ينشاللا دەپ ايتايىق, حالقىمىز ارعى زاماندا دا, بەرگى زاماندا دا جۇرەگى سەزىمتال, كەڭ تىنىستى, كۇمىس كومەي انشىدەن كەندە بولعان ەمەس. وپەراداعى جارقىن بەينەلەرى جانە جەكەلەگەن كونتسەرتتىك باعدارلامالارىمەن حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى كۇننىڭ ءانشىسى كەنجەعالي مىرجىقباەۆ سولاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولىپ تابىلادى دەسەك, ەش ارتىق ايتقاندىق بولماس.
ەجەلدەن اتى اڭىزعا اينالعان ابىرالى وڭىرىندەگى مىرجىق تاۋىنىڭ باۋرايىندا ومىرگە كەلگەن مۇنىڭ باباسىنىڭ ەسىمى مىرجىقباي اتانۋى دا سوندىقتان. اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان جاس جەتكىنشەك سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جىن ويناعىنا اينالعان دەگەلەڭ تاۋىنىڭ ىرگەسىندەگى اباي اۋدانىنىڭ قاسيەتتى دە قاسىرەتتى سارجال سىندى ىرگەلى اۋىلىنداعى تۋىستارىنىڭ قولىندا تۇرىپ, ءوسىپ ەرجەتەدى.
وسىدان باستاپ ول «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەگەن حاكىم اباي ءسوزىن كۇندەلىكتى ومىرىندە باسشىلىققا العان. اۋىلدىڭ ورتا تۇسىنداعى باعان باسىنا ىلىنگەن راديو تاڭ اتقاننان كەش قارايعانشا ءبىر تىنباستان ەل جاڭالىقتارىن بايانداي كەلىپ, اسەرلى ءان, سىرلى اۋەندەردى مەيلىنشە ناسيحاتتاپ جاتاتىن-دى. سونىڭ ءبارىن دەرلىك اۋەزدى انگە, ەستى سوزگە قۇمار قۇيماقۇلاق اۋىل بالاسى بويىنا مەيلىنشە ءسىڭىرىپ ءوستى. «بولماساڭ دا ۇقساپ باق» دەدى ەمەس پە تاعى دا اباي اتاسى.
سولايشا ءوزىنىڭ جىگەرىن ءوزى قايراپ جۇرگەندە, ناقتىلاپ ايتقاندا الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا سارجال اۋىلىنا سول شاقتا اتاعى جەر جارىپ تۇرعان وپەرا ءانشىسى ەرمەك سەركەباەۆ, «بۇل كىسى ونەردىڭ عانا ەمەس, ادامگەرشىلىكتىڭ دە اكادەميگى» دەپ ايگىلى اۋەزوۆتىڭ ءوزى ەرەكشە باعالاعان ءداستۇرلى ءاننىڭ ساڭلاعى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ باستاعان ءبىر توپ ونەر تارلاندارى گاسترولدىك ساپارمەن كەلە قالعان. سوعان دەيىن ەرتەگى كەيىپكەرلەرى سەكىلدى سانايتىن ولاردى تىرىدەي كورۋ كەنجەعالي ءۇشىن ايتاتىنى جوق ەرەكشە وقيعا بولدى.
بىراق مىنا ىرگەدەگى سەمەي قالاسىنداعى مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنە ءتۇسۋ بۇل ويلاعانداي ەمەس, قيىننىڭ قيىنى ەكەن. وعان نەگىزىنەن بالالاردىڭ مۋزىكا مەكتەبىن بىتىرگەن دارىندى بالالار قابىلدانادى ەكەن. ونىڭ سىرتىندا شىندىعىن ايتقاندا تازا قازاق اۋىلىنان كەلگەن بۇل ورىسشاعا دا شورقاقتاۋ ەدى. ايتەۋىر, تابيعي داۋسى مەن تاۋداي تالابىنىڭ ارقاسىندا بۇل قيىنشىلىقتان دا وتە ءبىلدى. ونى ايتاسىز, بىرەر جىلدان سوڭ الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى ونەر كونسەرۆاتورياسىنا قابىلدانعان كەنجەعالي ارادا كوپ ۇزاماي تاعى دا تاۋداي تالابىنىڭ ارقاسىندا سول شاقتا رەۆوليۋتسيا بەسىگى دەپ ەرەكشە دارىپتەلەتىن, بىراق قالاي ايتساق تا سول كەزدەگى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ زيالىلار مەكەنى بولىپ تابىلاتىن لەنينگرادتاعى ن.ا.ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى كونسەرۆاتورياسىنىڭ ۆوكال-حور فاكۋلتەتىن 1981 جىلى وپەرا, كونتسەرتتىك ءانشىسى جانە پەداگوگ ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى. كەنجەعاليدىڭ كەيىنىرەكتە ەلىمىزدىڭ باستى باسىلىم تىلشىسىنە «اباي توپىراعىندا تۋىپ, پۋشكين ەلىندە ءبىلىم الدىم» دەگەن تاقىرىپپەن سۇحبات بەرۋى دە سوندىقتان.
سونىمەن 1981 جىلى لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس ءانشى الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا سونداعى كوركەمدىك كەڭەستىڭ تىڭداۋىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ۇلكەن ونەردەگى ءومىر جولىن باستاپ كەتەدى. جانە ول جول ساتىمەن باستالادى. ياعني وسى تۇستا ليبرەتتوسىن كلاسسيك جازۋشى-دراماتۋرگ عابيت مۇسىرەپوۆ جازعان بەلگىلى كومپوزيتور سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» وپەراسىنا دايىندىق ەندى قولعا الىنىپ جاتسا, باستى ءرول – اقان سەرى بەينەسىن سومداپ شىعارۋ جاس انشىگە سەنىپ تاپسىرىلادى. ال وتىزىندا وردا بۇزۋعا تالپىنعان جاس ءانشى كوپ ۇزاماي-اق عابەڭنىڭ, اتاقتى مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزىنىڭ قولقالاپ, قولداۋىمەن ەندى «قىز جىبەك» وپەراسىندا تولەگەندى ساتىمەن ويناپ شىعادى.
ال سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «جۇمباق قىز» وپەراسىنداعى اداقتىڭ تەنور داۋىسىنا لايىقتالعان سالماعى اۋىر پارتياسىن ناريمان قاراجىگىتوۆ, امانگەلدى سەمبينوۆ سىندى ونەر تارلاندارىنان كەيىن تالعامى بيىك كورەرمەن تالابىنا ساي ساحنادا كەلىستىرىپ ورىنداعان كەنجەعالي مىرجىقباي بولاتىن. «يتاليادان ونەرىن شىڭداپ كەلگەن امانگەلدى اعامىز ناعىز تۋما تالانت ەدى. ونىڭ سول تالانتىن كورە الماعان كەيبىر ارىپتەستەر ونى وتىرىكتى-شىندى قولپاشتاعان بولىپ, ءازازىل اراقپەن سۋارىپ تۇبىنە جەتتى», دەيدى بۇگىندە كەنجەكەڭ قامىعا سويلەپ.
ءوز ءومىرىن ماعىنالى ەتىپ وتكىزۋگە تىرىسقان ازاماتتى اتاق تا, داڭق تا, قالىڭ كورەرمەننىڭ قۇرمەتى دە ءوزى ىزدەپ تاباتىنى شىندىق. كەنجەكەڭ بۇگىندە سونىڭ ءبىرىن تەبىرەنە وتىرىپ ەسكە الادى. «1983 جىلى حالقىمىزدىڭ شىن مانىسىندەگى كاسىبي كومپوزيتورى, كسرو حالىق ءارتىسى مۇقان تولەباەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى ماسكەۋدىڭ كولوننالى زالىندا اتاپ ءوتىلدى دەيدى ول, سوندا مۇقان اعامىزدىڭ ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ كونتسەرتتىك ۆاريانتىندا ءبىرجان ءرولىن ويناۋ ماعان سەنىپ تاپسىرىلدى. سول ويىن-ساۋىق تىكەلەي ەفير ارقىلى بۇكىل وداق كولەمىندە كورسەتىلدى. اباي وپەرا تەاترى ىلە وسى وپەرانى گەرمانياعا الىپ بارىپ, بەرلين, درەزدەن, لەيپتسيح, شتات-حاللە قالالارىندا نەمىس كورەرمەندەرىنىڭ نازارىنا ۇسىندى.
اتقان وقتاي, شاپقان اتتاي دەمەكشى, ىزدەنىسكە تولى اباي تەاترىنداعى ون جىلدىڭ قالايشا تەز وتە شىققانىن مۇنىڭ ءوزى دە اڭعارماي قالدى دەسە بولادى. ايتەۋىر, وتكەن كۇندە بەلگى بار ەكەندىگىنە قۋانىپ, جۇبانادى. اتالعان تەاتردا التى-جەتى وپەرادا باستى رولدەردە ويناپتى جانە سولاردىڭ ءبارى دەرلىك ەلىمىزدىڭ تەلەديدارى مەن راديوسىنىڭ التىن قورىنا جازىلعان ەكەن. 1991 جىلى, ياعني تەاتردا ىستەگەنىنە تۋرا ون جىل تولعاندا رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعىنا قول جەتكىزگەنى ءوز الدىنا ءبىر قۋانىش.
وسى ورايدا ەندى ءبىر ءسات ونىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىنە قايىرا كوز جۇگىرتسەڭ, كەنجەعاليدىڭ تاۋەكەلشىل ازامات ەكەندىگىن اڭعاراسىڭ. ايتالىق, سول انكەتالىق دەرەكتەر ونىڭ 1996 جىلدان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدىمەن دوتسەنت, سوڭىنان پروفەسسورى, 1997 جىلى اقمولا مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ ديرەكتور-كوركەمدىك جەتەكشىسى, 1998 جىلدان استانا قالالىق مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ جەكە ورىنداۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ال 2003 جىلى ونەرتانۋ پروفەسسورى اتانعانىن, 2007-2012 جىلدار ارالىعىندا شىعىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى, وسىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
ال ول وسى جىلداردا ءانشى رەتىندە نە ءبىتىردى دەگەن سۇراققا دا ىركىلمەي جاۋاپ بەرە الامىز. ايتالىق, 2006 جىل رەسەيدە – اباي, ال قازاقستاندا پۋشكين جىلى بولىپ بەلگىلەنگەن-ءدى. سول اتالعان جىلى ءوزىنىڭ «اباي-پۋشكين» جوباسىمەن ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگتەن باستالعان كەنجەعاليدىڭ ونەر ساپارى ودان ارىدە رەسەيدىڭ استراحان, ورىنبور, سامارا, ومبى, توم, بارناۋل, ءنوۆوسىبىر قالالارىندا جالعاستى. ءبىر ايعا سوزىلعان ون بەس كونتسەرتتە ول ابايدىڭ ءوزىنىڭ جانە حاكىم اقىن سوزىنە جازىلعان باسقا دا قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ -25, ال ورىستىڭ دانىشپان اقىنى پۋشكيننىڭ سوزىنە جازىلعان 12 ءانىن ورىندادى. جانە جەكە كونتسەرتتەرىن ءوزى جۇرگىزىپ وتىردى. قىسقاشا ورىندالاتىن ءان تاريحىن بايانداۋ ياكي ءبىر شۋماعىن قازاقشا, نە ورىس تىلىندە ايتىپ جىبەرۋ كەنجەعاليدىڭ ءانشى رەتىندە قالىپتاسقان ەجەلگى داعدىسى. ء«ان ايتساڭ دا جانىڭدى جەپ ايتاسىڭ» دەيدى حالقىمىز. وپەرادا كوپ بولسا اريا, رومانستاردى 30-40 مينۋت ارالىعىندا ورىنداپ ۇلگەرسەڭ, ال جەكە كونتسەرت ءانى بار, ءسوزى بار ەكى ساعاتقا دەيىن سوزىلادى.
وسى ورايدا, كەنجەعاليدىڭ بۇگىنگە دەيىن سەگىز كونتسەرتتىك باعدارلامامەن الەمنىڭ 18 ەلىندە بولعانىن, المانيا ساپارىندا نەمىس حالقىنىڭ ۇلى اقىنى گەتەنىڭ ءسوزىن ورىس تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىپ, ءانىن جانە شىعارعان ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانىن ءۇش – نەمىس, ورىس جانە قازاق تىلىندە اۋەلەتە شىرقاعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بەيجىڭدە ونەر ساپارىمەن ءۇش رەت بولعان قازاق ءانشىسىنىڭ ونداعى حانسۋ حالقىنىڭ قۇرمەتىنە دە بولەنگەنى تاعى شىندىق. مۇنىڭ سىرتىندا ول اباي اندەرىن كورشىلەس قىرعىز, وزبەك, ارعى ۋكراين, تۇرىك, پارسى, اراب ەلدەرىندە ناسيحاتتايدى. ودان كەيىندە وزگەرتىلىپ, جاڭارتىلعان كونتسەرتتىك باعدارلاماسىمەن فرانتسيا, پولشا, رۋمىنيا, ارمەنيا ەلدەرىندە دە بولادى. ايتپاقشى, كەنجەعالي مىرجىقبايدىڭ «اباي-پۋشكين» اتتى كونتسەرتتىك باعدارلاماسى سول تۇستا كومپاكت-ديسك تۇرىندە شىققانى جانە بار.
القيسسا, سودان 2007 جىلى كەنجەعالي باۋىرىمىز اتقا قونىپ, شىعىس قازاقستانعا اتتانعان ەدى. وعان سەبەپ سول شاقتاعى جوعارى بيلىكتىڭ «ەلگە بارىڭدار, ەلگە قىزمەت جاساڭدار» دەگەن ءسوزى قامشى بولعانى دا راس. مادەنيەت سالاسىندا بەس جىلعا سوزىلعان قىزمەت بارىسىندا ونىڭ حاكىم ابايدىڭ باس شاكىرتى شاكارىم قاجىنىڭ 150 جىلدىق تويىنىڭ ءوز مانىندە وتۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقانىن ءبىرىنشى كەزەكتە ايتۋعا ءتيىسپىز. ورىستانعان وسكەمەندە حاكىم ابايدىڭ, ال سەمەيدە دانىشپان شاكارىم مەن ايگىلى ءانشى امىرەنىڭ ەسكەرتكىشتەرى اشىلاتىنى وسى كەز. ءبىر كەزدەگى اتاق-داڭقى سولعىن تارتا باستاعان «قالامقاس» حالىق ءانسامبلىن قايتا تۇلەتىپ, شەتەلگە ونەر ساپارىمەن شىعۋىنا جول اشقان دا, قايسىبىر كولەڭكەدە قالىپ قويعان جەرگىلىكتى تالانتتاردىڭ شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋعا سەبەپشى بولعان دا وسى كەنجەعالي.
ءسوز سوڭىندا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ەڭبەك ەرى, جان-جاقتى تالانت يەسى يليا جاقانوۆپەن دە تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىس جاساپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن. قازىردە مۇنىڭ رەپەرتۋارىندا قادىرلى ىلەكەڭنىڭ ون بەس ءانى بار. سول ءان, رومانستاردان تۇراتىن «ەدىل مەن جايىق» اتتى جەكە كونتسەرتىن جانە «اباي» تەلەارناسى جازىپ الدى. سونىمەن بىرگە ول بۇگىندە ورتامىزدا جوق تارلان تالانتتاردى دا ۇمىتپاي, ولاردىڭ ەسىمدەرىن دە جاڭعىرتىپ كەلە جاتقانى سۇيسىنتەدى. سونداي-اق ول وتكەن جىلى اباي جانە پۋشكين سوزدەرىنە جازىلعان قازاق, ورىس كومپوزيتورلارىنىڭ ۆوكالدىق شىعارمالارىنان تۇراتىن تاقىرىپتىق كونتسەرتىن Abai tv كانالىنا جانە جازدىردى.
مىنە, ءبىز بىلەتىن كەنجەعالي مىرجىقباي ءانى اۋەزدى, كەلبەتى دە, ادامي قاسيەتى دە كەلىستى ازامات! ال مۇنداي ازامات قانداي قۇرمەتكە بولسىن لايىق دەپ بىلەمىز!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى