تالايلى تاعدىر يەسى ءلازيزا سەرعازينا تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارى سويلەسە...

پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورلا­رىندا باسقارۋ قۇجاتتاماسى­مەن قاتار پارتيالىق نومەنكلا­تۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ونەر, مادەنيەت جانە عىلىم وكىلدەرى­نىڭ جەكە ىستەرىن قامتيتىن جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتاردىڭ بىرەگەي توپتاماسى ساقتاۋلى. بۇل قۇجات­تاردىڭ ىشىندە قازاق قىزدارى­نىڭ قاتارىنان شىققان جۋر­ناليست, پاۆلودار وبلىسىندا­عى العاشقى مۇعالىم قىزداردىڭ ءبىرى, دارىندى اۋدارماشى, حالىق اقىنى ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ مۋزاسى ءلازيزا (ليازيزا) مەشىت­بايقىزى سەرعازينانىڭ (1902–1982) ءوز قولىمەن جازىلعان ءومىربايانى بار. 1937 جىل­عى 28 قاراشادا تولتىرىلعان ءومىربايان ل.سەرعازينانىڭ جەكە ىسىندە ساقتاۋلى, قۇجات قازاق (لاتىن قارپى) جانە ورىس تىلدەرىندە بىر­نەشە نۇسقادا جازىلعان. ل.سەر­عازينانىڭ ماسكەۋدەگى رەداكتورلار كۋرستارىنا جىبەرۋ تۋرالى ءوتىنىشى, كادرلىق ەسەپ بويىنشا جەكە پاراقتارى دا وسىندا جيناقتالعان. ونىڭ پارتيالىق-كوپشىلىك ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بريگادانىڭ قۇرا­مىندا بولعانى, ماركسيزم-لەنينيزم ەڭبەكتەرىن اۋداراتىن رەداكتورلار كۋرسىنا جىبەرىلگەنى, «ستالين جولى» گازەتىنە جاۋاپتى قىزمەتكە تاعايىندالعانى تۋرالى باسقارۋشى ورگاننىڭ شەشىمدەرى, 1933 جىلى ونىڭ ماسەلەسىن دەربەس قاراعان تەرگەۋ ءىسى تۋرالى دا ارحيۆ قۇجاتتارى ساقتالعان.

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن­دەگى («سوتسياليستىك قازاق­ستان» اتاۋىمەن شىعىپ تۇر­عان كەزدە) دەرەككوزدەر ل.سەر­عا­زي­­نانىڭ قو­عامدىق-سايا­سي ومى­رىنەن سىر شەر­تەدى. «سو­تسيا­ليستىك قازاق­ستان» گازەتى­نىڭ رەداك­تسيا­سىنىڭ بۇي­­رىقتار كىتا­بىندا 1944 جىل­عى 15 جەلتوق­ساندا رەداكتسيا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ايلىق ەڭبەك­اقى­سى­نىڭ بەلگىلەنۋى تۋرالى بۇي­رىق­تا حات ءبولىمىنىڭ باس­تىعى رە­تىندە ل.سەرعازينا كورسەتىلگەن. گا­زەت رەداكتسياسىنىڭ پارتيا جي­نا­لىس­تارىنىڭ وندىرىستىك ماسە­لە­لەر قارالعان ماجىلىستەردىڭ حات­تا­مالارى كورسەتكەندەي, ءبو­لىم باس­تىعى, پارتيا مۇشەسى رە­تىن­دە ل.سەرعازينا مەكەمەنىڭ قوعام­دىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە قاتىس­قان. جۇمىس بارىسىن­دا تۋىندا­عان كۇرمەۋلى ماسە­لە­لەر مەن ولاردى شەشۋ جول­دا­رىن قاراس­تىرۋ تۋرالى ءوز پى­كىرىن ءجيى ءبىلدىرىپ وتى­را­دى. گازەت رەداكتسياسى­نىڭ جا­­نىن­داعى باستاۋىش پارتيا ۇيى­­مى كوممۋنيستەرىنىڭ 1946 جىل­­­عى 15 قازان – 30 جەل­توقسان ارا­لىعىنداعى جالپى جيى­لىس­­تا­رىنىڭ توراعاسى رەتىن­دە قول قويعان حاتتامالار بار.

ءلازيزا مەشىتبايقىزىنىڭ 1937 جىلى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قى­زىپ تۇرعان شاعىندا ءوزىنىڭ ءومىر­­بايانىندا «اكەم باي, قاجى» دەپ كورسەتۋدەن جاسقانباعان, ءوز اكەسىنەن باس تارتپاعان ەرلىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. قۇجات ءماتىنى بىلاي: «مەن 1902 جىلى پاۆلودار وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم باي, قاجى بولعان. ونىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى بولمادى. سوتتالمادى, جاۋاپقا تارتىلمادى. 1929 جىلى 79 جاسىندا قايتىس بولدى. قازىر 1915 جىلى تۋعان ءىنىم بار. ودان باسقا مەنىڭ تۋىستارىم جوق. انام دا جوق. تۋىستارىم اق اسكەر قا­تارىندا قىزمەت ەتپەگەن, شەتەلدە بولعانىم جوق.

1920 جىلعا دەيىن اۋىلدىق مەكتەپتىڭ 3 سىنىبىن ءبىتىردىم. 1921-1922 جج. پاۆلودار قالا­سىنداعى 8 ايلىق مۇعالىمدەر دايار­لايتىن كۋرستاردا وقىدىم, بىراق انام قايتىس بولعاندىقتان وقۋدى اياقتاۋعا ۇلگەرمەدىم. 1923 جىلى تۇرمىسقا شىعىپ, 1926 جىلعا دەيىن ءۇي شارۋاسىمەن اينالىستىم. 1926 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 1,5 ايلىق مۇعالىمدەر كۋرسىندا وقىپ, وقىتۋشى بولدىم. 1930 جىلى كۇيەۋىمنىڭ الماتىعا اۋىسۋىنا بايلانىستى قونىس اۋداردىق. 1930 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جۇمىس ىستەمەدىم, تامىز ايىنان باستاپ كومۆۋزدىڭ (1920-1930 جىلدارداعى كسرو-داعى جوعارى پارتيا وقۋ ورىندارى. – اۆت.) دايىندىق كۋرستارىنا ءتۇسىپ, ونى 1933 جىلى ءبىتىردىم.

رەۆوليۋتسيالىق شارالارعا ­قا­تىسقان جوقپىن. كەمە قاتى­ناسى مەكەمەسىنىڭ پاۆلودار قا­لا­­لىق جۇك تاسىمالى ءبولىمىنىڭ پار­تيالىق ياچەيكاسىندا پارتيا قاتارىنا قابىلداندىم. پاۆ­­لودار اۋداندىق پارتيا كو­ميتەتى بەكىتكەن. پارتيادان شى­­عا­رىلعان ەمەسپىن. باسقا پار­تيا­لاردىڭ نەمەسە توپتاردىڭ مۇ­شەسى ەمەسپىن.

1926 جىلدان قوعامدىق جۇ­مىس­تارعا قاتىستىم. 1926–1930 جىل­دارى مۇعالىم بولدىم. كوم­ۆۋزدى بىتىرگەننەن كەيىن الماتى وبلىستىق «ستالين جولى» گازە­تىندە قىزمەت ەتتىم, قازىر مەن جا­ۋاپتى حاتشىمىن.

ماراپاتتالماعانمىن. 1936 جىلى «ستالين جولى» گازەتى پارتيا ۇيىمىنان ستالين وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنا دەلەگات بولدىم. مەن سوتتالماعانمىن. اسكەردە بولعان جوقپىن.

كۇيەۋىم سارسەنباەۆ ابۋ­عالي, باتىس قازاقستان وبلىسى تەڭىز اۋدانىنىڭ ازاماتى, بالىق­شى­نىڭ بالاسى. تۋعان جە­رىندە با­لىق شارۋاشىلى­عىن­دا جۇمىس ىستەي­تىن ءبىر اعاسى بار. جولداسىم – پارتيا مۇشەسى, قازىر «قازاقستان» باسپاسىنىڭ جول-وندىرىستىك ءبو­لى­مىنىڭ رەداكتورى. وتباسىمىزدا 3 با­لامىز بار. «ستالين جولى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتكەنىمە 4 جىلدان استى. جۇمىس جاقسى, بىراق ءبىر جەردە جۇمىس ىستەگەنى­مە 4 جىل بولعاندىقتان باس­قا جۇ­مىسقا اۋىسقىم كەلەدى». قولى: سەرعازينا.

ءلازيزا سەرعازينا 1902 جىلى پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ اۋدا­­نىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ تۋعان جىلىنا قاتىستى بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا قى­زىقتى دەرەكتەر جاريالانعان. كەي دەرەكتەردە, شىن مانىندە, 1908 جىلى تۋ­عان,­ وقۋعا جاسى جەتپەگەن سوڭ جىل ­قو­سىپ الۋىنا تۋرا كەلگەن دەپ ايتىلادى. اكەسى ولكەنىڭ بەدەلدى, اعار­تۋ­شى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولعان­دىقتان قىزىنا جاقسى تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى. ءلازيزا مەشىتبايقىزى بەس جاسىنان باستاپ ءوز اكەسىنىڭ ارالاس مەدرەسەسىندە وقىپ, كەيىن سول مەد­رەسەدە اشىلعان كەڭەس مەكتەبىن 1922 جىلى وزات باعامەن ءبىتىرىپ­تى. وزىمەن قاتارلاس بىتىرگەن ۇل-قىزدارمەن كەرەكۋگە اتتانعىسى كەلگەن ونى جاسى جەتپەگەندىكتەن اكەسى الىپ قالعان ەكەن. اعايىن تۋىسىنىڭ ۇلى ءلازيزانىڭ شىرىلداپ جىلاپ قالعانىن كورىپ اياعاندىقتان, «مەشىتباي مولدا قىزىن وقۋعا جىبەرمەي, ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعىن جاساپ وتىر» دەپ ارىز جازىپتى. وسى ارىزدىڭ سالدارىنان وبلىستان ەكى ميليتسيا كەلىپ «كەڭەستىك بيلىكتىڭ ساياساتىنا قارسى شىعىپ, قى­زىڭىزدى وقۋعا جىبەرمەي وتىرسىز, ءسىزدى قاماۋعا الامىز», دەپ ەسكەرتەدى. اكەسى مەن قىزىنىڭ كوزدەرى شاراداي بولىپ, ءبىر-بىرىنە قاراسادى. قىز «مەن جازبادىم», دەپ جىلايدى, اكەسى «مەنىڭ وزىمە نەگە ايتپادىڭ, ءوزىم-اق جىبەرەتىن ەدىم عوي», دەپ رەنجيدى. اقىرىندا قىزدى اناسىمەن بىرگە وبلىس ورتالىعىنا وقۋعا جىبەرەدى. وقۋىن وقىپ, الاڭسىز جۇرگەن كەزىندە, ءبىلىم ساپاسىن تەكسەرە كەلگەن وبلىس­تىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­دىڭ جاسى كامەلەتكە تول­ماعاندىقتان وقۋدان شىعا­رىپ, اۋىلىنا قايتارۋ كەرەك دەپ شەشىم شىعارماقشى بولادى. ءلازيزا اتىپ تۇرىپ: «وزدەرىڭىز حات جىبەرىپ, اكەمدى قاماتا­مىن دەپ قورقىتىپ, ەندى مەنى نە دەپ قايتاراسىزدار, مەن قايت­پايمىن», دەپ بۇلقان-تالقانى بولادى. ء«وزىڭ حات جازدىڭ عوي, وقۋعا اكەم جىبەرمەي جاتىر دەگەن بولاتىنسىڭ», دەگەن اڭگىمە تاعى قايتالانادى. سول جەردە وقىتۋشىسى دا ارا ءتۇسىپ, ء«وزى كىشكەنتاي بولعانىمەن, ەڭ وزات وقۋشىمىز, قايتارماي-اق قويايىق», دەگەن ءوتىنىش جاسايدى. جاسى 14-كە ەندى تولعان قىز­دى ساباقتا قالاي قالدىرارىن بىلمەگەن باسشىلىق, ونىڭ جا­سىن ۇلعايتىپ كورسەتۋگە شە­شىم قابىلدايدى. سولايشا ءلازيزا 1902 جىلى تۋعان بولىپ شى­عا كەلەدى. بىراق ءبارى-ءبىر سونشا اۋرە-سار­ساڭمەن كەلگەن وقۋىن اياقتاپ ۇلگەرە المايدى, ەلدى جاي­لاعان سۇزەكتىڭ كەسىرىنەن وقۋ توق­تا­تى­لادى, قىز ەلگە اتا-اناسىنىڭ باۋىرىنا ورالادى.

فيلولوگ-جۋرناليست اتان­عان ءلازيزانىڭ ەڭبەكتەرى 1940 جىل­داردىڭ باسىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جارىق كور­دى, كەيىن وتباسى ماسەلەلەرىن, ايەل­دەردىڭ قوعامداعى ءرولىن كور­سە­تەتىن «قازاقستان ايەلدەرى» جۋر­نالىندا جاۋاپتى حاتشى بول­دى. زامانداستارىنىڭ ەستە­لىكتەرىنە قاراعاندا, باسى­لىم بەتتەرىندە الەۋمەتتىك, وتبا­سى­لىق-تۇرمىستىق قارىم-قا­تى­ناس سالاسىنا قاتىستى ماسە­لەلەردى, ايەل تەڭسىزدىگىن العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باتىل كوتەرگەن ءلازيزا. ونىڭ جارقىن ماقالالارى ارقا­شان وقىرماندار اراسىندا رەزونانس تۋدىردى.

ءلازيزا قازاقتىڭ بەلگىلى اقى­نى ءابۋ سارسەنباەۆقا تۇرمىسقا شىققان. ەكەۋى بىرگە ۇزاق جىل باقىتتى ءومىر ءسۇردى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى ءلازيزا سەرعازينانىڭ ءومىر دەرەگىن قامتيتىن قۇجاتتىق جيناقتار شىعاردى. سونىڭ ىشىن­دە ارحيۆ قورلارىندا ساقتال­عان جەكە ىستەردىڭ قۇرامىنداعى ءومىر­بايانداردى فاكتولوگيالىق ماتە­ريال رەتىندە ۇسىنعان جي­ناقتى اتاپ ءوتۋ قاجەت. جيناق­­تى قۇراستىرۋشىلار ونىڭ ءومىر­بايانىنا قاتىستى بىرنەشە تۇسى­نىكتەمە بەردى: «وقىپ جۇرگەندە ل.سەرعازينانى مولدانىڭ قىزى دەپ وقۋدان شىعارۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى», «كەيىن 25 جىل بويىنا «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەدى». «اۋدارماشى, قازاقتىڭ حالىق جازۋشىسى ءا.سارسەنباەۆ 1986 جىلى ل.سەرعازينا قاي­تىس بولعاننان كەيىن «تۇنگى جى­­لاندار بي» كىتابىندا ازيا جانە افريكا جازۋشىلارىنىڭ شىعار­مالارىنان جاسالعان اۋدارمالارىن جاريالادى».

ل.سەرعازينا تۋرالى مالى­مەت­­تەر سول جىلدارداعى رەپرەس­سيالىق مەحانيزمدى كورسەتەتىن پارتيالىق حاتتامالاردا دا بار. ايىپتاۋلار – تۇرمىستىق ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان باس­تاپ, الەۋمەتتىك شىعۋ تەگىن جاسىرۋ­عا دەيىن, باسقا دا پارتيالىق ءتار­تىپتى بۇزۋ – بارلىعى پارتيا ورگاندارىنىڭ قاراۋ وبەكتىسىنە اينالدى. ەگەر 1920 جىلدارى مۇنداي «تەرىس ارەكەتتەر» ءۇشىن سوگىس تۇرىندەگى سالىستىرمالى تۇردە «جەڭىل» جازالار بولسا, 1937–1938 جىلدارى ولار دا پار­تيالىق تەرگەۋ, ودان كەيىن قىل­مىستىق ىستەرگە نەگىز بولدى. تەرگەۋگە الىنعانداردىڭ كوپ­شىلىگى تۇرمەگە قامالۋمەن قاتار, ءولىم جازاسىنا دا كەسىلدى.

پارتيا حاتتامالارىنان بەل­گىلىسى: ءلازيزا سەرعازينانىڭ پار­تياعا مۇشەلىككە ءوتۋ ماسەلەسى بويىنشا ءوتىنىشىنىڭ قارالعانى تۋرالى مالىمەتتەر. اتالعان قۇ­­جات­تا ونىڭ اكەسى باي-قاجى جانە ماي­دانداس جولداستارىنا جىر ار­ناعان بەلسەندى الاشوردا مۇشەسى بولعانى تۋرالى دەرەك بەرىلدى.

تۋعان اكەسىمەن بايلانىس جا­ساۋى بىرنەشە رەت پارتيالىق جازاعا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولدى. ونىڭ ىشىندە 1929 جىلى سەرعازينانىڭ بۇل «ادەپسىز ارە­كەتى» ەسكە تۇسەدى: «حالىق جاۋلارىمەن بايلانىسى بار» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, الماتى قالاسى فرۋنزە اۋداندىق كوميتەتىنىڭ پارتيا كوميتەتى ونى پارتيادان شىعارۋعا شەشىم قابىلدايدى. اراعا 10 جىل سالىپ, 1939 جىل­دىڭ مامىرىندا قالالىق پار­تيا كوميتەتى اۋداندىق كوميتەت­تىڭ شەشىمىن جويىپ, ول پارتيا قاتارىندا قالدىرىلدى. بۇعان قۋعىن-سۇرگىن تولقىنى باسەڭدەي باستاعانى سەبەپ بولسا كەرەك.

جەكە ارحيۆ قورلارى­نا قاي­تا ورالساق, كسرو ىدى­راعان­نان كەيىن زەرتتەۋشىلەر بەل­گىلى تۇلعا­لاردىڭ «بيلىككە حاتتارىن» (پارتيا, مەملەكەت ور­گاندارىنىڭ اتىنا, گازەتتەر­گە جازىلعان وتى­نىش­تەر, سۇرا­نىم­دار جانە باسقا دا قۇجاتتار) اتاپ كورسەتەدى. «بي­لىك اتىنا جازىلعان حاتتار» سياق­تى تاريحي دەرەككوزدىڭ شەتەلدە انالوگى بولۋى ەكىتالاي, بىراق ولار­دىڭ كەڭەس قوعامى ءومىرى­نىڭ ءار­تۇرلى اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋ تۇر­عىسىنان ءبىز ءۇشىن ماڭىزى وتە زور.

بۇگىندە ۇيالى تەلەفوندار, ەلەكتروندى پوشتا, ونلاين فورۋمدار ارقىلى بايلانىس قول­جازبا حاتتار الماسۋ ءتاسىلىن ىعىس­تىرىپ شىعاردى. ەپيستوليار­لىق دەرەككوزدەر ءۇشىن تاريحي جاعدايلار وتكەننىڭ ەنشىسىندە, سوندىقتان ارحيۆتەردەگى ساقتاۋلى تۇرعان جەكە تەكتى قۇجاتتار ەرەكشە ءمان مەن قۇندىلىققا يە دەرەك­كوز رەتىندە قالا بەرمەك.

ءاليا سۇلەيمەنوۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى