الەمنىڭ 150-گە تارتا ەلىنەن كەلگەن كورنەكتى ساياساتكەرلەر, تانىمال عالىمدار, اۋزى دۋالى ساراپشىلار, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرى, نوبەل سىيلىعىنىڭ 9 لاۋرەاتى الدىنداعى سويلەگەن ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەپ باستادى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سوڭعى جىلدارداعى دامۋ دەڭگەيىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا باس قوسقاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە قۋانىشتى سالەمىمدى جەتكىزەمىن. ءبىزدىڭ بۇل فورۋم ايماقتىق پىكىرالىسۋ الاڭىنان حالىقارالىق ەكونوميكالىق ءومىردىڭ ماڭىزدى وقيعاسىنا اينالدى. 2013 جىلى قىركۇيەكتەگى «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» سامميتىنە قازاقستاننىڭ قاتىسۋى شەڭبەرىندە فورۋمنىڭ ۇسىنىستارى مەن يدەيالارى تانىستىرىلدى. 4 ميلليوننان استام پايدالانۋشىنى بىرىكتىرىپ وتىرعان G-GLOBAL جاھاندىق ۇنقاتىسۋى بويىنشا ۆيرتۋالدى الاڭ ويداعىداي جۇمىس ىستەۋدە. الەمنىڭ 150 مەملەكەتىنەن 10 مىڭنان استام قاتىسۋشىنى بىرىكتىرگەن ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ اۋقىمى اسا زور. استانا فورۋمى شەڭبەرىندە بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قارسى ەكىنشى كونفەرەنتسيا ءوتتى. فورۋمنىڭ كۇن ءتارتىبى وتە مازمۇندى. مەن فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە وزدەرىنىڭ نازارلارىن اۋدارىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلگەندەرىنە العىس بىلدىرەمىن. بارلىعىڭىزعا جەمىستى جۇمىس تىلەيمىن, دەدى ەلباسى.
ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى الەمدەگى احۋالدىڭ كۇردەلى بولىپ وتىرعاندىعىنا توقتالدى. ءبىز الەمدىك وقيعالاردىڭ ءارتۇرلى دامۋ باعىتتارىنا دايىن بولۋىمىز كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. اراب ەلدەرىندە دۇركىن-ءدۇركىن بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك تولقۋلار جانە ەۋروايماقتاعى الەۋمەتتىك قيىندىقتار مەن جاھاندىق قارجى, قارىز داعدارىسىنىڭ باسىلماي وتىرعان قيىندىقتارىمەن بىرگە ءبىز جاڭا سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولۋدامىز.
بىرىنشىدەن, دامىعان ەلدەردىڭ جاعدايلارىنىڭ تۇزەلۋى اياسىندا ەكونوميكالارى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تومەندەۋدە. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, كاپيتالدىڭ سىرتقا شىعۋى كۇشەيۋدە. بۇل كەلەڭسىز جاعداي ودان ءارى جالعاسا بەرەتىن بولسا, دامۋشى ەلدەردەگى ينۆەستيتسيالار مولشەرىن 50 پايىزعا جانە ودان دا جوعارى دەڭگەيگە دەيىن ازايتۋعا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, تابىستىڭ تەڭسىزدىگى ۇنەمى ءوسىپ وتىر جانە بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى ءومىر ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعى الشاقتاپ بارادى. بۇل الەۋمەتتىك احۋالدى شيەلەنىستىرەدى. حالىقارالىق زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, 2014 جىلى الەمدىك پروبلەمالار رەيتينگىندە كەدەيشىلىك جانە بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى ءوسىپ بارا جاتقان الشاقتىق بۇكىل الەمدەگى ماڭىزدى پروبلەمالاردىڭ ءىشىندە ءۇشىنشى ورىنعا شىققان. وكىنىشتىسى, بۇل كەدەي ەلدەردىڭ پروبلەمالارى عانا ەمەس. اتاپ ايتقاندا, باتىس ەۋروپانىڭ تۇرعىندارى: گەرمانيا, اۆستريا, يسپانيا, فرانتسيا بۇل رەيتينگتە كەدەيلەر مەن بايلار اراسىنداعى ايىرماشىلىق پروبلەماسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا وتكەن جىلى الەمدەگى جۇمىسسىزدار سانى تاعى دا 5 ميلليون اداممەن تولىقتى.
ۇشىنشىدەن, ورىن العان كۇردەلى الەۋمەتتىك جاعدايدا ناعىز اسكەري وپەراتسيالارعا ۇلاسقان ەكونوميكالىق الەۋمەتتىك جانە ساياسي قاقتىعىستار, ناقتى ەكونوميكالىق سانكتسيالار ەنگىزۋ وقيعالارى جيىلەپ كەتتى, دەدى ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى. الەم بۇگىندە تاعى دا اسكەري كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋ جانە تەكەتىرەستى شيەلەنىستىرۋ جاعدايىنا تاپ بولدى. دەگەنمەن, بۇل رەتتە كىم كۇشتى بولسا, سول عانا دۇرىس بولادى دەگەن «الەۋمەتتىك» دارۆينيزم قاعيداتى جاقسىلىققا اپارمايدى, سەبەبى مۇنداي جاعدايدا بۇدان بۇرىنعى ۇرپاقتار وكىلدەرىنىڭ قولىمەن جاسالعان يگىلىكتىڭ ءبارى جويىلادى. ءبىز قاقتىعىستار ءۇشىن ونى شەشۋگە ەمەس, قايتا تەرەڭدەتۋگە اپاراتىن اسا ۇلكەن شىعىنداردى وتەۋدەمىز. شەشىمىن كۇتكەن كوپتەگەن جاڭا ماسەلەلەر پايدا بولۋدا. الايدا جاڭا جاعدايداعى مەملەكەتتىڭ ءرولى, الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ارحيتەكتۋراسى, كوپجاقتى جانە برەتتون-ۆۋدستىق كەلىسىمدەر تۋرالى بۇرىنعى ماسەلەلەردىڭ جاۋابى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلعان جوق.
ءبىز تاياۋ بولاشاقتا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ەلەۋلى تۇردە ءالسىرەيتىندىگىنە دايىن بولۋىمىز كەرەك, دەدى ودان ءارى ن.نازارباەۆ. ەگەر 2000-2007 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورتاشا ءوسىمى 4 پايىزدى قۇراسا, سوڭعى جىلدارى ءوسىم 2,5 پايىزدىق دەڭگەيگە دەيىن تومەندەدى. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ناقتى ەكونوميكالىق سالالارىندا احۋال تۇزەلۋدىڭ ورنىنا بارعان سايىن ناشارلاپ بارادى. ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەۋروايماقتاعى ءىجو ءوسىمى كۇتىلگەن دەڭگەيدەن 2 ەسە تومەن بولدى. داعدارىس سالدارىن ويداعىداي جەڭىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە اۋىزعا ىلىككەن اقش-تىڭ ەكونوميكاسى دا بۇگىن ەلەۋلى پروبلەمالارعا تاپ بولدى. ءساۋىر ايىنداعى كورسەتكىشتەر بۇل ەلدەگى ءىجو ءوسىمى بار بولعانى 0,1 پايىزدى قۇراعانىن كورسەتتى, ال بىرقاتار بانكتەر بۇل كورسەتكىشتى ناقتى زەرتتەگەننەن كەيىن ءوسىمنىڭ ورنىنا قۇلدىراۋ ورىن الادى دەپ ەسەپتەيدى. اقش ەكسپورتتاۋدان گورى تاۋارلاردى كوبىرەك يمپورتتايدى جانە بۇل ەلدىڭ وندىرگەن ونىمىنەن تۇتىنعان ءونىمى كوپ.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى كوپتەگەن ورتا جانە كىشى مەملەكەتتەردىڭ, سونىمەن قاتار, G-7-ءنىڭ بىرقاتار مۇشەلەرىنىڭ دە ساۋدا اينالىمىندا ۇلكەن كەمشىلىكتەرگە تاپ بولىپ وتىرعاندىعىن نازارعا الدى. الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن الىپساتارلىق شيكىزات «كوبىگى» ۇلكەن قاتەر تۋدىرىپ وتىر. ونىڭ كەيبىر كورىنىستەرى جاھاندىق شيكىزات رىنوگىنىڭ شەشۋشى سەگمەنتتەرىنەن دە بايقالىپ قالۋدا. مۇنداي «كوبىكتەردى» قالىپتاستىرۋ الەمدە كەڭ كولەمدەگى ارزان وتىمدىلىكتىڭ ورىن العاندىعىن كورسەتەدى. تەك اقش, جاپونيا, ۇلىبريتانيا جانە ەۋروايماق قانا ەكونوميكاعا 5,5 تريلليون دوللاردان استام قارجى قۇيدى. مۇنىڭ ءبارى دامۋشى رىنوكتارعا ءسوزسىز اسەر ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا قاراپايىم ادامداردىڭ ساناسىندا الەۋمەتتىك كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى. بۇگىندە الەمدە 1,5 ميلليارد ادام كۇنىنە 1 دوللاردان از-اق اساتىن قارجىعا ءومىر سۇرەدى. 2,5 ميللياردقا جۋىق ادامدار 2 دوللارعا جەتەر-جەتپەس قانا كىرىس تابادى. بۇل ءىس جۇزىندە جەر بەتىندەگى تۇرعىنداردىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى. دۇنيە جۇزىندە 200 ميلليوننان استام ادام جۇمىسسىز. 1,5 ميلليارد ادام – ءوزىن-ءوزىن ىسپەن قامتاماسىز ەتۋشىلەر نەمەسە ۋاقىتشا جۇمىس ىستەۋشىلەر.
كوپتەگەن افريكالىق جانە ازيالىق مەملەكەتتەر كەدەيشىلىك ودان دا ۇلكەن كەدەيشىلىك تۋعىزاتىن «جوقشىلىق قاقپانىندا» ءومىر سۇرۋدە, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ودان ءارى ەلباسى. سولاي بولا تۇرسا دا, الەمنىڭ ەڭ كەدەي ايماقتارى دەموگرافيالىق تۇرعىدان العاندا زور قارقىنمەن ءوسىپ وتىرعان ءوڭىرلەرگە جاتادى. 2030 جىلعا دەيىن جەر شارىنداعى تۇرعىندار ءوسىمىنىڭ 90 پايىزى 2 ايماقتىڭ ەسەبىنەن – تۇرعىندارىنىڭ كەدەيشىلىك دارەجەسى 30 پايىزدى قۇرايتىن افريكا جانە ازيا ەسەبىنەن بولادى. بۇل يگىلىكتى ءبولۋ ماسەلەسىندە جاھاندىق تەڭسىزدىككە اكەپ سوقتىرادى. «كرەديت سۋيس» زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازىر پلانەتامىز تۇرعىندارىنىڭ 1 پايىزىنىڭ قولىنا بۇكىلالەمدىك بايلىقتىڭ 40 پايىزىنا جۋىعى شوعىرلانعان. وسىنداي جاعدايدا جەر بەتىندەگى تۇرعىنداردىڭ 70 پايىزى الەمدەگى يگىلىكتىڭ تەك 3 پايىزىن عانا پايدالانادى. دەموگرافيالىق ترەندىلەردى ەسەپكە العاندا, قالىپتاسقان وسى جاعداي ودان ءارى تەرەڭدەي بەرمەك. مۇنداي جاعداي جاھاندىق دامۋدى توقىراۋعا ۇشىراتىپ, بولاشاقتا وراسان زور الەۋمەتتىك كەلەڭسىزدىكتەرگە ۇرىندىرۋى مۇمكىن. ادامزات وركەنيەتى پوستيندۋستريالىق الەمنىڭ ورنىنا زەرتتەۋشىلەر «جاڭا ورتا عاسىر» دەپ اتاپ جۇرگەن كەزەڭگە ورالۋى عاجاپ ەمەس.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدار ىشىندە الەمدىك دامۋدىڭ وزىق ستسەناريلەرىن كۇن ءتارتىبىنە شىعارعان ىزگى ەل رەتىندە تانىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ءبىز يادرولىق قارۋدان ەركىن ءتۇردە باس تارتۋدىڭ بالاماسىز ۇلگىسىن كورسەتتىك, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992 جىلى ءتاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندەگى بۇۇ مىنبەرىنەن سويلەگەن ءبىرىنشى سوزىمدە مەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ تۋرالى يدەيا ۇسىندىم. ونىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى وسىدان بىرنەشە كۇن عانا بۇرىن شانحاي قالاسىندا ءوتتى. ول اتالمىش يدەيانىڭ ويداعىداي ءىس جۇزىنە اسقاندىعىن كورسەتەدى. اوسشك-گە قاتىسۋشى 26 مەملەكەت ازيانى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى تۋرالى قىتايدىڭ باستاماسىن قولدادى. ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋشى مەملەكەتتەردى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيانىڭ ازيالىق بانكى قۇرىلۋدا.
ءبىز كەڭەستەر وداعىنىڭ جۇرتىندا قۇرىلعان جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەن ەقىۇ-عا توراعا-مەملەكەتكە دەيىنگى دامۋ جولىنان وتتىك, دەدى ودان ءارى ەلباسى. استانا قالاسىندا وتكەن ەقىۇ-نىڭ تاريحي سامميتىندە استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. قازاقستان تاريحي جانە گەوگرافيالىق جاعىنان رەسەي جانە قىتاي سياقتى گەوساياسي الىپتاردىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. الايدا, بۇگىندە ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز ۇيلەستىرىلگەن كوپۆەكتورلى باعىت بولىپ تابىلادى. ءبىز كوپكونفەسسيالى جانە پوليەتنوستىق قوعامدا بەيبىتشىلىكتى جانە كەلىسىمدى ساقتاپ قالدىق. مۇنى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان كۇتپەگەن دە ەدى.
ءبىزدىڭ بارلىعىمىز ەڭ باستى مىندەت – تەڭسىزدىكتى ازايتۋ جانە كەدەيشىلىكتى جويۋ ماسەلەسىنە جۇمىلۋىمىز قاجەت, دەدى ودان ءارى ەلباسى. الەمدە, ءتىپتى كورشىلەس مەملەكەتتەردە وسىنداي ەلەۋلى پروبلەمالار ورىن الىپ وتىرعاندا, بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ جاعدايىندا توقشىلىقتا جانە بارشىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي تەڭسىزدىكتەردەن تۋىنداعان قاقتىعىستاردىڭ ءورتى كەز كەلگەن مەملەكەتتى شارپىپ ءوتۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا, وسى اتالعان مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن ەكى باعىتتا ءجۇرۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق دامۋ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, جاڭا ەكونوميكالىق قاتەرلەرگە توسقاۋىل قويۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ازيا جانە افريكانىڭ كەدەي ەلدەرىندەگى ادام كاپيتالىن دامىتۋ جونىندەگى اۋقىمدى تەتىكتەردى پايدالاناتىن «كەدەيشىلىكتى جويۋدىڭ جول كارتاسىن» بەلگىلەۋ قاجەت. ەكونوميكالىق قاتىناستاردى بارىنشا ساياساتتاندىرماۋ وتە ماڭىزدى, دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان ارقاشاندا «ەڭ الدىمەن ەكونوميكا» قاعيداتىن ۇستاندى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىندە بەلسەندى دامۋ ۇستىندەمىز. قازاقستان وتكەن ءبىرجارىم ونجىلدىقتا نەعۇرلىم جەدەل دامۋشى ەلدەردىڭ بەستىگىنە ەندى. قازىر ءبىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قابىلدادىق جانە جاپپاي جاڭعىرتۋ جونىنەن ەلەۋلى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدامىز. ءبىز الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋگە ۇمتىلىپ وتىرمىز. جانە بۇل ماقساتقا ءبىز ءوزىمىزدىڭ كورشىلەرىمىزبەن تىعىز ينتەگراتسيا ارقىلى قول جەتكىزبەك نيەتتەمىز, دەپ جالعادى ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءبىزدىڭ وڭىردە نە بولىپ جاتقانىنان ءبىز بەيتاراپ قالا المايمىز. كورشىلەردەن وزا وتىرىپ, ولاردىڭ حاوس پەن بەرەكەسىزدىككە «باتۋى» ەسەبىنەن ءوسۋ, تۇپتەپ كەلگەندە, ءوڭىر رەتىندە دە, بۇتىندەي الەم رەتىندە دە ءبارىمىزدى بىرگە السىزدەندىرە تۇسەدى. جاھاندىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ جاڭا, نەعۇرلىم ءتيىمدى دە ادىلەتتى ارحيتەكتۋراسى قاجەت. ءبىز قۇرىلعان جانە قۇرىلاتىن ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ, ەكونوميكالىق وداقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى كەلمەۋىن قالايمىز. كەرىسىنشە, ولار وزگەلەرمەن جەمىستى جانە سىندارلى ىنتىماقتاسۋعا ءتيىس.
بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتاستىرۋ ءجونىندەگى جۇمىستار اياقتالىپ كەلەدى. ءبىز ودان بۇكىل الەم بويىنشا العاندا 200-دەي وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدارمەن قاتار ەلدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بىرلەستىكتەرىنىڭ ءبىرىن كورەمىز. بىرنەشە كۇننەن كەيىن, 29 مامىردا استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلادى. قارجى قىزمەتىنىڭ ورتاق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى شارتتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى, دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
وسىعان وراي, 2025 جىلى الماتىدا قارجى رىنوگىن رەتتەۋ جونىندەگى ۇلتۇستىلىك ورگان قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال, يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ودان ءارى دامۋى, ورتالىق ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ ورتاق شەكارالارى سياقتى فاكتورلار الماتىنىڭ جاڭا جىبەك جولى قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسۋى ءۇشىن سەنىمدى نەگىز بولىپ تابىلادى.
ەكونوميكالارىنىڭ كولەمىنە قاراماستان, بارلىق ەلدەردىڭ تەڭ قۇقىلى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدىڭ دە ماڭىزى زور. ساياسي تاۋەكەلدەردى ازايتۋ ءۇشىن سونداي-اق ينۆەستيتسيالاردى كەپىلدەندىرۋدىڭ جانە كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدىڭ ءتيىمدى حالىقارالىق قۇرالدارىن ازىرلەۋ قاجەت. تۇراقتى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ سىرتىندا ەڭ كەدەي ەلدەر تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن كۇرت كۇشەيتۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى شارالار قاجەت. ول ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان «كەدەيشىلىكتى جويۋدىڭ جول كارتاسىنىڭ» ءمانى مەن مازمۇنىنا اينالۋى ءتيىس. مەن ادامعا سالىناتىن ينۆەستيتسيانى, كاسىپكەرلىك پەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى باستى قۇرال رەتىندە كورەمىن.
قازاقستاندا بۇل باعىتتا وتە ۇلكەن وڭ تاجىريبە جيناقتالدى. 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ءوسۋى باستالعان كەزدە, ءبىز ونى ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنا قالاي ترانسفورماتسيالايمىز دەگەن تاڭداۋ الدىندا تۇردىق. ءبىر جاعىنان, ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك قولداۋ قۇرالدارىنىڭ كولەمىن ايتارلىقتاي كەڭەيتەرلىك مۇمكىندىگىمىز بولدى. بۇل تەز ارادا اسەر ەتىپ, ادامداردىڭ جالپى ءال-اۋقاتى وسە باستار ەدى. بىراق ءبىزدىڭ تاڭداۋ – ادامعا ينۆەستيتسيا جاساۋ, ول جەدەل تيىمدىلىك بەرە المايدى, بىراق حالىق تۇرمىسى دەڭگەيىنىڭ ساپالىق وزگەرۋىنە بۇلجىمايتىن جول اشادى.
ءبىز «بولاشاق» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى باستادىق, سونىڭ ارقاسىندا 10 مىڭ جاس, ەڭ الدىمەن, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلاردان, مەملەكەت ەسەبىنەن ۇزدىك الەمدىك ءبىلىم الىپ شىقتى جانە ءالى دە الۋدا. ءبىز ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىنە جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا ەلەۋلى ينۆەستيتسيالار باعىتتاۋدامىز. قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى سوڭعى 7 جىلدا 4,5 جىلعا ۇزاردى. بىزگە تاڭعالارلىقتاي قىسقا مەرزىم ىشىندە حالىقتىڭ كەدەيشىلىك دەڭگەيىن ءىس جۇزىندە 13 ەسەگە قىسقارتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سونداي-اق, بىزگە تابىس دەڭگەيلەرى بويىنشا قوعامنىڭ ايتارلىقتاي جىككە بولىنبەۋىنە جول بەرمەۋدىڭ دە ورايى كەلدى.
بۇگىن ءبىز وڭىردەگى ەلدەرمەن ءوز تاجىريبەمىزدى بولىسۋگە دايىنبىز, دەدى ن.نازارباەۆ. اتاپ ايتقاندا, ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرى مەن وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ دارىندى جاستارىنىڭ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الۋى ءۇشىن ارنايى گرانتتىق باعدارلامالار ۇسىنا الامىز. ءبىز بۇۇ-مەن, بۇكىلالەمدىك بانكپەن جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, كەشەندى «كەدەيشىلىكتى جويۋدىڭ جول كارتاسىن» ازىرلەۋ ءۇشىن الاڭقاي قۇرۋعا دايىنبىز. كەدەيشىلىكتى قىسقارتۋ ءۇشىن تاباندىلىقپەن كۇرەسۋ مەنىڭ جانە قازاقستاننىڭ ورتالىق مىندەتى بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى. 2004-2005 جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىز كەدەيشىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ تۇرعىسىندا بۇۇ-نىڭ مىڭجىلدىق ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا مەرزىمىنەن بۇرىن قول جەتكىزدى. 2007 جىلى رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ءوزى ءۇشىن دامۋدىڭ كوتەرىڭكى ماقساتتارى – «تسرت ءپليۋستى» بەلگىلەدى. ءبىز 2015 جىلعا دەيىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كەدەيشىلىگىن 2 ەسە تومەندەتۋگە مىندەتتەندىك. 2012 جىلى الەمنىڭ 2015 جىلدان كەيىنگى دامۋىنىڭ («2015-تەن سوڭ») جاڭا جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەۋ بويىنشا ۇلتتىق كونسۋلتاتسيالار ءوتتى. ءبىز الەمنىڭ «2015-تەن سوڭ» دامۋىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ينكليۋزيۆتى الەۋمەتتىك جانە ءادىل ەكونوميكالىق دامۋ دەپ ەسەپتەيمىز.
ءححى عاسىردا بۇكىل ەلدەرگە, بۇكىل ساياساتكەرلەرگە G-GLOBAL الەمىندە, ونىڭ ەۆوليۋتسييالىق, سەنىمدىلىك, اشىقتىق, تولەرانتتىلىق جانە ۇنقاتىسۋشىلىق قاعيداتتارىندا ءومىر ءسۇرىپ ءۇيرەنۋ قاجەت, دەپ اتاپ كورسەتتى قازاقستان باسشىسى. جاھاندانۋ, ءسوز جوق, بۇكىل الەمدى ءار ادام ءۇشىن اناعۇرلىم جاقىنىراق, مولدىرىرەك جانە قولجەتىمدىرەك جاسادى. بىراق قازىر, ەڭ اۋىر جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان وتكەرگەن الەمنىڭ رەتسەسسيا مەن قۇلدىراۋ جاعدايىنا قايتادان باتۋى مۇمكىن. حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىن جاھاندىق ۇنقاتىسۋدى توقتاتۋ سياقتى ۇستارا ءجۇزىندە ۇستاۋ – قاتەرلى قۇبىلىس.
بىرىنشىدەن, قازاقستاندى جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۇنقاتىسۋدى توقتاتۋ ىقتيمالدىعى ايرىقشا الاڭداتادى. ونىڭ يادرولىق قاتەردى جويۋ جونىندەگى سوڭعى ونجىلدىقتارداعى بارلىق قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى جويىپ جىبەرۋ قابىلەتى زور.
ەكىنشىدەن, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۋكرايناداعى داۋ-جانجالداردى شەشۋدە السىزدىك ءبىلدىرۋى ءبىزدى الاڭداتپاي قالا المايدى. ءتىپتى ەقىۇ-نىڭ 2010 جىلعى تاريحي استانا سامميتىنەن كەيىن دە ونىڭ باسشىلىعى تانىتقان, وسى ۇيىمدى رەفورمالاۋ بويىنشا ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ بولماۋى ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ۇشىنشىدەن, بۇگىندە كەيبىر ەلدەردىڭ ۇستامسىزدىق رەتسيديۆى, داۋ-جانجالداردى كۇش تاسىلىمەن شەشۋدى اقتاپ الۋ سياقتى وتكەننىڭ ناشار مۇرالارىن قايتا ءتىرىلتۋى قازاقستاننىڭ تەرەڭ وكپە-رەنىشىن تۋىنداتادى. بۇل بىلايعى الەم ءۇشىن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋدىرىپ, مەملەكەتارالىق داۋلاردى شەشۋ ماسەلەسىندە ءىس جۇزىندە وبەكتيۆسىزدىك فورماسىن ىنتالاندىرادى.
تورتىنشىدەن, قازاقستان سانكتسيالىق ساياسات قولدانۋدىڭ ءىس جۇزىندە جاھاندىق اۋقىمدا ەركىن ساۋدا مەن رىنوك قاعيداتتارىن تەرىسكە شىعاراتىندىعىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. مۇنداي تاجىريبەنىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردا ەشقاشان ىقپالدى بولماعانىن اتاپ كورسەتپەكپىن. ول ءسوزسىز جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىمدى تەجەپ, ادىلەتتى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەدەرگىلەر كەلتىرەدى.
الەمدىك ساياساتتاعى سەنىم تابالدىرىعىن تومەندەتۋ – قاتەرلى ۇدەرىس. ويتكەنى, ءححى عاسىردا جاھاندىق سەنىم دەگەنىمىز – ول مەيلىنشە ەكونوميكالىق كاتەگوريا. ول نەعۇرلىم بيىك بولسا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ اۋقىمدى ءوسۋىنىڭ تەزىرەك قالپىنا كەلۋ مۇمكىندىگى دە سولعۇرلىم ارتا تۇسپەك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
ءححى عاسىردىڭ باسى الەمدىك ءتارتىپ جاقسارادى دەگەن ۇمىتتەرگە كەرەعار, قاۋىپتەرگە جانە جاڭا سىن-قاتەرلەرگە تولى بولىپ شىقتى. وسىدان 6 جىل بۇرىن باستالعان جاھاندىق داعدارىس ءالى ەشقايدا كەتكەن جوق. ول جىل سايىن تەك ۇلعايۋ ۇستىندە. ادامزات الەمدىك دامۋدىڭ جاڭا جوباسىن زارىعا كۇتۋدە. مەن بۇل تۋرالى ءوزىمنىڭ «داعدارىستان شىعۋ كىلتى» جانە «بەسىنشى جول» اتتى ماقالالارىمدا 2009 جىلى-اق ايتتىم. ۋاقىت مۇنىڭ الەم ءوسۋىنىڭ بۇكىل ەسكى مودەلىنىڭ داعدارىسى ەكەنىن, ودان سوڭ جاڭا الەم تۋى ءتيىس ەكەنىن كورسەتۋدە. ءبىز ونىڭ بەسىگى جانىندا تۇرمىز.
قازىرگى جاعدايدا G-GLOBAL جوباسىنا ىرعاقتىلىق پەن قولدانبالى سيپات بەرىپ, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى جۇمىس ىستەگەن جىلدارى ايتىلعان, سونداي-اق, ونىڭ پورتالىنا كەلىپ تۇسكەن بارلىق يدەيالار مەن پىكىرلەردى بىرلەستىرەتىن بىرەگەي ينتەللەكتۋالدىق بازا قۇرۋ قاجەت. ودان ءارى جيناقتالعان وسىناۋ ايرىقشا بىلىمدەردى تاقىرىبى, جىلدارى مەن اۆتورلارى بويىنشا توپتاستىرىپ, ولاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن عىلىمي ەڭبەكتەردە تاراتۋ مەن تالقىلاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت. سونداي-اق, بارلىق وزگە ەكونوميكالىق جانە ساياسي فورۋمداردا ءبىز بۇۇ اتىنان جاسالاتىن ۇسىنىستار ءتىزىمىن جاساۋ كەرەك. مەن وسى فورۋم الەمدەگى ينكليۋزيۆتى ءوسۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى حالىقارالىق پىكىرسايىستارعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. وعان قاتىسۋشىلار بۇۇ-نىڭ 2015 جىلدان كەيىنگى دامۋ سالاسىنداعى كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋدا جانە تۇراقتى دامۋدا جاڭا ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بولادى.
بۇكىل فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا تاعى دا جەمىستى جۇمىس تىلەيمىن! فورۋمعا قاتىسقاندارىڭىز ءۇشىن العىس سەزىمىن بىلدىرەمىن, دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى.
ەلباسى سوزىنەن كەيىن پلەنارلىق وتىرىسقا مودەراتورلىق ەتكەن بولگاريا رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى پەتر ستويانوۆ ماڭىزدى تاقىرىپتاعى تەرەڭ اڭگىمەسى ءۇشىن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسىنا وتىرىسقا قاتىسۋشىلار اتىنان العىسىن بىلدىرە كەلە, كەلەسى ءسوز كەزەگىن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن رازاكقا بەردى.
ول ءوز ءسوزىن قازىرگى نەگىزگى ەكونوميكالاردىڭ جاعدايى مەن ولاردى باسقارۋ ءىسىندەگى ادىستەردەن باستادى. وسىنىڭ الدىندا بولىپ وتكەن ۇلكەن داعدارىستاردىڭ الىپ ەكونوميكالاردىڭ وزىنە ۇلكەن اسەر ەتكەندىگىن ايتا كەلە, داعدارىستىڭ اۋىر سالدارلارىنان قۇتىلۋ ءۇشىن جاڭا مىندەتتەردىڭ قاجەتتىگىنە توقتالىپ ءوتتى. بۇل جەردە دۇرىس ۇيلەستىرۋ مەن ۇيىمداستىرۋ ءىسىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكەندىگىن, سوندا عانا كەلەسى بولۋى مۇمكىن كيكىلجىڭدەر مەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋعا بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
«1997 جىلى بۇكىل ازيانى شارپىعان ۇلكەن ەكونوميكالىق داعدارىس بولعاندىعىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. بۇل داعدارىس بىزگە كوپ دۇنيەنى ۇيرەتىپ كەتتى. ەڭ الدىمەن ءبىز جاعدايعا بەيىمدەلە بىلۋشىلىككە ۇيرەندىك. قازىر قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە يكەمدى بولا تۇستىك. وسى تۇستاعى مالايزيا تاجىريبەسى تۋرالى اڭگىمە قوزعايتىن بولسام, ءبىز سول تۇستا بانك سەكتورىن نىعايتۋعا اجەپتاۋىر ءمان بەرگەن ەدىك. سونىمەن قاتار, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلدىق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاعدايىمىز جاقساردى. قازىرگى كۇنى مالايزيادا بيۋدجەت ءپروفيتسيتى قالىپتاسقان. التىن-ۆاليۋتا قورىمىز دا ەداۋىر نىعايدى. ءىجو-ءنىڭ كولەمى ارتا ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە 1,5 ميلليون ادامدى كەدەيشىلىك شىرماۋىنان الىپ شىقتىق. ترانسشەكارالىق ساۋدا دەڭگەيى بارلىق ساۋدا كورسەتكىشىنىڭ 3,1 بولىگىن قۇراسا, ەندى جارىم-جارتىسىنا دەيىن جەتكىزۋگە ۇمتىلىپ وتىرمىز», دەدى ول.
مارتەبەلى مەيمان الداعى داعدارىستاردان ساقتانۋ ءۇشىن ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىنىڭ نىعايا تۇسكەندىگىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قاتەرلەردى باسقارىپ ۇيرەنۋ دۇرىس بولماق. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى كولەڭكەلى بانكينگ قاتەرى بار. مۇنىڭ ءوزى كاپيتالدى باسقارۋ ءىسىن ينستيتۋتتاندىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانداي. دەمەك, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازىرگى زامان رەفورمالار زامانى بولىپ وتىر. داعدارىستار مىنە, وسى تۇرعىدان ءوز ساباعىن ۇسىنۋدا.
پلەنارلىق وتىرىسقا قاتىسۋشىلار بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا جولداعان بەينەسالەمىن تىڭدادى. باس حاتشى ءوز سوزىندە الەم ەكونوميكاسى 2008 جىلدان باستاۋ العان قارجى داعدارىستارىنىڭ اۋىر سالدارلارىنان ءالى دە ايىعىپ بولماعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. بۇۇ ەكونوميكالىق بولجامى ءبىرشاما وڭعا باسۋدى كورسەتكەنىنە قاراماستان, ءالى دە بولسا كوپتەگەن كۇردەلى پروبلەمالار ورىن الىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, جاستار پروبلەماسى تولعاندىرماي قويمايدى. «جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ ەتەك الۋى كۇردەلى سيپاتىمەن ەرەكشەلەنۋدە. سوندىقتان مەن ۇكىمەتتەردى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ باعىتىندا كۇش-جىگەر جۇمساۋعا شاقىرامىن» دەگەن پان گي مۋن بۇگىنگى كۇنى ءوزى باسقارىپ وتىرعان الەمدەگى ىرگەلى ۇيىمنىڭ الدىنا ءبىر-بىرىنە بايلانىسى مول نەگىزگى ءۇش باسىم باعىتتى قويىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, كەدەيشىلىكپەن كۇرەسۋ جانە ءومىردى قۇتقارۋ. بۇل ىستە تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىكتەرى بوي كورسەتۋدە. ەكىنشى باسىم باعىت جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن. الەم 2015 جىلدان كەيىن قالاي داميدى؟ ەكىنشى باعىت وسىعان جاۋاپ بەرۋدى كوزدەيدى. وسى رەتتە پان گي مۋن بۇۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورتاق پىكىرلەرى كەدەيشىلىكپەن, ەڭسەنى ەزگەن اۋىر تىرشىلىكپەن كۇرەس وسى كۇن ءتارتىبىنىڭ باسىم باعىتىنا اينالۋى قاجەت تە, ال تۇراقتى دامۋ وسى ماسەلەنىڭ وزەگىنە اينالۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. ءۇشىنشى باعىت كليماتتىق جاعدايدىڭ ءوزگەرۋىنە بايلانىستى كوپ قىرلى كەلىسىمدەر قابىلداۋعا باعىتتالعان.
وسى ءۇش باعىتتى ايتا كەلىپ, بۇۇ باس حاتشىسى ءوزىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە نيۋ-يورك كليماتىنا ارنالعان سامميت شاقىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن, بۇل سامميت شەشىمدەر مەن ارەكەتتەردى ۇيلەستىرۋگە, وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيتىندىگىن جەتكىزدى. «قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەر جەتەكشىلەرى بىرلەسە وتىرىپ ادامدار, ءبىزدىڭ پلانەتامىز جاعدايىنا بايلانىستى بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, بولاشاق ۇرپاقتارعا پروگرەستى مۇرا ەتۋگە ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتكەن بۇۇ باس حاتشىسى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا ارناعان بەينەسالەمىندە.
وسىدان كەيىن ءسوز كەزەگىن العان بۇۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىنىڭ (ەكوسوس) پرەزيدەنتى مارتين سايديك ءوز ءسوزىن استانانىڭ از ۋاقىتتا جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنان باستادى. ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ قاق ورتاسىندا وسىنداي ادەمى دە ساۋلەتتى قالانىڭ پايدا بولۋى ۇلكەن ماقتانىش ەكەندىگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن ۇيىمداستىرعاندىعى ءۇشىن قازاقستان باسشىسىنا العىسىن ايتتى.
مارتين سايديك ءوز سوزىندە نەگىزىنەن العاندا بۇۇ-نىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرى مەن ولاردىڭ ماڭىزىنا جانە الەمدە قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايلارعا توقتالدى. قازىرگى الەمدە ءارتۇرلى سىن-قاتەرلەرگە قاراي اۋىتقۋشىلىقتار ورىن الىپ وتىر. سونىڭ سوڭعى مىسالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۋكراينا مەن سيريادا ورىن العان جاعدايلاردى ايتۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە ازىق-ءتۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى دە ءوتكىر سيپات الا ءتۇستى. جاھاندىق دامۋدىڭ الدىندا كۇردەلى ءمىندەتتەر پايدا بولدى. بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسى وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جولىندا بەلسەندى ارەكەت ەتۋدە. مۇنداي جاعدايدا الەم حالىقتارىن بىرىكتىرەتىن ورتاق ماقساتتاردى ايقىنداۋ وتە قاجەت بولۋدا. بۇۇ ءوز قىزمەتىن وسى باعىتتا ورىستەتە تۇسۋدە. ءماسەلەن, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وتكەن مىڭجىلدىق سامميتىندە ادامزاتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن كۇرەس العا قويىلعان بولاتىن. بۇل ماقساتتىڭ تەرەڭ سيپاتى بار. ويتكەنى, قازىرگى وركەندەگەن الەمدە 1 ميلليوننان استام ادام كەدەيشىلىك شىرماۋىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى دە قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. جاستاردىڭ جۇمىس پەن بىلىمگە يە بولۋى قيىنداپ بارادى. دەمەك, قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جاڭا شەشىمدەرى مەن ادىستەرى قاجەت. مارتين سايديك وسىنىڭ ءبىر جولى رەتىندە «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ماسەلەسىن اتاپ كورسەتتى. «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ الەم حالىقتارىنىڭ ورتاق مىندەتى بولۋى ءتيىس. مۇنسىز بولاشاق جوق. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازىرگى كوپپوليارلى الەم بىرلەسە وتىرىپ ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇمتىلىس تانىتۋىنىڭ توتەنشە ماڭىزى بار. مەيمان وسى رەتتە بۇۇ جۇيەسىنىڭ ءوزى كوپپوليارلى سيپاتتا ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى اتالعان ۇيىمنىڭ ۇيلەستىرۋشىلىك قىزمەتىن ماڭىزدى ەتە ءتۇسكەندەي. وسى تۇستا الەمدە بايقالعان جارقىن يدەيالارعا ءمان بەرۋدىڭ, ولارعا جول اشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان مارتين سايديك قازاقستاننىڭ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ G-Global باستاماسىنا ءوزىنىڭ بارىنشا قولداۋ بىلدىرەتىندىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ بۇۇ اياسىنداعى قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرە كەلە, ونىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىل قىزمەتىن اتقارعان بىرعانىم ايتىموۆاعا, قازىرگى كۇنى وسى قىزمەتتى ودان ءارى جالعاستىرۋشى قايرات ابدىراحمانوۆقا العىسىن بىلدىرەتىندىگىن ايتتى.
ءسوز كەزەگى 2006 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «Grameen Bank» بانكىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى «يۋنۋس» ورتالىعىنىڭ توراعاسى مۋحامماد يۋنۋسقا بەرىلدى. بانگلادەش ەلىنەن كەلگەن ەكونوميكا پروفەسسورى كەدەيشىلىكپەن كۇرەس جونىندەگى ءوزىنىڭ جاڭالىعى مول قىزمەتىمەن كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەنگەن ازامات ەكەن. مۋحامماد يۋنۋس شاعىن نەسيەلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساپ, ونى جۇزەگە اسىرعان. بۇل جۇيە بويىنشا سىياقى پايىزى وتە تومەن شاعىن نەسيەلەر كەدەي ادامدارعا بەرىلەدى. ءسويتىپ, ولار كەدەيلىك شىرماۋىنان شىعىپ, بيزنەسپەن اينالىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. بانگلادەشتىك پروفەسسور وسى ءىستى قالاي جۇزەگە اسىرعاندىعى ءجونىندەگى ءوز تاجىريبەسىن ورتاعا سالدى.
«اقش-تاعى بانكتەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تالاي رەت وزدەرىنىڭ نەسيەلەندىرۋ جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋعا ارەكەت ەتىپ كوردى. بىراق وسىلاردىڭ بارلىعىنان ەشتەڭە شىققان جوق. سونان كەيىن بۇل ءتاسىل نەگە جۇزەگە اسپايدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ماقساتىندا ۇلكەن كونفەرەنتسيا ءوتتى. وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايى جان-جاقتى تالقىلاندى. وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ ءسوز العان مەن ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالدىم. سونىمەن قاتار, وسى ويلارىمدى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋلەرىن سۇرادىم. اقش-تاعى قارجى ۇيىمدارى مەنىڭ ۇسىنىستارىمدى تىڭداي كەلە اقىرى ءوز كەلىسىمدەرىن بەردى. ءسويتىپ, 2008 جىلى ءبىز «Grameen Bank» بانكىن قۇرىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. باستاپقى كاپيتال, ارينە, اقش قارجىگەرلەرىنەن بولدى. ەلىمىزدىڭ ىشكى جاعدايىن, ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن جاقسى بىلگەندىكتەن العاشقى كەزدەن-اق ءىسىمىز ءساتتى باستالدى. بىراق, بۇعان اقش-تا باستالعان داعدارىس ءوز كەدەرگىسىن كەلتىردى. سوندا دا ءبىز العان بەتىمىزدەن قايتپاي, ءىسىمىزدى ودان ءارى جالعاستىرا بەردىك. شاعىن نەسيەلەندىرۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرىپ, ونى ودان ءارى جەتىلدىردىك. ءبىزدىڭ بۇل ىستەگى بارلىق ماقساتىمىز شاعىن نەسيەلەندىرۋ ارقىلى پايدا تابۋعا ەمەس, ونىڭ ورنىنا ادامدارعا ناقتى كومەك كورسەتۋگە باعىتتالدى. كەدەي ادامداردىڭ جاعدايىن بارىنشا ەسكەرىپ, نەسيەنىڭ سىياقى پايىزىن تىم تومەن بەلگىلەگەندىكتەن, الىنعان قارىز ۋاقىتىمەن قايتارىلىپ وتىردى. ادامداردىڭ بىزگە دەگەن سەنىمى ارتتى. ولار ءبىزدىڭ نيەتىمىزدىڭ ادالدىعىنا سەندى. وسى قالىپتاسقان سەنىم ءبىزدىڭ ءىسىمىزدى مىزعىماستاي بەرىك ەتە ءتۇستى. اقىرىندا نە بولدى دەيسىزدەر عوي؟ اقىرىندا داعدارىس سالدارىنان اقش-تاعى ءىرى بانكتەردىڭ ءوزى داعدارىس شىرماۋىنا شالىنىپ, ءبىرازى قۇرىپ كەتتى. ال ءبىز بولساق, ودان نىعايىپ شىقتىق. وسى رەتتە مەن بانكتەردىڭ قۇلدىراۋىنا نەگىز بولاتىن دۇنيە ولاردىڭ ادامدارعا كورسەتەتىن سەنىمسىزدىگى دەر ەدىم. ۇلكەن بانكتەر تەك قانا پايدا تابۋ ماقساتىن كوزدەيتىندىكتەن كەدەي ادامدارعا سەنبەيدى. ولاردىڭ قولىندا بىزگە بەرەتىن كەپىلدىك زاتى جوق, ەرتەڭ جاعدايى ناشارلاسا ءبىز اقشامىزدى قايتارا الماي قالامىز دەيدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ۇستانىم قازىرگى قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان ۇلكەن پروبلەمانى كورسەتەدى جانە دامۋعا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعان ۇلكەن كەسەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, نەگىزىندە بانكتەر ادامدارعا باعا بەرمەۋلەرى كەرەك. كەرىسىنشە, ادامدار بانكتەر قىزمەتىن باعالاي الاتىنداي مۇمكىندىكتەرگە يە بولۋى كەرەك. مىنە, سوندا عانا جاعداي وڭالاتىن بولادى. ءبىز ءوز قىزمەتىمىز ارقىلى وسىنى دالەلدەپ شىقتىق.
سونىمەن قاتار, ءبىز ءوزىمىزدىڭ قىزمەتىمىزدى كەدەيشىلىك قانا ەمەس, قاراڭعىلىق شىرماۋىندا قالعان ادامداردىڭ ساۋاتىن اشۋعا قاراي باعىتتادىق. وسى ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ ارزان نەسيەلەرىمىزدى بەرۋدىڭ ءبىر شارتى رەتىندە كەدەي ادامدارعا ءوز بالالارىن مەكتەپتەرگە وقىتۋ مىندەتىن ۇسىندىق. ولار بولسا, «ءبىز بالالارىمىزدى وقىتا المايمىز, وعان جاعدايىمىز جوق», دەستى. ءبىز بۇل ۋاجگە جاۋاپ رەتىندە ءبىلىم الۋ نەسيەلەرىن ويلاپ تاپتىق. بۇل نەسيە دە وتە جەڭىل جانە وعان كەپىلدىك قاجەت ەمەس. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا ساۋاتسىز بولىپ كەلە جاتقان كەدەي ادامداردىڭ بالالارى وقىپ, جەتىلدى. جۋىقتا مەنىڭ الدىما ەكى ادام كەلدى. اناسى مەن قىزى. ولاردىڭ ءتۇرى, مىنەز-قۇلقى ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس. ايىرماشىلىق سول, اناسى – ساۋاتسىز دا, قىزى – دارىگەر. سوندا مەن اناسىنىڭ ساۋاتسىز بولىپ قالۋىنا كىم كىنالى دەگەن ويعا كەتتىم. انانىڭ ءوزى كىنالى مە؟ جوق. سەبەبى, كەزىندە ونىڭ ءبىلىم الۋىنا جاعدايى بولمادى. سوندا كىم كىنالى؟ مەنىڭ ويىمشا, بۇعان قوعام كىنالى. قوعام تەك پايدا تابۋ ماقساتىندا ءومىر سۇرمەۋى كەرەك. ادامدار تەك اقشانىڭ سوڭىنان جۇگىرمەۋى كەرەك. اقشانى بارىنەن جوعارى قوياتىن سانانى كىم ويلاپ تاپتى؟ مەنىڭ ويىمشا, وسى ىستە قازىرگى بانكتەر جۇمىس ىستەيتىن قاعيداتتاردىڭ اسەرى مول. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە قازىرگى الەمدىك قارجى جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەك دەدى. مەن وسى ۇسىنىستى بەلسەنە قولدايمىن», دەپ اياقتادى ءوز ءسوزىن مۋحامماد يۋنۋس.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ مودەراتورى بولگاريا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى پەتر ستويانوۆ بايانداماشىلار ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, سپيكەرلەردى پىكىرسايىسقا شاقىردى. ول العاشقى سۇراعىن ەلباسىمىز ن. نازارباەۆقا باعىتتادى. قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, جاھاندىق داعدارىس پەن ودان شىعۋدىڭ جولدارى قانداي؟ ءسىز ءححى عاسىرداعى جاھاندىق ارىپتەستىكتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن دامۋىن قالاي بەينەلەر ەدىڭىز؟ G-GLOBAL الاڭىنىڭ الار ورنى قانداي؟ ەلباسى ورىندى قويىلعان سۇراقتارعا راحمەت ايتا كەلە, جاۋاپتارىنا توقتالدى. «2007-2009 جىلدارى ورىن العان ەڭ قۋاتتى قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيiن الەم ونى شەشۋ ماسەلەسiمەن اينالىسا باستادى. «G7» ۇلعايا كەلە «G8» كەيiن «G20» بولدى. وسى جيىرما ەل داعدارىس ماسەلەسىن قاراستىرىپ, شەشۋ جولدارىن جاساي باستادى. الايدا, قانشاما ۋاقىت وتسە دە تۇشىمدى شەشiمدەر ۇسىنىلعان جوق. مەن سوعىستان كەيiنگi كەزەڭنەن بەرi كەلە جاتقان برەتتون-ۆۋدس كەلiسiمi تۇسىندا قۇرىلعان ەكونوميكانىڭ قارجىلىق ساۋلەت قۇرىلىمى ەسكiردi دەپ سانايمىن. الەم ەكونوميكاسى 70 جىل iشiندە قارىشتاپ قادام باستى. جاڭا تەحنولوگيالار جاساقتالىپ, زامان كەيپى مۇلدەم وزگەردى. ال قارجىلىق قۇرىلىم سول باياعى قالپىندا قالدى. الەم بiر عانا ۆاليۋتاعا تاۋەلدi, ول – دوللار. دوللار بولسا جۇمىس iستەيمiز, بارلىعىمىزدى دوللار دەندەپ الدى. جانە سول قاعاز دوللار اقش ەكونوميكاسىن قورەكتەندiرۋدە. دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق قارجى اۋدارىمدارى دوللار ارقىلى جۇرەدi. سوندىقتان الەمگە مۇلدەم جاڭا قۇرىلىم بەرۋ ماسەلەسى بويىنشا اقش-تىڭ ءوزi دە ويلانىپ, الەمدi وسى ماسەلەدەن ارىلتۋدىڭ جولىن قاراستىرسا دەگەن پىكىردەمىن.
ارينە, بۇل سونشالىقتى وڭاي ەمەس, مەن تۇسiنەمiن», دەدi پرەزيدەنت. «بiز جاھاندىق داعدارىس ماسەلەسiنiڭ وزەگىنە ءۇڭىلۋ ءۇشiن تۇراقتى تۇردە وسى باعىتتا جىلجىپ كەلەمiز. تۇيتكiلدi شەشۋ ءۇشiن تالقىلاۋلار جۇرگiزiپ, ۇسىنىستار جاسايمىز. بiراق ونىڭ ءتۇپ-تامىرى ءالi شەشiمiن تاپپاي كەلەدi. ول تامىرى زاقىمدانعان دۇنيەجۇزiلiك قارجىلىق جۇيەسi. سوندىقتان ونى ساناۋلى 8 مەملەكەت ەمەس, الەم ەلدەرi تارتىلىپ شەشىم تابۋى تيiس. بiز شاقىرعان جاھاندىق جيىن وسى ماسەلەگە قاتىستى ناقتى شەشiمدەردi تابۋعا سەپتiگiن تيگiزەدi دەپ ويلايمىن. بۇل پروبلەمانى بۇۇ اياسىندا شەشۋ قاجەتتiگiنە سەنiمدiمiن. الەمنiڭ ءارى قارايعى دامۋ جوسپارىن قۇرۋ, زەرتتەۋ جانە تالقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگiزەتiن ارنايى كوميتەت جۇمىس ىستەۋگە تيiس. مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستارعا قاتىستى ماسەلە دە وسى. بiر قاراعاندا, «قىرعي-قاباق سوعىس» باياعىدا جويىلعان سياقتى, ال ادامزات ءوزارا ارiپتەستiك جاعدايىندا ءومiر ءسۇرiپ جاتقان ءتارiزدi, جاھاندانۋ ۇدەرiسi جۇرۋدە, الايدا, تۇيتكiلدەر سول قالپىندا قالۋدا. ال ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ۇسىنىسىنا كەلەتىن بولساق, بۇل شەشىمگە وسى سەكىلدى ۇيىم باتىستا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بار بولعاندىقتان كەلدىم. ولاي بولسا, نەلىكتەن ازيا بۇل ىستەن شەتكەرى قالعان؟! ەگەر ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس پەن ەقىۇ ءوزارا تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتسا, ەۋرازيالىق سۋبقۇرلىققا تەك جاقسىلىق اكەلەر ەدى. سەبەبى, ەۋروپا ازيا رەسۋرستارىنسىز تۇراقتى تۇردە ۇزاققا دامي المايدى. ازياداعى جەر جانە ادام رەسۋرسى وتە ۇلكەن. سول سەبەپتى, ەۋروپا ازيانىڭ ارىپتەستىگىنسىز, ال ازيا ەۋروپانىڭ تەحنولوگياسى مەن يننوۆاتسيالارىنسىز دامي المايدى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزبەن جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتىمىز. قازىرگى جاعدايدا ءبولىنىپ, جاڭا كيكىلجىڭدەر تۋىنداۋدا. ويتكەنى, اۋانى «قىرعي-قاباق سوعىس» ەلەسى كەزىپ ءجۇر. مەملەكەتتەر مەن ادامدار اراسىندا سەنىم جوق. ەكونوميكاعا قارسى باعىتتالعان سانكتسيالار دەگەن نە؟! ول ەكونوميكا ءۇشىن تەجەۋىش پەن دامۋ كوزدەرىن تۇيىقتاۋ. ءبىر-بىرىنە كوڭىلى تولماي, سۋىسىپ كەتۋگە, ساياساتپەن اينالىسۋعا بولادى. الايدا, ەكونوميكانىڭ بۇل جەرگە قاتىسى قانداي؟ مۇنداي ماسەلەلەر وتە كوپ, ولاردى بۇۇ اياسىندا بارلىق مەملەكەتتەر بىرىگە وتىرىپ شەشۋى ءتيىس. دىندەر سەزى جونىنە كەلسەك, بارلىعى وركەنيەتتەر قاقتىعىسى تۋرالى ايتادى. باتىس پەن شىعىس الەمى ەشقاشان بىرىكپەيدى دەگەن پىكىرلەر تارالۋدا. ساۋاتسىز تۇسىنىك. بۇل الەمدە بارلىعىمىز پەندەمىز, ادام بالاسىمىز. جەر شارى ادامزات بالاسى ءۇشىن وتە تارىلىپ, كىشىرەيىپ بارادى. وسى ورايدا, دىندەردىڭ قاقتىعىسى مىندەتتى تۇردە ورىن الۋى كەرەك دەگەن دۇرىس ەمەس. مەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى العاش رەت استاناعا جيىلىپ, بەيبىت باسقوسۋ وتكىزگەندىكتەرىنە كۋا بولدىم. بۇل كەزەڭ دىندەر اراسىندا قاراما-قارسىلىقتار تۋىنداپ, مايدانداسىپ جاتقان كەزەڭ بولاتىن. سوعان قاراماستان, يران مولداسى مەن يزرايل ءراۆۆينى قول الىسىپ, جايباراقات امانداسىپ تۇردى. اڭگىمەلەسىپ, جايما-شۋاق سويلەستى. ولار ءدال وسىلاي باسقا قاي جەردە ىستەي الۋشى ەدى؟ بارلىق جيىلعاندار ءبىر اكەدەن تاراعاندىقتارىمىزدى ايتىپ جاتتى. ال قاسيەتتى كىتاپتار شە؟ قاسيەتتى كىتاپتار مەن دىندەر جاقىنىڭا ماحاببات سىيلاۋ, جاقسىلىق جاساۋ, ز ۇلىمدىق جاساماۋ تۋرالى ناسيحاتتايدى. قۇراندا ءبىر ادامدى ولتىرگەنىڭ ادامزاتقا قول كوتەرگەنىڭ دەپ جازىلعان», دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «ال شىنايى جاعدايدا نە ورىن الۋدا؟ سوندىقتان ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋلەرى ءوتىپ جاتقاندا جيىلعاندار ورتاق نارسە تۋرالى ايتىپ جاتسا, وسىنىڭ بارلىعى بولاشاقتىڭ قامىنا جاسالعان جاقسى نەگىز دەپ ويلايمىن. عالامشارىمىزدىڭ بولاشاعى قاقتىعىس ەمەس, ارىپتەستىككە قۇرىلۋى شارت», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.
بۇدان سوڭ مودەراتور مالايزيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن رازاكقا دامۋشى ەكونوميكالار اياسىندا جاھاندىق باسقارۋ قاعيداتتارى قانداي بولماقتىعى جونىندە سۇراق تاستادى. «مەن جاھاندىق ەكونوميكا شەڭبەرىندە ۇلتتىق ەكونوميكا تۇراقتىلىعىن, باسەكەلەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىنمىن. بۇل بولاشاق توقىراۋلار مەن داعدارىستارعا قارسى ەڭ كۇشتى قورعانىس دەر ەدىم. 1997 جىلى ازيادا بولعان داعدارىستى ەڭسەرگەنىمىزگە قاراسام, ءبىرشاما ساباق العان سەكىلدىمىز. ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ وزىندىك جۇيەلەرىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. مەن جاھاندىق ەكونوميكا جۇيەسىنىڭ ەسكىرگەندىگى, ارحيتەكتۋراسى وزگەرگەندىگى جونىندە ن.نازارباەۆ مىرزامەن تولىقتاي كەلىسەمىن. سول سەبەپتى ونى تۇبىرىمەن وزگەرتۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟ ەڭ الدىمەن بىزدە, ءار مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق باسەكەلەستىگى مىقتى بولۋىنا ارنالعان ىشكى ساياسي قۇرالدار جيىنتىعى بولۋى قاجەت. بيۋدجەت تاپشىلىعىن تولتىرۋ, قارجى جۇيەسىن سالىقتى تۇراقتى تولەيتىن كومپانيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ساتتەر ناقتىلانۋى قاجەت. جاقسى باسقارۋ كەز كەلگەن جەردە قونىمدى. قارجىلىق ينستيتۋتتاردى جاڭا پرينتسيپتەرگە بەيىمدەۋ ماقساتىندا جۇيەنى رەفورمالاۋ قاجەت. مەن رەفورمانىڭ تەز باستالىپ كەتۋىن قولدايمىن, ءارى قاراي ايماقتا ءوزارا قارىم-قاتىناستى جولعا قويۋعا بولادى. ودان سوڭ بۇكىل الەممەن بايلانىس جاساۋ