جەتىسۋ – قۇتتى مەكەن, قويناۋى تۇنعان تاريح تارالعىسى. ەسكى زامانمەن ەنشىلەس مۇرالاردىڭ مۇڭىن شەرتكەن ەن دالانىڭ ءالى دە قازبا-بايلىعى تۇگەسىلگەن جوق. وڭتۇستىك-شىعىسىن الىپ جاتقان جاركەنت ءوڭىرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. كونە ءداۋىردىڭ كەرەمەتىنە تولى. قاسيەتتى مەكەندە تىرشىلىك ەتكەن بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن سىر تارتاتىن قۇندى جادىگەرلەر سامساپ جاتىر. ولار مىڭجىلدىقتاردىڭ كۋاگەرى. ارحەولوگتەر قۇپياعا تولى اتاقونىستىڭ باعاسىنا جەتە الار ما ەكەن…
وتكەننىڭ كوزىندەي بولعان تاريحي جادىگەرلەردى ىزدەپ, كىشىگىرىم زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن ونىڭ بىرلەسكەن فيليالدارى – جاركەنت قالاسىنداعى جاۋىنگەرلىك داڭق مۋزەيى جانە «جاركەنت مەشىتى» كوركەمونەر-ساۋلەت مۋزەيى. ولار ارنايى تاۋ-تاستى ارالاپ, قۇندى جادىگەرلەرگە كۋا بولعان.
وسەك وزەنىنىڭ شىعىس بەتكەيىندەگى الاسا تاۋ جوتاسىنداعى بەتى تەگىس قويتاستارعا سالىنعان سۋرەتتەر جەتەرلىك. مۇندا ۇلكەن تاستا كونە تۇركى رۋنيكاسىمەن جازىلعان «قازاق» دەگەن ءسوز بار. تۇركى داۋىرىندە «قازاق» ەتنونيمىنىڭ بولماعانىن تاريحتان بىلەمىز, بىراق كەيىن تاڭبالانعان بۇل جازۋدى, كىم قانداي ماقساتپەن جازعانى بەلگىسىز. بۇل ءوزى شەشىمى جوق جۇمباق دۇنيە. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى كونەدەن كەلە جاتقان تاستاعى بەيمالىم بەينەلەر مەن جازۋلاردى, تاڭبالاردى تىزىمدەپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان, ەندى ولاردىڭ ورنالاسۋ كوورديناتتارىن انىقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا.
ماسەلەن, ءبىز جازىپ وتىرعان سۋرەتتەر شوعىرى تالدىداعى اسپالى كوپىردەن باستاۋ الاتىن, وزەننىڭ سول جاق اڭعارىنىڭ, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي كولبەي جاتقان الاسا تاۋلى جوتالى القاپتىڭ ءبىر بولىگى. ۇزىندىعى 15 شاقىرىمدى قۇرايدى. ونداعى عاجايىپتى تۇگەلدەي سىپىرا ءسۇزىپ شىعۋ قيىن شارۋا.
سۋرەتتەر مەن ءتۇرلى بەينەلەر كۇن ساۋلەسى مەن اتموسفەرالىق قۇبىلىستاردىڭ اسەرىنەن قوڭىرقاي كۇرەڭ تارتقان قويتاستاردا شاشىراي ورنالاسقان. بۇدان باسقا وزەننىڭ باتىسىنداعى ۇلكەن جانە كىشى قويتاس اۋماعىندا, ۇلكەن جانە كىشى وسەكتىڭ قوسىلعان جەرىندەگى ءسۇيىرلى تۇمسىقتاعى جارتاستاردا پەتروگليفتەردىڭ ۇلكەن توبى بار. ولاردى ارنايى ماماندار قاعازعا ءتۇسىرىپ كەتكەن, بىراق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا ءالى دە زەرتتەۋلەرى ءۇستىرت, قۇجاتتالۋ جۇمىستارى دا اياقتالماعان.
ەجەلگى سۋرەت ونەرى شەبەرلەرىنىڭ تاسقا قاشاعان كورىنىستەرىنىڭ كوبى: جابايى اڭداردان – تاۋەشكىلەر مەن ارقارلار, بۇعىلار, قاسقىر بولتىرىگىمەن, سونداي-اق, قولعا ۇيرەتىلگەن تۇيە, جىلقى مىنگەن ادام, جاندىكتەردەن جىلاندار, سونىمەن قاتار, انتروپومورفتى بەينەلەرگە جاتاتىن «كۇنباستى ادام», بيلەپ تۇرعان باقسى, مۇيىزىندە «الەم اعاشى بەينەلەنگەن» بۇعىلار مەن سان-الۋان قيمىل قوزعالىستاردىڭ جيىنتىعىنان تۇرادى. جانە سان الۋان كليماتتىق وزگەرىستىڭ اسەرىنەن ب ۇلىنگەن كەيبىر تۇسىنىكسىز بەينەلەر دە كەزدەسەدى.
جالپى, تاستاعى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – سالىنعان كورىنىستەردىڭ قايتالانباس وزگەشەلىگىمەن قاتار, تاريحي-مادەنيەت ەسكەرتكىشى رەتىندە ءاردايىم ەستەتيكالىق تالعامعا ساي بولۋىمەن قۇندى. دەمەك وسىناۋ تاستاعى سۋرەت ونەرىنە دەگەن قۇرمەت, ياعني, ءبىز جازىپ وتىرعان پەتروگليفتەردىڭ جەتىسۋ ولكەسىنىڭ مادەني سالاسىنداعى باعالى تاريحي جادىگەرلەردىڭ ايشىقتى بولىگى ەكەنىن ايعاقتايدى.
تاعى ءبىر ەجەلگى داۋىرگە ءتان بايقالعان قۇبىلىس – اسپالى كوپىردەن باستالعان الاسا تاۋلى جوتانىڭ ەتەگى مەن وزەن جاعاسىنا دەيىنگى تەپ-تەگىس جازىق. اتالعان جازىقتىڭ وڭتۇستىگىندەگى بەساعاشقا دەيىنگى اۋماعى ۇيىلگەن تاس قورىمدار مەن ءارتۇرلى (ديامەترى 6-12 م بولاتىن) شەڭبەر, رومب تاعى باسقا فورماداعى وبالارعا تولى. بۇل شامامەن قولا داۋىرىنەن قالعان كونە جەرلەۋ ورىندارى بولۋى مۇمكىن.
«مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ولكەتانۋ باعىتىندا تاريحي-تانىمدىق زەرتتەۋشىلىك ساپارىندا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, رەتكە كەلتىرگەن تاستا تاڭبالانعان بەينەلەردىڭ ءتىزىمى مىناداي: ارقارلار مەن تاۋەشكىلەردىڭ 100-گە جۋىق بەينەسى; يتكە ۇقسايتىن 2 سۋرەت; اتقا مىنگەن ادامداردىڭ 2 بەينەسى; مۇيىزىندە «الەم اعاشى» بەينەلەنگەن 2 بۇعى; جاي بۇعى سۋرەتىنەن 2 دانا; قاسقىر ءتارىزدى 2 اڭ جانە 1 قاسقىر ءۇش بولتىرىگىمەن; تۇيەگە مىنگەن 1 ادام جانە تۇيە جەتەكتەگەن بالا; بي بيلەپ تۇرعان باقسى, 1 سۋرەت; جاياۋ ادام بەينەسى 2 سۋرەت; «كۇنباستى ادام» 1 سۋرەت; جىلاندار 2 جەردە بەينەلەنگەن; قۇدايدىڭ تابانى بەينەلەنگەن 1 سۋرەت; ب ۇلىنگەن تۇسىنىكسىز بەينەلەر. بۇلاردىڭ ءبارى وتكەن داۋىردەن بۇزىلماي جەتكەن مۇرالار», دەيدى جاۋىنگەرلىك داڭق مۋزەيىنىڭ مەڭ- گەرۋشىسى قالي يبرايىمجانوۆ.
جالپى, تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ساراپتاما جاساي وتىرىپ, پەتورگليفتەردىڭ باسىم بولىگى ساق ءداۋىرىنىڭ وتپەلى كەزەڭى مەن ەرتە تەمىر ءداۋىرى ۋاقىتىنا جاتادى-اۋ دەگەن جورامالعا كەلگەن. ءىشىنارا قولا ءداۋىرىنىڭ دە ناقىشتارى بار ەكەنىن جوققا شىعارمايدى.
سەبەبى تاعى ءبىر نازارعا الار ەرەكشەلىك, اتالعان تاريحي جادىگەرلەردىڭ جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسۋى. وعان مىسال, قولا ءداۋىرى سوڭىنداعى كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ اسەرىنەن تاقىرعا اينالعان جازىقتان گورى تاۋلى ايماقتىڭ تىرشىلىككە قولايلى بولۋى دا ەداۋىر ىقپال ەتكەن ءتارىزدى. دەمەك تاعى ءبىر ەرەكشەلىك سول كەزەڭدەردەگى ادامدار تىرشىلىگىنىڭ ارقاۋى, نەگىزگى كۇنكورىس كوزى اڭشىلىق بولعاندىعىن وي سالىپ قاراعان ادامعا ەش قيىندىعى جوق.
جاركەنت ءوڭىرىنىڭ وتكەن ءداۋىرى مەن سول زاماندا تىرشىلىك ەتكەن جانداردىڭ ومىرىنەن اقپارات بەرەتىن قۇندى مۇرالاردىڭ ەل تاريحىنداعى الاتىن ورنى ايرىقشا. تاستاعى سۋرەت ونەرىنىڭ اسىل مۇرالارى سانالاتىن پەتروگليفتەر ادامزات وركەنيەتىنىڭ العاش پايدا بولۋىنان سىر تارتادى. سونداي-اق ولاردىڭ دامۋ ساتىلارىنان ناقتى تۇسىنىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال. سوندىقتان وسەك وزەنى اڭعارىنداعى تاڭبالاردىڭ كەشەندى زەرتتەلۋى ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ نانىم-سەنىمى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگى جانە اينالىسقان شارۋاشىلىعىن جان-جاقتى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر تاريحي ەسكەرتكىش بولىپ تابىلادى. بۇل – تاسقا قاشالعان تاريح!
جەتىسۋ وبلىسى