كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندە «تەحنيكالىق, كاسىپتىك جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ەكونوميكا سالالارى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋدىڭ ساپاسى مەن پەرسپەكتيۆالارى» دەگەن تاقىرىپتا وتكىزىلگەن پارلامەنتتىك تىڭداۋ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرگە قۇرىلعان كورمەنى تاماشالاۋدان باستالدى.
ودان كەيىن جۇمىس پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىس وتكىزەتىن ۇلكەن زالىندا جالعاستى. اتالعان شارانى جۇرگىزگەن ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا قازىر الەمدە ءبىلىم بەرۋ جانە ەكونوميكا ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ ماسەلەلەرى مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالدى, دەگەندى باسا ايتتى. «كادرلار ءبارىن شەشىپ قانا قويمايدى. كادرلار مەن ءبىلىم ساپاسى بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ ەلەۋلى بولىگى رەتىندە قارالۋعا ءتيىس. ەلىمىز ءوزىنىڭ الدىنا 2050 جىلى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىن قويىپ وتىرعان كەزدە وسى كەۋدەلى ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ العاشقى باستى شارتى رەتىندە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ اتالادى», دەدى داريعا نۇرسۇلتانقىزى. ال ول ءوز كەزەگىندە قازىرگى زامانعى وڭتايلى ساپالى بىلىمگە نەگىزدەلمەك. جانە دە دامىعان ەلدەردىڭ ءبارى دە عىلىمعا يەك ارتاتىنى, وندا قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى بولاتىنى دا اتاپ كورسەتىلدى.
بۇدان كەيىن پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسۋشىلارعا ارناپ ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ ءسوز سويلەدى. سپيكەر ەلباسىنىڭ ءوزى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا زامانعا ساي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ, كادر دايارلاۋدىڭ, ءبىلىم بەرۋ ادىستەمەلەرىن جاڭارتۋدىڭ ناقتى باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەندىگىنە توقتالدى. ال ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن مىقتى كادرلار قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ورايدا توراعا مايكل پورتەردىڭ «ەگەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى دەڭگەيى ارتسىن دەسەڭ, وندا ادام رەسۋرستارىنىڭ ساپاسى ۇنەمى ارتتىرىلىپ وتىرۋى كەرەك», دەگەن ءسوزىن العا تارتا وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى قازاقستاندىقتارعا ءومىر بويى ءبىلىم الۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋ ەكەندىگىن جەتكىزدى.
ءسوز ورايى كەلگەندە, سپيكەر ءدۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ, ەلىمىز ەڭبەك نارىعى بويىنشا 2013 جىلى 21-ءشى پوزيتسيادا بولعانىن, الايدا كەيبىر كورسەتكىشتەر بويىنشا تومەنگى رەيتينگتە قالىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, باسقارۋ ماشىعى – 116-شى ورىن, شتاتتىق ورىنعا قىزمەتكەر دايارلاۋدىڭ قولجەتىمدىگى – 96-شى, بىلىكتى مامانداردىڭ سىرتقا كەتۋى – 78-ءشى ورىن.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق ەڭبەك نارىعى جاي كادر ەمەس, جوعارى بىلىكتى كادرلارعا ءزارۋ. ءماجىلىس توراعاسى سوندىقتان دا دۋالدى كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى دامىتىپ, زاماناۋي قولدانبالى ورتالىقتار قۇرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. يننوۆاتسيالىق سالالاردى ايتپاعاندا, بۇگىنگى كۇنى ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا كادرلار پروبلەماسى بار. ونىڭ ۇستىنە ينجەنەرلىك ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىگىنە, كادرلاردى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ازىرلەۋ بارىسى تۋرالى كوپ ايتىلدى. بۇدان باسقا, توراعا عىلىم مەن بيزنەستىڭ كووپەراتسياسى جانە عىلىمعا نەگىزدەلگەن عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا ماسەلەسىنە دە ارنايى توقتالدى. وكىنىشكە قاراي, حالىقارالىق رەيتينگتەر قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ كادرلارى مەن ينستيتۋتتارى ساپاسىنىڭ تومەندىگىن, بيزنەس پەن زەرتتەۋشىلەر اراسىنداعى ءالسىز بايلانىستى كورسەتىپ كەلەدى.
سونداي-اق, ەلىمىزگە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى مەن پايدالانۋعا بولاتىن ماماندار قاجەت. اسىرەسە, بۇل ەكسپو-2017-ءنى وتكىزۋگە دايىندىق بارىسىندا وتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, ق.جاقىپوۆ قوعامدىق سانانى وزگەرتۋدە دە ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇرعاندىعىن ايتىپ ءوتتى. اسىرەسە, بۇل جاستار اراسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە. جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى – بۇل ومىرلىك ناتيجەنىڭ تەك جاسامپاز ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا كەلەتىنىن ءتۇسىنۋ جانە ۇلكەن كاسىبيلىك, ءوز ىسىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە نەگىزدەلگەن قوعام. سوندىقتان دا جاستاردى بىلىكتى مامان بولۋعا جانە ءارتۇرلى سالادا ناتيجەگە جەتۋگە باۋلۋ ورىندى بولماق.
سونداي-اق, پارلامەنتتىك تىڭداۋدا ءسوز العان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەڭبەك نارىعى مەن ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى رەگلامەنتتەيتىن ستاندارتتاردى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىندەگى العاشقى كەزەكتەگى قادام ساباق جىكتەمەلەرىن جەتىلدىرۋ ەكەندىگىن ورتاعا سالدى. ونىڭ پايىمىنشا, بۇل جەتىلدىرۋدى جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى باسشىلىققا الۋى ءتيىس. گ.ابدىقالىقوۆانىڭ ويىنشا, كادرلاردى دايىنداۋ جۇيەسىندەگى جاڭا ەلەمەنت بارلىق كاسىپتەر بويىنشا ءبىلىمدى, داعدىنى جانە قۇزىرەتتى ايقىندايتىن ءبىلىم مەن بيزنەس اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس. سونىڭ نەگىزىندە جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ازىرلەنۋى ءتيىس.
قازىرگى تاڭدا ەڭبەك نارىعىندا ەڭبەك رەسۋرستارىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسىندا ۇيلەسپەۋشىلىك ورىن الۋدا ەكەن. جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان جوعارى بىلىكتى ماماندارعا دەگەن قاجەتتىلىك بولا تۇرا, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرۋشىلەرگە سۇرانىس تومەنگى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ۆيتسە-پرەمەر ونىڭ باستى سەبەبىن كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ مازمۇنى مەن بيزنەس تالاپتارىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتان كورەتىنىمەن ءتۇسىندىردى. بۇل كوبىنەسە ماماندار دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ كاسىپورىندار سۇرانىسىنا ەمەس, ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ مۇمكىندىگىنە باعىتتالۋىنا بايلانىستى ورىن الۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت ەكونوميكا سالالارى بويىنشا ەڭبەك رەسۋرستارىنا دەگەن سۇرانىستى جان-جاقتى زەرتتەۋدە. كادرلار دايارلاۋ جۇيەسى ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس قاتىسۋشى بارلىق سۋبەكتىلەر ءوزارا تىعىز بايلانىسى ارقىلى جاڭعىرتىلىپ وتىراتىنى دا ورتاعا سالىندى.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆ بۇگىندە 130 جوو مەن 849 كوللەدجدە ميلليوننان استام ادام ءبىلىم الىپ, جىل سايىن 300 مىڭ تۇلەك ەڭبەك نارىعىنا شىعاتىنىن, ولاردىڭ 80 پايىزى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىن, 70 پايىزى كوللەدجدەن كەيىن كاسىپتەرى بويىنشا العاشقى جىلى جۇمىسقا ورنالاساتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, سوڭعى 3 جىلدا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان بيۋدجەت قاراجاتى 2 ەسەگە دەيىن ۇلعايىپ وتىر. كوللەدجدەردەگى شەبەرحانالاردى جابدىقتاۋعا ارنالعان قاراجات 6 ەسەگە وسكەن. دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى ەنگىزىلۋدە. تەك سوڭعى 2 جىلدىڭ ءىشىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ 20 پايىزعا ۇلعايىپتى. جوعارى وقۋ ورىندارى جەلىسىن وڭتايلاندىرۋ ءناتيجەسىندە ولاردىڭ سانى 16-عا ازايىپ, 2013 جىلى 9 جوو حالىقارالىق رەيتينگكە ەنگەن. ال ولاردىڭ عىلىمىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 7 ەسەگە ارتقان.
دەسە دە, مينيستر كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعىن دا مويىندادى. ءالى كۇنگە دەيىن حالىقتىڭ ءبىرىنشى تەحنيكالىق كاسىپ يگەرۋىنە تەڭ قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلمەگەن. بۇگىندە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە اتالعان ساناتتاعى جاستاردىڭ تەك 17 پايىزى قامتىلىپتى. قازىرگى كەزدە 14 پەن 24 جاس ارالىعىنداعى 633,2 مىڭ جاستىڭ ماماندىعى جوق. بۇلار جالپى قازاقستان جاستارىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ولاردىڭ 94 مىڭى ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيدى. كوللەدجدەرگە قولجەتىمدىلىك بويىنشا وڭتۇستىكتە 7 مىڭ ورىن تاپشىلىعى بار بولسا, ال سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردەگى وسى وقۋ ورىندارىنداعى پروفيتسيت 4 مىڭ ورىندى قۇرايدى.
مينيستر 117 849 كاسىپورىننىڭ تەك 0,03 پايىزىندا عانا وقۋ ورتالىعى بار ەكەنىن ايتتى. بۇل وتە الاڭداتارلىق كورسەتكىش جانە ول ءوندىرىس تەحنولوگياسىنىڭ تومەندىگىن نەمەسە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جۇمىس ورىندارىن دۇرىس اتتەستاتتاماۋىن كورسەتەدى.
مىنە, وسىلايشا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋعا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان وزگە مينيسترلىكتەر, ۇلتتىق كومپانيالار باسشىلارى, جۇمىس بەرۋشى قاۋىمداستىق وكىلدەرى, جوو رەكتورلارى, كاسىبي جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى ديرەكتورلارى مەن شەتەلدىك قوناقتار قاتىستى. ايتىلعان وي-پىكىرلەردىڭ نەگىزىندە ءتيىستى ۇسىنىمدار ازىرلەندى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».