ادەبيەت تۋرالى ايتىلار انىقتاما كوپ. ونەر, كوركەم وي, تالانت, شەبەرلىك, سۋرەتكەر, سەزىم, شابىت. ەڭ باستىسى, ادەبيەت ارقاشان ءومىردى جىرلايدى. ادام جانىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلەدى. ءار ءساتىن, ءار كۇيىن, ءار قۇبىلىسىن سۋرەتتەيدى.
جازۋدا بۇل دا ءبىر ماشاقات. كەيدە ۋاقىتتان زىمىران, ءبىر جاننىڭ عۇمىرىنان قىسقا دۇنيە جوقتاي كورىنەدى. ال ادەبيەتتە سول جۇلدىزداي اعىپ وتە شىققان قاس قاعىم عۇمىر تىم ۇزاق, كۇردەلى, قاتپار-قاتپار سان قيلى بولىپ سەزىلەدى. سوندا كوركەم شىعارما وقىپ وتىرىپ, ءومىردى ەندى تانىعانداي, ادامدا ءتۇرلى بولمىس بولاتىنىن, جاقسى مەن جامان, ادىلەت پەن جالعان سىندى ماڭگىلىك ەرەجەلەردەن دە بيىك ءبىر مىنەزدەر بار ەكەنىن ەندى ۇققانداي كۇي كەشەسىڭ.
وسى ءبىز ەركىن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىز بە؟ جالپى, ەركىندىك دەگەن نە ءوزى؟ بولمىس پا, ادەت پە, مىنەز بە, ەرىگۋ مە؟ سىرتتان قاراعاندا, ارينە, اينالاداعى ءار ادام شاما-شارقىنشا ءوز قالاۋىمەن عۇمىر كەشىپ جۇرگەندەي كورىنەدى. دەگەنمەن كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ اعىسىنا تۇسكەن ءبارىمىزدى ءبىر شەكتەۋلەر شەڭبەردەن شىعارمايدى. قالاي دەسەك تە, ءبارىبىر «بۇيرا شاش, بادىراق كوز قارا بالا» بورانباي-بارونداي ەركىن ءومىر سۇرە المايتىنىمىز انىق.
نۇرعالي ورازدىڭ «تەرىس اعاش» اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى بورانباي-باروننىڭ ءبىرتۇرلى بولمىسى, دالالىق مىنەزى, باسقالاردا جوق ءبىر قىزىق قاسيەتتەرى بالا كەزدەن-اق بولاشاقتاعى ۇزاق ساپارلارعا دايىنداعانداي. بالا بورانباي مەكتەپ كەزىنەن وقۋ دەگەندى ۇمىتىپ, قازىعۇرتتاعى جىلقىشىلارعا, قۇمسايداعى قويشىلارعا, شوشقابۇلاقتاعى تاۋىقشىلارعا كەتىپ قالىپ, «قىپ-قىزىل قاڭعىباس» بولىپ شىعا كەلدى. سويتكەن بورانبايدىڭ باسقا ساباقتاردى بىلاي قويعاندا, ادەبيەتكە جاقىن ەكەندىگىندە دە ءبىر سىر بار سياقتى. «جالپى, التاەۆ جامان بالا ەمەس. مىسالى, ادەبيەتكە بەيىمى بار...» دەۋشىلەر تابىلعان كورىنەدى».
بالا بورانبايعا اۋىلداعى ادامداردىڭ ءومىرى قىزىقسىز ەدى. ول دالادا دوپ قۋىپ, اسىق ويناعان بالالاردى, مەكتەپتەگى دوستارىن ءتىپتى مەنسىنبەيتىن. بولاشاق باروننىڭ كوڭىلى ءتۇۋ شالعايدا. بىردە قاڭعىباس بورانبايدىڭ ءدال ءوزىن ىزدەپ كەلگەندەي اۋىلدىڭ شەتىنە سىعاندار تابورى كەلىپ قونادى. مۇندايدا الاڭ كوڭىل تىنىش تاپسىن با؟.. بالا بورانباي تۇنىق سۋدى كەشىپ ءوتىپ, زىتا جونەلىپتى.
بالا بورانبايدىڭ باروندىق ءومىرى وسىلاي باستالدى. ونى سىعانداردىڭ ەركىندىگى, ەركەلىگى, قىزىل-جاسىل تۇراقسىز الەمى ەلىتتى. سولارعا قوسىلىپ, ءبىراز قيىر كەزدى, ءتىپتى ءوز اۋىلىنىڭ قوراسىنا ءتۇسىپ, ۇرى اتاندى. ماحابباتىن دا جولىقتىردى. سىعاننىڭ سۇلۋى مۋحنيسا مەن بورانباي تەمىر جول بويىنداعى ەسكى ۆاگونداردا سىر شەرتىسەتىن.
«ولار بىرەۋگە قىسقا, بىرەۋگە ۇزاق بولىپ كورىنەتىن ءومىر جايلى, بىرەۋگە باياندى, بىرەۋگە بايانسىز بولىپ جولىعاتىن ماحاببات تۋرالى, جالپى جارىق دۇنيەدەگى تىرشىلىك حاقىندا ءبىر-بىرىنە ۇزاق سىر شەرتىپتى. تاڭعى ساعات توعىزدان قالماۋعا تىرىسىپ, اسىعىپ-اپتىعىپ جۇمىسقا بارىپ, كۇنi بويى كەڭسەدە وتىرىپ ءوزiنiڭ دە, وزگەنiڭ دە جۇيكەسiن قاجاپ, كەشكi ساعات التىنى ارەڭ بولدىرىپ, اۆتوبۋسقا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ مiنiپ ۇيiنە قايتاتىن, سودان جەتi-سەگiز ساعات ۇيىقتاپ الىپ, تاعى دا تاڭعى توعىزدان قالىپ قويماۋعا تىرىسىپ, بۋديلنيكتiڭ شىرىلىنان ويانىپ جاتاتىن ادامدار جايلى دا تولعانىپتى. ولاردى وزدەرiمەن سالىستىرىپ كۇلiپتi, ولاردى وزدەرiمەن سالىستىرىپ جىلاپتى دا...».
سويتكەن بورانباي ءوزى ۇلتشىل. مۋحنيساعا «توي اۋىلدا بولادى» دەپ قاسارىسىپ, وعان قارقىلداي كۇلگەن قىزعا اشۋلانىپ, ءبىر قايىرىلماي, اتىپ تۇرىپ, اۋىلعا تارتىپ وتىرىپتى. اۋىلدىڭ ادامدارى دا اڭعال عوي, شىركىن. ۇرىسىڭ دەپ سوتتاتقان جوق, «الىس جولدان ارىپ-اشىپ كەلگەن» بارون بورانبايعا ايرانىن قۇيىپ, ەلجىرەي جونەلدى. ولاردىڭ بۇل مىنەزىن قۋ بورانباي دا بىلەدى. سول ءۇشىن دە قورىقپاي, قۋىستانباي, اۋىلىنا الشاڭداپ-اق باردى.
جالعىز شەشەنى زارلاتىپ, اۋىلدى شۋلاتىپ, قيىر شارلاپ كەلگەن بورانباي بارون الشاڭ باسىپ ءجۇرىپ, الىس سىبىرگە اعاش كەسۋگە ايدالادى. ارينە, سوناۋ بالا شاعىندا قۇمسايداعى قويشىلارعا, شوشقابۇلاقتاعى تاۋىقشىلارعا قاشىپ بارىپ جۇرگەندە كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى سىبىرگە «ساپارلايتىنىن» بىلگەن جوق.
«كۇز ايىنىڭ وسىنداي كوڭiلسiز كۇندەرiندە ءالi وت جاعىلا قويماعان قوڭىر سالقىن ۇيدە بۇيىعىپ وتىرىپ; بايعۇس تسىعانداردىڭ كۇنi نە بولدى ەكەن؟ قايدا بارىپ پانا تاپتى؟ جالپى, ولار كۇز بەن قىستا قالاي تiرشiلiك ەتەدi دەپ ويلاۋىڭىز دا مۇمكiن. ارينە, بiز بەن سiز سياقتى قاراپايىم قازاقتارعا ونى بiلۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ال ەگەر بورانباي بارون بولسا عوي, ءبارiن دە تاپتiشتەپ ايتىپ, ءتۇسiندiرiپ بەرەر ەدi. بiراق ول قازiر اۋىلدا جوق. الىس سiبiردە اعاش كەسiپ ءجۇر...».
ونىڭ بولمىسى – بارون. ونىڭ بولمىسى – ەركىن. بورانباي وسى بولمىسىنان كوپ قىزىق كوردى ءھام كەيبىرەۋلەردىڭ ويىنشا, ءبىراز دۇنيەدەن قۇر قالىپتى. وسى بولمىسىمەن باسقالاردان بوتەن سانالدى, ءبارى ونى ءبىرتۇرلى دەستى. ال ادام ءتىرى تۇرعاندا ءتۋابىتتى بولمىسىنان ايني ما؟.. بار بولمىسىن جوعالتا ما؟..
ول جاقتان سەرىلىگىن سىبىردە قالدىرىپ كەتكەندەي موجانتوپاي, قاراپايىم بورانباي بولىپ ورالدى. وتباسىن قۇردى, جۇرت قاتارلى ءومىر سۇرۋگە تالپىندى. بىراق ءبارىبىر بولمىسى جەڭدى, ەركىندىگى نازىك جانىن جارىپ شىقتى.
سويتكەن بورانباي ءوزى مەيىرىمدى. بىردە سولقىلداق جاس شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ, ويناپ جۇرگەن ۇرپەك سارى انتايعا: ء«اي, اقىماق, وبال ەمەس پە؟! بۇل دا وزiڭدەي بالا عوي...» دەيدى. بۇل – بورانباي باروننىڭ شىعارماداعى شىن بەينەسى.
ارينە, ءبىز بورانباي-بارونمەن اۋىلداس بولعان جوقپىز. ونىڭ قىزىقتى دا شىم-شىتىرىق اڭىز-اڭگىمەلەرىن ءوز اۋزىنان تىڭداعان جوقپىز. بىراق قاڭعىباس, ەلگەزەك, قۋ, مەيىرىمدى بورانبايدىڭ بويىنداعى ءبىر جىلى مىنەز تارتادى دا تۇرادى. بورانبايدىڭ نازىك جانىنداعى ول مىنەز بىزدە دە بارداي. بىراق جۇرەكتىڭ سوناۋ ءبىر تەرەڭ تۇكپىرىندە مارجانداي كومىلىپ جاتىر. سول ءۇشىن دە بورانباي-باروننىڭ ومىرىنە قىزىعامىز.
پلانەتاداعى شاڭنىڭ توزاڭىنداي عانا سالماعى بار ميللياردتاعان ادامنىڭ ءومىر جولدارى دا سان قيلى. بالكي, بورانباي-بارون سياقتى بولمىسى بولەك, تىم ەركىن جاندار تاعى ءبىر مەكەندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بولار.
ۋايىم-قايعىعا باس قاتىرىپ, ءۇي-جايدىڭ قامىن ويلاپ, ءومىرىن ۇيىمداستىرۋدى بىلمەگەن قاڭعىباس بورانباي-بارون جارىق دۇنيەدە ەلۋ توعىز جىل جاسادى. اۋىرماي-سىرقاماي ءجۇرىپ-اق ماڭگىلىك ساپارعا كەتە باردى. باروننىڭ سوڭىندا تەرىس اعاشىنان باسقا ءىز قالماپتى. ۇرپاقسىز ءوتتى. ونىڭ تەرىس اعاشى دا باسقالارعا قاراعاندا باس جاعى جۋانداۋ, بيىك قارا اعاش بولدى. «سول قارا اعاش قازىر جاپىراق جايعان كەزدە توعاي جاقتان كەلە جاتقان بورانباي-باروننىڭ بۇيرا شاشىنداي دوڭگەلەنىپ كورىنىپ تۇراتىن».