كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن رازاكپەن كەزدەستى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تالقىلاندى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ەلىمىز كوپتەگەن ەلدەرمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتىپ قانا قويماي, ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە دە اينالدى. ەل ەگەمەندىگىن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا مويىنداپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا نيەت تانىتقان سونداي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – مالايزيا. سول سەبەپتى دە, باتىس پەن شىعىستا ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني قارىم-قاتىناستى تەڭ ۇستاپ كەلە جاتقان قازاقستان ءۇشىن مالايزيا شىعىس ازياداعى سەنىمدى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە يسلام الەمىندەگى جەدەل دامىعان ەل سانالاتىن بۇل ەلمەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزى 1992 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا قالانعان. ال 1996 جىلى كۋالا-لۋمپۋر قالاسىندا قازاقستاننىڭ, ال الماتىدا مالايزيا ەلشىلىكتەرىنىڭ اشىلۋى ەكى ەل ارىپتەستىگىنە جاڭاشا سەرپىن بەرەدى. بۇدان كەيىنگى جىلدارى قازاقستان پرەزيدەنتى مالايزيا ەلىنە بىرنەشە مارتە جاساعان ارنايى جانە مەملەكەتتىك ساپارلارى, قوس مەملەكەت اراسىنداعى ىقپالداستىققا ىقپال ەتكەن بولاتىن.
اقوردادا وتكەن كەشەگى كەزدەسۋ اياسىندا دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن نادجيب تۋن رازاك بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قوس مەملەكەت اراسىندا ورناتىلعان ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋ جانە كۇن تارتىبىندە تۇرعان بىرقاتار حالىقارالىق, وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى, ەكىجاقتى بايلانىس توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى مالايزيا پرەمەر-مينيسترىنە قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەنى, سونداي-اق, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسىپ, ونىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە ىقپال ەتكەنى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. «سوڭعى ءۇش جىلدا ءبىز ءۇش رەت كەزدەستىك, بۇل ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جانداندىرۋعا سەرپىن بەرەدى. بىلتىر كورسەتكىشتەردىڭ 14 پايىزعا ارتقانىنا قاراماستان, 130 ميلليون دوللار تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتقان ءجون. بۇل باعىتتا بىزدە زور پەرسپەكتيۆا بار. ەلدەرىمىزدىڭ جانە جەكە ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا قالىپتاسقان دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك قارىم-قاتىناس ءسىزدىڭ ساپارىڭىزدى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن پايدالى قىلادى, وعان جاڭاشا سەرپىن دەپ ايتۋعا نەگىز بار, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءوز كەزەگىندە نادجيب تۋن رازاك فورۋمعا قاتىسۋعا عانا ەمەس, رەسمي ساپارمەن كەلۋگە دە ارنايى شاقىرعانى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىن ءبىلدىردى. «ماعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ اشىلۋ ءراسىمى ۇلكەن اسەر قالدىردى. وعان وسىنشا كوپ ادامنىڭ قاتىسۋى شارانىڭ بەدەلى قانشالىق وسكەنىن كورسەتەدى. وسىنداي فورۋم وتكىزۋ ارقىلى وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋىنا ءسىزدىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسىڭىزدى اتاپ ايتقىم كەلەدى», دەدى مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى بۇل ورايدا.
نادجيب تۋن رازاك سونىمەن قاتار, بۇگىندە بىرقاتار سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دەڭگەيى ءوسىپ كەلە جاتقانىن, ول بۇعان دەيىنگى كەزدەسۋلەر بارىسىندا مەجەلەنگەن ۋاعدالاستىقتاردى جۇزەگە اسىرۋعا وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ول ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ ءۇشىن كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ءوزارا ارىپتەستىكتى مەملەكەتارالىق دەڭگەيمەن قاتار, حالىقارالىق قۇرىلىمدار اياسىندا نىعايتۋدىڭ ءمان-ماڭىزىنا دا نازار اۋداردى.
بۇل كۇنگى ەكىجاقتى كەزدەسۋدەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى نادجيب تۋن رازاك بىرلەسكەن بريفينگ وتكىزدى.
بريفينگ بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدىك ساياساتتاعى ءتۇرلى جايتتەر جونىنەن ەكى ەلدىڭ ۇستانىمدارىنىڭ ۇقساستىعىنا نازار اۋداردى. «ءبىز ەتنوستاردىڭ ارالۋاندىعىمەن, ءدىننىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىمەن, سىرتقى ساياسي قىزمەتىمىزبەن, ەكونوميكاعا قاتىستى كوزقاراستارىمىزبەن ۇقساسپىز. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ەل مالايزيامەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, ءتاجىريبەسىن قولدانۋعا, بۇل ەلدە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ستۋدەنتتەرىمىزدى وقىتۋعا مۇددەلى. نادجيب تۋن رازاكتىڭ بۇگىنگى ساپارى ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە الىپ شىعادى دەپ سەنەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى بۇل ورايدا.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋىنىڭ وڭ قارقىنىن اتاپ وتە كەلە بىلاي دەدى: «ساپار اياسىندا بيزنەستىك قۇرىلىمدار اراسىندا جالپى مولشەرى 1,1 ملرد. دوللاردان اساتىن ءۇش كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى, سونىڭ ىشىندە, ەكەۋى ماڭعىستاۋ, بىرەۋى جامبىل وبلىسىنداعى جوبالار بويىنشا جۇزەگە اسپاق». بۇعان قوسا, مەملەكەت باسشىسى ساپار بارىسىندا قول قويىلعان كەلىسىمشارتتار مالايزيالىق كومپانيالاردىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋ نيەتىنىڭ ايقىندىعىن كورسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ول ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى الەۋەتىمىزگە تولىق ساي ەمەستىگىن, سوعان وراي كورسەتكىشتەردى الداعى جىلدارى الدەقايدا بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
ءوز كەزەگىندە نادجيب تۋن رازاك بۇل ونىڭ قازاقستانعا ەكىنشى ساپارى ەكەنىن ايتتى. «مەن ءوزىمنىڭ 2011 جىلى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋعا كەلگەن ساپارىمدى جىلى سەزىممەن ەسكە الامىن. ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ وڭ سيپاتتاعى دامۋى تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىن تولىق قولدايمىن, بىزگە ونى ءارى قاراي جاقسارتۋ جولدارىن قاراستىرعان ءجون», دەگەن مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى. نادجيب تۋن رازاك سونداي-اق, كەلىسسوزدەر بارىسىندا «پەتروناس» كومپانياسى تاراپىنان قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋ مۇمكىندىگى دە ءسوز بولعانىن ايتتى. بۇعان قوسا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىن قوشتاپ, راسىمەندە قوس مەملەكەت اراسىندا كوپتەگەن حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ۇستانىمدارى ۇقساس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ءوزىنىڭ ساپارى ەكىجاقتى قاتىناستاردى نىعايتۋعا, تەرەڭدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىنە سەنىمىن ءبىلدىردى.
قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى باسىمدىققا يە سەرىكتەس – مالايزيا اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 122,7 ملن. دوللارعا جەتكەن. بۇل, سايكەسىنشە, 2012 جىلداعى كورسەتكىشتەن 14 پايىزعا ارتىق. ال مالايزياعا قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ مولشەرى 1,8 ملن. دوللار بولسا, يمپورت 120,9 ملن. دوللاردى قۇراعان. مالايزيادان كەلەتىن ينۆەستيتسيا مولشەرى دە ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2011 جىلى بۇل ەلدەن قازاقستانعا اعىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 0,4 ملن. دوللار بولسا, 2012 جىلى بۇل كورسەتكىش 0,5 ملن. دوللاردى قۇراعان. ال 2013 جىلى ينۆەستيتسيا مولشەرى كوبەيىپ, 1,7 ملن. دوللارعا جەتكەن. بولاشاقتا قازاقستان مەن مالايزيا بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ورنىققان ەكونوميكالىق الەۋەتتەردىڭ تولىق اشىلۋى ءۇشىن بىرلەسكەن جۇمىستاردى جانداندىرا تۇسۋگە نيەت تانىتىپ وتىر.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قوس مەملەكەت تەك ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى عانا ەمەس, مادەني-گۋمانيتارلىق, ءبىلىم-عىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دا مۇددەلى. بۇعان جىل سايىن مالايزيانىڭ وقۋ-ءبىلىم مەكەمەلەرىندە قازاقستاندىق مامانداردىڭ تاجىريبەدەن ءوتۋى, بۇل ەلدىڭ وقۋ ورىندارىندا 1,7 مىڭعا تارتا قازاقستاندىق ازامات ءبىلىم الۋى دالەل.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.