قۇنى وسكەن قۇلپىناي

جازدىڭ دا جىرى كوپ

ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى تەرەكتى اۋىلىندا ورنالاسقان «لازارەنكو ن.پ» شارۋا قوجالىعى 10 جىلدان بەرى جەردەن ريزىعىن تەرىپ, قۇلپىناي مەن تاڭقۋراي ءوسىرىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە باعباندار وتباسى كۇنىنە شامامەن 700-800 كيلو قۇلپىناي, ەكى كۇندە ءبىر 100-150 كيلودان تاڭقۋراي جينايدى.

ليۋبوۆ لازارەنكونىڭ اي­تۋىن­شا, كۇيەۋى مەن ونىڭ باۋىر­لا­رىنىڭ جەرمەن جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ىنتاسىن وياتقان اكەلەرى پەتر اندرەەۆيچ ەكەن. ول بۇكىل ءومىرىن جەرگىلىكتى ۇجىم­شار­دىڭ جۇمىسىنا ارناعان مايتالمان مامان. كەيىننەن پايعا جەر الىپ, جەمىس-جيدەك وسىرە باستاعان. مىنە, ۋاقىت وتە كەلە بۇل كاسىپتى بالالارى جالعاستىرعان. ولار ءوز الدىنا بولەك وتباسىن قۇرىپ, جەكە شاڭىراق كوتەرگەننەن كەيىن دە بۇكىل اۋلەتىمەن وسى ىسكە دەن قويعان. قازىر جەردىڭ ءبىر دە ءبىر بولىگى بوس جاتقان جوق, بارىندە جەمىس اعاشتارى مەن جيدەكتەر جاي­قالىپ ءوسىپ تۇر. ۋچاسكەنىڭ باسىم بولىگىن قۇلپىناي مەن تاڭ­قۋ­راي الىپ جاتىر. بوس ورىن­دارعا گۇلزارلار, ءتۇرلى-ءتۇستى جاز­دىق گۇل­دەر وتىرعىزىلعان. لازا­رەن­كو­لار عالامتوردىڭ كومە­گىمەن باع­باندىققا قاتىستى كوپ نارسە ۇي­رەنىپ, ونى تاجىريبەدە ءجيى پايدا­لا­ناتىنىن ايتادى.

ء«بىز نەگىزىنەن قۇلپىناي مەن تاڭقۋراي وسىرەمىز. جيدەكتەر پاي­دالى ءارى ءدامدى بولعانىنا قاراي باپتى كوپ تىلەيتىن كىرپياز وسىمدىكتەر. سوندىقتان ونى بارىنشا كۇتىپ-باپتاۋ كەرەك. تاڭعى سامالمەن باۋ-باقشانى ارالاپ, ءوسۋ قارقىنىن باقىلايمىز. قا­زىر بىلىكتى باعباندار سان الۋان ادىس­پەن جەمىستىڭ ماڭىزىن جو­عالت­­پاي كوبەيتىپ كەلەدى. بۇلار دا ءبىر بالا سياقتى, ايالاپ-الپەش­تەپ وتىرماساڭىز سولىپ قالۋى مۇمكىن, تەك ىستە ەرىنبەۋ قاجەت. نەعۇرلىم ءونىم مول بولۋى ءۇشىن, سوعۇرلىم تىڭباي ەڭ­بەك­تەنۋىڭىز شارت», دەيدى ل.لازارەنكو.

ءبىراز كۇن جاۋىندى بول­عان­دىق­تان, باقتا جۇمىس­شى­لار ءونىم جيناۋدى قويا تۇرىپ, كوشەت ەگۋگە دايىندىق جۇمىستارىنا كى­رىس­كەن. ءبىر ايدان كەيىن كوشەت جەرسىنگەن سوڭ دايىن قۇلپىناي كوشەتى پوليەتيلەن پلەنكاسى­مەن جابىلعان توپىراققا وتىر­عى­زىلادى.

«قازىرگى كەزدە قۇلپىناي 2 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ءبىز «البيون» دەسەرت سورتىن ءوسى­رىپ وتىرمىز. ونىڭ جەمىسى ءنار­لى, جۇپار ءيىستى, بەرىك كەلەدى. دە­گەن­مەن قاتتى ىستىقتا جەمىسى ۇساق­تا­لىپ كەتەدى. سوندىقتان بيىل ءونىم ورتاشا بولدى. وعان سەبەپ بيىلعى قىستا قاردىڭ از ءتۇسۋى. بۇل سورت ءونىمدى مامىردىڭ باسىنان باستاپ قارا كۇزگە دەيىن بەرەدى. ەڭ باستىسى – ءدامى تاما­شا, ونىمدىلىگى مول, جاقسى ساق­تالادى, تاسىمالداۋعا دا قو­لاي­لى ءارى فورمالارى دا كوز تار­تادى. باقساڭىز, سوپاق ءتۇرى دە, جۇرەك پىشىندەس فورماسى دا بار», دەيدى باعبان ءوسىرىپ وتىرعان سۇرىپ­تار­دىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ.

ءونىمدى وتكىزۋدە قيىندىق جوق. تالدىقورعاننان كوتەرمە با­عا­­دا الىپ كەتەتىندەر كوپ. لا­زا­رەنكو وتباسىنىڭ وسىرگەن قۇل­پى­نايلارىن استانالىق تۇر­عىنداردىڭ دا داستارقانىنان كورۋگە بولادى. سول سياقتى وسكە­مەن, سەمەي جانە باسقا قالا­لاردا دا ءوز تۇتىنۋشىلارى بار. مۇندا ازداعان كيلودان الۋعا نيەتتى ادامداردىڭ دا قولىن قاي­تارمايدى. كەز كەلگەن ساتىپ الۋ­شىنى قۋانا قارسى الادى. ماقسات – تۇتىنۋشىنىڭ تالابىنا ساي ارەكەت ەتۋ.

الما باعى دا بيىل جاقسى جەمىس بەرگەن. جەمىستىڭ مول­دى­عىنان اعاش بۇتاقتارى ءيىلىپ جەرگە تيۋگە شاق تۇر. بۇلدىرگەن دە پىسە باستاعان. شارۋا قوجالىعىنا تيە­سىلى جەر ۋچاسكەسىنىڭ جالپى الاڭى 20 گەكتارعا جۋىق. زا­مان­عا ساي جاڭا تەحنيكالارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. كاسىپ يەلەرى جەمىس-جيدەك ءوسىرۋدىڭ ءتۇر­لى ادىستەرىن پايدالانۋدى قولعا العان. ماسەلەن, جيدەكتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى قولدانىلادى. بۇل ءادىس سۋدىڭ جيدەك تامىرىنا تىكەلەي بارۋىنا مۇمكىندىك بەرە­دى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋلارعا قول جەتكىزسە, وڭدەۋ ونەركاسىبىن اشۋ­عا نيەتتى. ناقتىراق ايتقاندا, دجەم مەن توساپ دايىنداساق دەگەن ويدا ءجۇر.

«وسى شارۋا قوجالىعىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمە 12 جىل بولدى. جۇمىس قيىن ەمەس, كەرىسىنشە, وسى ىستەن ءلاززات الامىن. ەڭبەك­اقىنى كۇندەلىكتى بەرەدى. باسشىلىق تاراپىنان دا كومەك ءجيى كورسەتىلىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ القاپتاعى قۇلپىناي وتە ءدامدى. وعان الىس اۋىل-ايماقتان ارنايى كەلىپ الىپ كەتەتىندەر دالەل», دەيدى ەڭبەككەر ەلەنا سىرىح.

جەرمەن جۇمىس ىستەۋدەن جا­لىق­پايتىن كاسىپكەرلەر نيكولاي مەن ليۋبوۆ لازارەن­كولار جي­دەكتىڭ باسقا دا تۇرلەرىن ءوسىرىپ كورۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىر شارۋاشىلىق سەلەكتسيونەرلەردىڭ تاڭقۋراي مەن بۇلدىرگەندى بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاساعان جيدەكتىڭ جاڭا تۇرىنە ەرەكشە ءمان بەرگەلى وتىر. ونىڭ العاشقى كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, الدى ءونىم بەرە دە باستاعان. لازا­رەن­كو­لار وتباسى بۇل جيدەككە دە قىزىعۋشىلاردىڭ كوپ بولاتىنىنا سەنىمدى.

جەمىس-جيدەك القابىندا جەر­­گىلىكتى تۇرعىنداردان 10 ادام تۇ­راقتى جۇمىس ىستەيدى. ولار­عا تەگىن تۇسكى اس, تاڭ­ەرتەڭ جانە كەش­كى تاسىمال ۇيىم­داس­تى­رىل­عان. ماۋسىم كەزىندە جۇ­مىس­­شى­­لاردىڭ سانى ەداۋىر كوبە­يە­دى. ءونىم كوبەيگەندە ۇلكەن كۇش قاجەت, ايتپەسە ەرتە پىسكەن جە­مىس­­تەردى دەر كەزىندە ساباعىنان ۇز­بە­سەڭىز ەزىلىپ كەتۋى مۇمكىن.

قىستا دا قاراپ قالمايدى

جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ توپىراعى قۇ­نار­لى. امالىن تاپساڭىز, جىل ون ەكى اي جەمىس ەگىپ, شالقىپ وتى­رۋعا بولادى. ماسەلەن, بيىل كوكسۋ اۋدانىنىڭ حالقىن جيدەك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن العاش رەت 0,25 گەكتار جەرگە جاڭا ادىسپەن قۇلپىناي ءوسىرىلدى. جىلىجايعا عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن قولدانۋ ارقىلى وڭتۇستىككورەيالىق «سولحيان» سۇر­پى ەگىلگەن ەكەن. ءبىز اۋدانعا ساپار بارىسىندا بۇل يگىلىكتى ءىستىڭ ءمان-جايىنا ۇڭىلگەن ەدىك.

2 گەكتار جەرگە يەلىك ەتىپ وتىر­عان «قازاگروسەرۆيس» جشس 2014 جىلدان بەرى جىلىجاي ىسىمەن اينالىسادى. سەرىكتەستىك باسشىسى سۆەتلانا زۋبوۆيچ جىلىجايدا كوك جۋا, گۇلدىڭ سان الۋان ءتۇرىن وسىرۋمەن قاتار وسى قىستا العاش رەت جاڭا ادىسپەن قۇلپىناي ءوسىرۋدى باستاعانىن جەتكىزدى. ناتيجە جامان ەمەس. كەلەر جىلى دا قالىس قالماي, ءونىمدى كوبەيتسەك دەگەن نيەتتە وتىر.

«بيىل العاشقى ءونىم بولعان­دىق­تان 700 كيلو قۇلپىناي الدىق. قۇلپىناي وزگە كوكونىستەر سەكىلدى كوپ جىلۋدى قاجەت ەتپەيدى. بار بولعانى 5-6 گرادۋس جىلىلىقتا ءوسىپ شىعادى. ال قىستىگۇنى ايازدا 10-15 گرادۋس جىلى بولسا جەتكىلىكتى. قۇلپىنايدىڭ ۇل­­كە­نىنىڭ سالماعى 50-55 گرام­عا جەتەدى. وڭىردەگى بىردەن-ءبىر قۇلپىناي وسىرەتىن جىلىجاي بولعاندىقتان بولاشاقتا سۇرا­نىس جوعارى بولادى دەپ ويلايمىز. الداعى ۋاقىتتا ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا جۇمىس ىس­تەي­مىز. دەگەنمەن, مول ءونىم الۋ ءۇشىن جىلىجايدىڭ جىلىتۋ جۇيەسىن كوگىلدىر وتىنعا اۋىس­تى­رۋ قاجەت. قولبايلاۋ بولىپ وتىر­عان جالعىز جاي وسى عانا. بۇل ماسەلەدە كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى قول ۇشىن بەرۋگە دا­يىن ەكەندىكتەرىن ايتتى», دەيدى سۆەتلانا زۋبوۆيچ.

جىلىجايعا قاجەت قوندىر­عى­لاردى «جەتىنار» نە­سيە­لىك كور­پوراتسياسىنىڭ كومە­گىمەن ورنات­قان. ماۋسىمدىق جۇمىستار كەزىن­دە 10-عا جۋىق ادامدى, تۇ­­راق­تى جۇمىسپەن 2 ادامدى قامتىپ وتىر. جىلىجاي ور­نا­لاسقان بالپىق بي اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان الىس ەمەس. سوندىقتان تۇتىنۋشى تابۋدا قيىندىق جوق. سەبىلگەن قۇلپى­ناي­دىڭ كورەيالىق تۇقىمى – قىستىق سورت. قۇلپىناي جەل­توق­سان مەن مامىر ايى ارا­لى­عىن­دا پىسەدى. الداعى ۋاقىتتا نىسانعا كوگىلدىر وتىن تارتىلسا, سەرىكتەستىك جىلىجاي اۋقىمىن كەڭەيتىپ, قيار مەن قىزاناق ءوسىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى جوسپارلاۋدا.

«نەگىزىنەن اۋداندا قۇل­پى­­­­­­­ناي بيزنەسى تولىق دامى­ما­­­عان, نا­­رىقتا­ كوبىنە شەتتەن اكە­­­­لىن­گەن قۇل­پىناي ساۋدا­لا­نادى. كە­­­لە­شەكتە­ جيدەك دا­قىل­دا­­رى­نىڭ, ونىڭ ىشىندە باقشا قۇل­پى­­­نايىنىڭ ءتۇرىن كەڭەيتۋ مەن ونىم­­دىلىگىن ارتتىرۋدى ماق­سات ەتۋ­­­دە­مىز. وسى جوبانى جۇزەگە اسى­رۋ ارقىلى اۋدان حالقىن وتان­دىق ونىممەن قامتۋ مۇم­كىن­دى­گى ارتادى. جوبا ءساتتى جۇزەگە اسسا جاڭا تەحنو­لوگيا وزگە دە ەلدى مە­كەندەردەگى فەر­مەرلىك شارۋا­شى­لىقتارعا ەن­گىزىلە­تىن بولادى», دەيدى كوكسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىن­­باسارى ۇلان دوسىمبەكوۆ.

بىلتىرمەن سالىستىرعاندا قۇلپىنايدىڭ باعاسى ءبىرشاما ءوستى. وعان كوپتەگەن جاعداي اسەر ەتۋدە. دەگەنمەن, باسقا وڭىر­لەر­مەن سالىستىرمالى تۇر­دە الىپ قاراساق, جەتىسۋدا باعا ءبىرشاما ارزان دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە مۇندا وسىرگەن قۇلپىنايلاردىڭ سورتى ەرەكشە. سوندىقتان بولار, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن وسى ءبىر جيدەكتى تۇتىنۋشىلار ەرەكشە باعالايدى. قازىر ەسكەلدىلىك باع­بان­دار شاعىن جاشىكتەرگە ءونىمدى مىجىلمايتىنداي ەتىپ مۇقيات سالىپ, شەتىنەن ساۋدالاپ جاتىر. ال كوكسۋلىق جىلىجاي يەلەرى كە­لەسى ماۋسىمعا دايىندىقتى باس­تاپ كەتتى.

جەتىسۋ وبلىسى