الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا زور ۇمتىلىستار جاسالىپ, تىڭ ىزدەنىستەرگە تۇرەن سالىنىپ, جول تارتىلۋدا. مۇنىڭ جاي-جاپسارىن كەڭىرەك ءبىلۋ ءۇشىن پولشا الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى, حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعى ەۋروپا وڭىرلىك جۇيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى زبيگنەۆ دەردزيۋككە جولىعىپ بىرنەشە سۇراق قويۋعا رۇقسات سۇرادىق. مارتەبەلى مەيمان ۇسىنىسىمىزدى ۇلكەن ىلتيپاتپەن قابىل الدى.
– دەردزيۋك مىرزا, سالەمەتسىز بە. بىزگە سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەنىڭىزگە الدىن الا راحمەت ايتامىز. سىزدەن حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعى (حاقق) ەۋروپا وڭىرلىك جۇيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە, ەۋروپا ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىندا قالىپتاسقان تەندەنتسيالار تۋرالى بىلگىمىز كەلىپ وتىر.
– ەۋروپا ەلدەرىندەگى زەينەتتىك جۇيە ءۇشىن سىن-قاتەرلەر مەملەكەتتىك قارجى تاپشىلىعىن شامادان تىس ارتتىرماي, وڭدى-سولدى شاشپاي, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتپەي ونى قارجىلاندىرۋدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەدى. اتالعان تالاپتاردى تەڭدەستىرۋ ەۋروپا زەينەتتىك جۇيەسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەۋروپانىڭ جالپى دامۋىنا دا زور اسەرىن تيگىزەدى. مۇنى اركەز نازاردا ۇستاپ, ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ەندىگى الداعى بۇلجىتپاي ورىندايتىن شارۋامىز – الەۋمەتىك قورعاۋ مەكەمەلەرى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى ءاردايىم قولداۋ. بۇل ماسەلە جوعارى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى كليەنتكە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتيىستى ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتۋدى ايقىندايدى. حاقق بۇگىنگى تاڭدا وسى سالاداعى وزىق تاجىريبەلەردى الماسۋدىڭ الاڭىنا اينالىپ, ءوز تيىمدىلىگىن ايگىلەدى. مەن جەتەكشىلىك جاسايتىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدى باسقارۋ سالاسى ءبىراز جەتىستىككە جەتتى, ول – قىزمەتتەردى ستاندارتتاۋعا باعىتتالعان, جان-جاقتى ويلاستىرىلعان, كەڭ اۋقىمدى زاماناۋي ەلەكتروندىق قىزمەتتەر الاڭىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. الايدا, اتقارىلعان جۇمىسقا ماساتتانباي, ءالى دە بىزگە باسقا ەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ۇيرەنۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
– الەمدە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرى بار ەكەنى بەلگىلى. پولشادا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ قانداي جۇيەسى جولعا قويىلعان؟
– پولشانىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى وتىزىنشى جىلدارى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن, ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى باسقا ەلدىڭ ۇستەمدىگىنەن ازات بولىپ قايتا بىرىككەننەن سوڭ قۇرىلدى. سول كەزدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءبىر جاعىنان ءتۇر-سيپاتى بولەك ءۇش مەملەكەتتىڭ – پرۋسسيانىڭ, اۆستريانىڭ جانە رەسەيدىڭ قول استىندا بولعان ۋاقىتتاعى اۋماقتىڭ قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك جۇيەلەرىن بىرىزدەندىرۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى. ول ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى بۋىن-ەلەمەنتىن قۇرادى. ەكىنشى جاعىنان اتالعان جاعدايات پولشانىڭ سوعىسقا دەيىنگى دامۋىنا جاقسى مۇمكىندىك بەردى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ سالاسىن رەتتەيتىن زاڭى ءوز ۋاقىتىندا ساپالى جاسالعان-دى. بىراق, بۇل قۇجات باتىس ەلدەرىنەن الىنعان ۇلگى-كوشىرمەسى ەمەس ەدى. مۇنى ەسكەرگەنىمىز وتە ماڭىزدى ءارى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ باسقارماسى بيىل ءوزىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتپەكشى.
سوعىستان سوڭ جۇيەدە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولعان جوق, تەك قاجەتتى تۇزەتۋلەر عانا ەنگىزىلدى. سونداي تۇزەتۋلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى 1999 جىلى, ياعني پولشا قايتادان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 10 جىلدان سوڭ بولدى. ول كەزدە ءبىز زەينەتاقى جۇيەسىن تولەنگەن جارنالارعا نەگىزدەلەتىن, ياكي ناقتى تولەمدەر قاعيداتىنان تۋىندايتىن زەينەتاقى جۇيەسىنە اۋىستىرۋ رەفورماسىن جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە جۇيە جۇمىسى جەڭىلدەنىپ, ازاماتتار ونى قابىلداۋعا تەز بەيىمدەلدى. قازىرگى كەزەڭدە زەينەتاقى جىل سايىن يندەكستەلەتىن, جەكە شوتتاردا جيناقتالعان, تولەنگەن جارنالار سوماسىنا بايلانىستى ەكەندىگى شىندىق. كەلەسى ءبىر ماڭىزدى قادام – زەينەتكەرلىك جاسىن 67 جاسقا دەيىن تەڭەستىرۋگە جانە ارتتىرۋعا اكەلدى. ويتكەنى, حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بىرنەشە جىلعا ۇلعايدى. عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە وركەنيەت پەن الەۋمەتتىك تابىسقا جەتۋدىڭ تابيعي جەمىسىنە قاراي جەتەلەدى.
ءبىز سونىمەن بىرگە, زەينەتاقى جۇيەسى قارجىلىق قاعيداتىنىڭ ەرىكتىلىگىن ەنگىزۋدى شەشتىك. ءوستىپ بيىلعى 1 ءساۋىر مەن 31 شىلدە ارالىعىندا پولشا ازاماتتارى وزدەرىنىڭ ەڭبەك اقىلارىنان 2,92% اشىق زەينەتاقى قورلارىنا اۋدارىلعانىن نەمەسە 19,52% قۇرايتىن بارلىق زەينەتاقى جارنالارىنىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ باسقارماسىنا ءتۇسۋىن قالايتىنىن تاڭدايدى.
اشىق زەينەتاقى قورلارىنا ەرىكتى قاتىسۋدى ەنگىزۋ ناقتى ءبىر جۇيەلى ەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن وسى ارادا اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى, ولاردىڭ ءرولى پولشاداعى قارجى نارىعىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, قوزعاۋشى رەتىندە قيمىلىن قارقىنداتتى.
– ءسىزدىڭ ەلدە زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ تەڭگەرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تولەمدەردى يندەكستەۋ ەكونوميكاداعى جالاقىنىڭ ورتاشا وسىمىنە دە (وسى كورسەتكىشتىڭ بەستەن ءبىر بولىگى الىنادى), ينفلياتسياعا دا بايلانىستى جۇرگىزىلەدى. مۇنداي شەشىم تۇراقتى ەكونوميكا وسىمىندە تولەمدەرگە جىل سايىن ناقتى سيپات بەرەدى. پولشادا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى جىلدان-جىلعا بايقالىپ وتىر. ارينە, بۇل كوز ءسۇيسىنتىپ, كوكىرەككە جىلىلىق ۇيالاتادى.
– ال وندىرىستەگى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ ماسەلەسى قالاي رەتتەلەدى. ساقتاندىرۋدىڭ وسى تۇرىنە قانداي مولشەرلەمە ەنگىزىلەدى؟
– وسىدان 10 جىل بۇرىن ءبىز جازاتايىم وقيعانىڭ بەلگىلى ءبىر كاسىپورىنداعى احۋالىنا سايكەس ساقتاندىرۋدىڭ جەكە ىڭعايلى تۇرعىداعى مولشەرلەمەسىن ەنگىزدىك. بۇگىنگى تاڭدا ساقتاندىرۋدىڭ وسى ءتۇرى بويىنشا ەڭ تومەنگى مولشەرلەمە ەسەپتەۋ بازاسىنان 0,67% , ال ەڭ جوعارعى – 3,86%-دى قۇرايدى. بۇل تەتىك ءوزىن ءوزى اقتادى, كاسىپكەرلەر ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا كوڭىل بولە باستادى, جازاتايىم وقيعالار سانى ازايدى جانە سوعان قاراي جارنا دا از تولەنەدى.
– الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىندەگى ىنتىماقتى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ دامۋ بارىسىن قىسقاشا سارالاپ بەرسەڭىز؟
– پولياك رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقى جۇيەسى ۇرپاقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق نەگىزىنە ساي قۇرىلعان. زەينەتاقى تولەمدەرىن قارجىلاندىرۋ قاعيداتى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ جارنالارى ەسەبىنەن, ارينە, زەينەتتىك جۇيە ارەكەت ەتكەلى جانە 1999 جىلى اشىق زەينەتاقى قورلارى جۇمىسقا كىرىسكەننەن بەرى ىستەيدى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى جوققا شىعارۋ ءتارىزدى جاڭساق پىكىرلەر جاريالانىپ, اتالعان ماسەلەگە كۇمان كەلتىرۋ ۇشىراسىپ ءجۇر. تاعى ءبىر سىن-قاتەر – دەموگرافيالىق جاعداي قاتتى الاڭداتادى. قارتايعان ەۋروپادا ۇرپاقتاردىڭ تابيعي الماسۋى بۇزىلۋدا, وعان حح عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنداعى تۋدىڭ جيناقتالعان كوەففيتسيەنتى 3,7 قۇراسا, قازىرگى ۋاقىتتا ول كورسەتكىش 1,3 قۇرايتىنىن ايتساق جەتكىلىكتى. سوڭعى جىلدارى ءبىز تولەنەتىن دەكرەتتىك دەمالىستى ون ەكى ايعا دەيىن ۇزارتتىق, ونىڭ ەداۋىر بولىگىن بالانىڭ اكەسى الادى. مەملەكەت بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ەڭبەكاقىسى ساقتالمايتىن دەمالىستا بولعان ادامعا, سونىمەن بىرگە, جاس بالالاردى كۇتۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە جۇمىسقا تۇرعاندارعا زەينەتاقى جارنالارىن تولەيدى.
– پولشا 2004 جىلدىڭ 1 مامىرىنان باستاپ ەۋرووداققا مۇشە ەلگە اينالىپ شىعا كەلدى. وسىعان وراي كوپتەگەن پولياكتار ەكونوميكاسى دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنە ( ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا) جۇمىس ىستەۋگە جول تارتتى. ايتسە دە, پولشاعا دا ۋكراينادان, مولدوۆادان, بەلارۋستەن جۇمىس كۇشى اعىلىپ كەلۋ ۇستىندە. ەلدەن سىرتقا كەتۋشى نەمەسە كەلۋشى ەڭبەك ميگرانتتارىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ءىسى قالاي جۇزەگە اسىپ وتىر؟
– ەۋرووداقتا الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدى ۇيلەستىرۋ قاعيداتى جۇمىس جاسايدى. بۇل دەگەنىمىز – مەنىڭ وتانداستارىم ۇلىبريتانياعا نەمەسە گەرمانياعا جۇمىس ىستەۋگە كەتكەنىمەن ولاردىڭ ساقتاندىرىلۋى ءۇزىلىسسىز جالعاسادى دەگەن ءسوز. اتالعان ءۇردىس پولشاعا كەلگەن ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىنا دا قاتىستى, ال مۇنداي ازاماتتار سانى كۇننەن-كۇنگە ارتۋدا. ەۋرووداققا مۇشە بولىپ تابىلمايتىن كەيبىر ەلدەرمەن پولشا ساقتاندىرۋ مەرزىمىن ءوزاراتانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا رەتتەيتىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ تۋرالى ەكىجاقتى شارتتار جاساپ قول قويدى. ءبىز بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا ەلدەرىمەن, اقش-پەن, كانادامەن, اۆستراليامەن جانە ۋكراينامەن وسىنداي شارتتارعا وتىردىق.
2013 جىلى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ باسقارماسى شەتەلدەرگە كەتكەن ادامدارعا 40 مىڭ رەتتىك تولەم تولەدى, ال ون جىل بۇرىن ولار ەكى ەسە از بولعان. ەكىنشى جاعىنان الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ باسقارماسى پولشادا تۇراتىن, شەتەل تولەمدەرىنە قۇقىقتارى بار تۇلعالارعا 61 مىڭ مارتەلىك تولەم تولەۋگە دانەكەرلىك جاسادى. وسى تولەمدەر بويىنشا كەيىنگى جىلدارى ەداۋىر ءوسۋ بايقالادى.
تۇتاستاي العاندا ەۋرووداق شەڭبەرىندە ادامداردىڭ ەركىن ارالاسۋى, سونداي-اق, ەۋرووداق ەلدەرىنە مۇشە بولىپ تابىلمايتىن يمميگرانتتار ءۇشىن پولشانىڭ جانە باسقا دا ەلدەردىڭ اشىق بولۋى ءبىر جاعىنان جەتىستىك بولىپ تابىلسا, ەكىنشى جاعىنان ءارتۇرلى قاتەرلەردى دە تۋدىرادى. ەگەر ەۋرووداق اياسىنداعى جەكەلەگەن ەلدەر وزدەرىنىڭ زەينەتتىك جۇيەلەرىنە جەكەمەنشىكتى ساقتايتىن بولسا, وندا ەڭبەك اعىنى مەن جارنالاردى ءتيىمدى باسقارۋ كۇردەلەنە تۇسەدى. مۇنى دا ەسكەرگەنىمىز ماقۇل. پولشادا بۇگىندە ەۋرووداقتىڭ باسقا بولىكتەرىنە تۇرۋعا كەتىپ سول ەلدەردە جارنالار تولەيتىن جاس ازاماتتار اعىنى كوپتەپ بايقالۋدا, ال سوعىستان كەيىن ومىرگە كەلگەندەر زەينەتكەرلىككە شىعۋدا. بۇل جاعداي ەۋرووداق ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىنە بولاشاقتا كۇردەلى ماسەلەلەر تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن.
– ءسىز جاقىندا وتەتىن VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا جانە «الەۋمەتتىك قورعاۋدان – الەۋمەتتىك پروگرەسكە» ءىىى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسادى ەكەنسىز. الداعى اۋقىمدى شارادان نە كۇتەسىز جانە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ايتار تىلەگىڭىز بار ما؟
– مەن وسى كونفەرەنتسيادا جەكەلەگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىنەن ساباق الامىن دەپ ويلايمىن. الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ول جەرگىلىكتى ەرەكشەلىككە بەيىمدەلگەندە عانا ناتيجەسىن بەرەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك جانە بۇل جەردە ساقتاندىرىلعان ازاماتتاردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى مەن ءبىر مەزگىلدە الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق سياقتى قاعيداتتار مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلۋى قاجەت. سوندىقتان وزىمە جانە فورۋمنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا زەينەتتىك جۇيەنى جاھاندىق دەڭگەيدە, سونىمەن بىرگە, ءبىر مەزگىلدە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەردىڭ ماڭىزىن سەزىنىپ, ءتۇيسىنۋدى تىلەيمىن. بۇعان قوسا زەينەتاقى جۇيەسىن مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق كەپىلى دەپ باعالايمىن.
– قۇرمەتتى زبيگنەۆ دەردزيۋك مىرزا, قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ بولاشاقتاعى دامۋ ماسەلەسىندەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ قانداي باعىتىن اتار ەدىڭىز؟
– بولاشاقتا مودەلدىك قاتىناستاعى الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا باسقارۋشى ۇيىمداردىڭ بىرىككەن قۇزىرەتىن قۇرۋ, ياعني الەۋمەتتىك ساياساتقا بەلسەندى اسەر ەتۋ مەن باعىتتارىنا اكتۋارلىق تالداۋ جاساۋدى العا قويامىن. ول بولاشاقتىڭ ءىسى ەكەندىگى تالداپ-تالقىلاماسا دا امبەگە ايان. جالپىسىندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا قاتىستى, ونىڭ ىشىندە زاماناۋي تەلەاقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ باعىتتارىن ەرەكشە اتار ەدىم. قازاقستاننىڭ قازىرگى قارىشتى قادامى, الەۋمەتى مەن الەۋەتى, بەيبىت ءومىرى مەن بەرەكە-بىرلىگى, ەڭ باستىسى اشىقتىعى كىمدى بولسا دا تاڭعالدىرماي قويمايدى. سوندىقتان دا, ەلدەرىڭىز ءالى تالاي بيىكتەن كورىنىپ, توپ باستايتىنىنا بەك سەنىمدىمىن. الەۋەتتەرىڭىز ارتىپ, قامسىزداندىرۋ ىسىندەگى باستامالارىڭىز باياندى, ىرگەتاسى بەرىك قالانا بەرسىن. ابىرويلى دا ىزگىلىكتى ىستەرىڭىز وڭدى بولسىن.
– ايتقانىڭىز كەلسىن, سىزگە دە جەمىستى ەڭبەك تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».