شەتەل ينۆەستورىن تارتۋدىڭ تيىمدىلىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دالەلدەگەن «تەڭىزشەۆرويل» جشس ءوز قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق اتىراۋ وبلىسىندا باسەكەگە قابىلەتتى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى دامىتۋعا مۇددەلىلىك تانىتتى.
تاريح قويناۋىنا كەتكەن جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتا كاسىپورىن قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى, پايدالانۋ سەنىمدىلىگى مەن ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك سياقتى قاعيداتتاردى بارىنەن دە جوعارى قويا ءبىلدى. ءاۋ باستان-اق ءبىز الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ۇستانۋ ارقىلى الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق جوبالارعا ۇلگى-ونەگە بولۋدى ماقسات تۇتتىق جانە سول بيىكتەن كورىنە بىلدىك. بۇگىندە تەڭىز جوباسى قازاقستان مەن دۇنيە ءجۇزى ءۇشىن ەنەرگورەسۋرستاردىڭ ستراتەگيالىق بالانسىنىڭ ماڭىزدى بۋىنى بولىپ وتىر. ال, كەنىشتى يگەرۋگە باعىتتالعان ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا مەن كەن الاڭىن جايعاستىرۋدى ەسەپپەن باسقارۋ قازاقستان مۇددەسى ءۇشىن تۇراقتى دا تاباندى دامۋدىڭ بەرىك ىرگەتاسى بولعانى ءبىز ءۇشىن ماقتانىش. بۇل رەتتە, جۇزدەگەن جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەردەن تۇراتىن ەڭبەك ۇجىمى مەن سەرىكتەستەردىڭ, تۇرعىنداردىڭ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن نەبىر جوبالار جۇزەگە استى. جۇزەگە اسقان ءاربىر جوبانى ءبىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا قوسىلعان ۇلەس دەپ قابىلدادىق.
وتكەن جىلدارداعى دەرەكتەر مەن دايەكتەر كاسىپورىننىڭ ۇدايى دامۋ ۇستىندە ەكەندىگىن دالەلدەيدى. ماسەلەن, كاسىپورىن قۇرىلعان 1993 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان جالپى قاراجات 91,8 ميلليارد اقش دوللارىنان اسسا, قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءۇشىن شامامەن 16 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قاراجات, ال اتىراۋ وبلىسىنداعى الەۋمەتتىك جوبالار مەن باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋعا 875 ميلليون اقش دوللارىنان استام قاراجات جۇمسالدى.
وسىناۋ قاراجاتتىڭ يگەرىلۋىن قازاقستان ءتارىزدى تاۋەلسىز مەملەكەتتەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن بايلانىستىرماسا بولمايدى. قىزمەتكەرلەرىنىڭ 86 پايىزى, باسشىلىق لاۋازىمداردىڭ 75 پايىزى قازاقستاندىق ازاماتتاردان تۇراتىن كاسىپورىن قاشان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا اكەلىنەتىن ينۆەستيتسيا مولشەرىن ۇلعايتۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل باعىتتاعى ەڭبەكتىڭ جارقىن دا, سونى مىسالى – كەلەشەك كەڭەيۋ جانە ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوبالارى ارقىلى تۇسەتىن ينۆەستيتسيا. بۇل ءوز رەتىندە, رەسپۋبليكا قازىناسىنا قۇيىلاتىن قوماقتى دا, ءىرى ينۆەستيتسيا ەكەندىگى داۋسىز. تشو-نىڭ قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ كورسەتكىشتەرى كوپ ءمولشەردە ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىردىڭ وزىندە جاسالىپ بىتكەن 30 كەلىسىمشارت ءۇشىن ءبىز 1 ميللياردتان استام اقش دوللارىنا تاپسىرىس بەردىك. ءبىر قۋانارلىعى – ونىڭ 66 پايىزى قازاقستاندىق جابدىقتاۋشىلار مەن مەردىگەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيمەك.
ءيا, قازاقستان ءۇشىن قىرۋار ينۆەستيتسيا اكەلەتىن اتالعان جوبالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا قوسار ۇلەسى ايتارلىقتاي بولماق. باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە – كەلەشەك كەڭەيۋ, ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوبالارى (ككج-ۇەقبج) قازاقستاندىقتار ءۇشىن قوسىمشا جۇمىس, تۇراقتى تابىس كوزى بولماق. جوبالار شەڭبەرىندەگى قۇرىلىس جۇمىستارى قىزعان شاقتا تەڭىز كەنىشىندە 20 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى. ال, جاڭا نىسانداردى پايدالانۋ ءۇشىن شامامەن 600 تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلماق. ايتا كەتۋ كەرەك, جوبالارعا تارتىلاتىن جۇمىسشىلاردىڭ 80-90 پايىزى قازاقستان ازاماتتارى بولادى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىسقا قابىلداۋدا الدىمەن اتىراۋ, جالپى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىس وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىنا باسىمدىلىق بەرىلمەك. بۇل تەڭىزدىڭ يگىلىگى الدىمەن ونىڭ حالقىنا دەگەن قاعيداتتان تۋىندايدى.
وسى جانە باسقا جوبالاردىڭ ءوز رەتىمەن جۇزەگە اسۋى قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ جاي-كۇيىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى, تابىسقا باستايتىن بارلىق العى شارتتىڭ بولۋى ءبىزدىڭ العى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىزدى نىعايتادى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بيزنەستى قولداۋى, تالانتتى دا جوعارى ءبىلىكتى مامانداردىڭ, سونداي-اق ينۆەستيتسيا جاساۋعا نيەتتى كومپانيالاردىڭ بولۋى ءبىز ءۇشىن تابىستىڭ نەگىزگى فاكتورلارى.
تشو-نىڭ باسقا دا ءىرى جوبالارىنىڭ ۇستانىمى سەكىلدى كەلەشەك كەڭەيۋ, ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوبالارىنا تارتىلعان بارلىق قىزمەتكەرلەردىڭ, مەردىگەرلەردىڭ, قامتۋشىلار مەن قوسالقى مەردىگەرلەردىڭ جۇمىستان سوڭ ۇيلەرىنە ءاردايىم امان-ەسەن, جاراقاتسىز جەتۋى – جوبانىڭ باستى قاعيداسى بولىپ قالادى.
ءبىز جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە دە قورشاعان ورتانى قورعاۋ قاعيدالارىن ۇستاناتىن بولامىز. جوبالار قۇرىلىسى مەن پايدالانۋ بارىسىندا قورشاعان ورتاعا تيگىزىلەتىن الەۋەتتى اسەردى انىقتاۋعا, جوبانىڭ ەرتە كەزەڭىندە-اق ولاردى ازايتۋ, باقىلاپ, باسقارۋعا بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمسايمىز. تەڭىز كەن ورنىنان ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن 80-90 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقانىنا قاراماستان سانيتارلىق قورعاۋ ايماعى (سقا) ءوندىرىس نىساندارىن ەلدى مەكەندەردەن ءبولىپ, تۇرعىنداردى ءوندىرىس اسەرىنەن قورعايتىن بولادى. تشو اتالعان جوبالار قۇرىلىسى مەن وندىرىستىك جۇمىستارىنىڭ قورشاعان ورتاعا ىقتيمال اسەرلەرىن انىقتاۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ ۇدەرىسىنىڭ بارلىق تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىندايتىنى ءسوزسىز. قورشاعان ورتاعا تيەتىن اسەردى باعالاۋعا وكىلەتتى قازاقستاندىق كومپانيانىڭ جۇرگىزگەن الدىن الا باعالاۋ ناتيجەسى ككج-ۇەقبج جۇمىستارىنىڭ تەڭىز ايماعىنداعى تشو-نىڭ سانيتارلىق قورعاۋ ايماعىنىڭ اۋاسىنا, توپىراقتىڭ ساپاسى مەن بيولوگيالىق الۋان تۇرلىلىككە بولماشى اسەرى بولاتىنىن جانە دە 80 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەلدى مەكەن تۇرعىندارى دەنساۋلىعىنا اسەرى بولماۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى. وسى باعالاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى اتىراۋ قالاسى مەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانى جۇرتشىلىعىنىڭ جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك اتقارۋشى ورگانداردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى, سونىمەن قاتار, قورشاعان ورتاعا اسەردى الدىن الا باعالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن قوعامدىق تىڭداۋدا رەسمي تۇردە جاريالاندى.
2009 جىلى تشو قولدانىستاعى وندىرىستىك نىسان الاۋلارىندا گازدى داعدىلى جاعۋدى توقتاتتى. ككج-ۇەقبج جاڭا نىساندارى الاۋلارىندا دا گازدى داعدىلى جاعۋدى بولدىرمايتىن تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن بولادى. ككج-ۇەقبج نىساندارىندا شيكى گاز وڭدەۋ نەمەسە كۇكىرت ءوندىرىسى قاراستىرىلماعان. وسىلايشا, اۋاعا تارالاتىن جاڭا شىعارىندىلاردىڭ باستاپقى كوزى گاز تۋربينالارى مەن گاز قازاندىقتارىندا تولىق جانىپ كەتەتىن تابيعي گاز بولماق.
جاڭا وندىرىستىك نىساندار مەن گاز ايداۋ نىساندارى تەڭىز كەن ورنى ايماعىنىڭ شەڭبەرىندە ورنالاساتىن بولادى, ال بۇل توپىراق قاباتىنىڭ ءب ۇلىنۋىن قاداعالاۋعا جانە ايماقتىڭ وسىمدىك جامىلعىسىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شوعىرلانعان ۇڭعى الاڭىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە دە توپىراق قاباتىنىڭ ءب ۇلىنۋى ازايتىلادى جانە قۇرىلىس كەزىندە ۋاقىتشا ب ۇلىنگەن توپىراق قاباتى قايتادان قالپىنا كەلتىرىلەتىن بولادى. تشو قورشاعان ورتاعا اسەردى ازايتۋ ماقساتىندا سانيتارلىق قورعاۋ ايماعى اۋماعىنداعى اۋا, توپىراق جانە جەر استى سۋلارىنىڭ ساپاسىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزەدى. سقا اۋماعىندا اۋا ساپاسىن باقىلاۋ ستانتسيالارىنىڭ ون ەكىسى ورناتىلعان. بۇعان قوسا, تەڭىز كەن ورنىنا ەڭ جاقىن ورنالاسقان جاڭا قاراتون ەلدى مەكەنىندە اۋا ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. تشو ءوزىنىڭ ليتسەنزيالانعان اۋماعىنداعى وسىمدىك جامىلعىسىندا بولاتىن قانداي دا ءبىر وزگەرىستەرگە جانە قانداي دا ءبىر توپىراق قاباتىنىڭ ب ۇلىنۋىنە باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر سەرىگى ارقىلى ءتۇسىرىلىمدى قولدانادى.
تشو ككج-ۇەقبج جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى جانە ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان سەنىمدى ءتاجىريبەلەرىنە سۇيەنۋدى جوسپارلاپ وتىر.
تشو قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى ەڭ جوعارى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. ككج-ۇەقبج تشو-نىڭ ەڭ ءىرى جوباسى بولعاندىقتان, ول كومپانيانىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنەن ءبولىنبەيتىندىگىن باسا ايتۋعا ءتيىسپىز. الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك دەگەنىمىز – جۇرتشىلىققا كورسەتىلەتىن كومەك نەمەسە قىزمەتكەرلەرگە دەگەن قارىم-قاتىناس قانا ەمەس. البەتتە, بۇل ۇعىم ەتيكالىق قۇندىلىقتار مەن قاعيدالاردى, ءوز قىزمەتىمىزدىڭ ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەرىن, قىزمەتكەرلەرىمىزبەن, جۇرتشىلىقپەن جانە مەملەكەتتىك ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس ەرەجەلەرىن دە قامتيدى.
ءبىز اتىراۋ ايماعىنداعى تۇراقتى جانە جەتەكشى ينۆەستور ەكەندىگىمىزدى سەزىنە وتىرىپ, قىزمەتىمىز جۇزەگە اسىرىلاتىن جانە قىزمەتكەرلەرى تۇراتىن ايماقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگىمەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىنە سەنەمىز.
سايىپ كەلگەندە, اۋقىمى كەڭ, كەلەشەگى بار ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تشو-نىڭ قازاقستان يگىلىگى جولىنداعى جۇمىسىنا دەگەن ۇمتىلىسىن نىعايتا تۇسەدى.
تيم ميللەر,
«تەڭىزشەۆرويل» جشس
باس ديرەكتورى.