايتارلىقتاي تاجىريبەگە يە. وداققا مۇشە ەلدەردى وسى باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتۋگە شاقىرامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەڭبەك ميگراتسياسى ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى سىن-قاتەرلەر بۇل سالانىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايقىنداي تۇسەدى.
– ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماي, جاڭا تاسىلدەردى ۇسىنۋ ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە جۇمىس ىزدەۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, ەڭبەك ميگرانتتارى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر بەرۋ ىسىنە جاڭا تاسىلدەر كەرەك. ازاماتتار ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ پايداسىن تولىق سەزىنۋى كەرەك. تاعى ءبىر سالا – تۋريزم. بۇل باعىتتا وداقتىڭ الەۋەتى زور, ءتۋريزمنىڭ بارلىق ءتۇرى بىزگە قولجەتىمدى. حالىقتار اراسىندا ينتەگراتسيانى ىلگەرىلەتۋگە جاعداي جاسايىق. كوميسسيا ۇكىمەتتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى سالادا ماڭىزدى ءارى شىنايى جوبالاردى ازىرلەي الادى دەپ سانايمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا قازىرگى سىن-قاتەرلەردىڭ سالدارىن تابىستى جويىپ كەلەتىنىن ايتتى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا قىرعىز تاراپىن جانە سادىر جاپاروۆتى قىرعىزستان توراعالىعىنىڭ تابىستى اياقتالۋىمەن قۇتتىقتادى. مەملەكەت باسشىسى كەلەسى جىلى بۇل مارتەبەلى ميسسيا رەسەي تاراپىنا وتەتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, رەسەي توراعالىعى تابىستى بولاتىنى كۇمانسىز. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىرى ەكونوميكا رەتىندەگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كۇش-جىگەرى ەاەو-نىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار قۇجات قابىلداندى.