نەگە وزبەكستانعا قازاقستاننىڭ تسيفرلىق دامۋ سالاسىنداعى تاجىريبەسىن ەنگىزۋ قاجەت

2001 جىلدان بەرى بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتى الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتىنىڭ (EGDI – E-Government Development Index) زەرتتەۋلەرىن ۇسىنىپ كەلەدى. بۇل – بۇۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە باعا بەرەتىن جالعىز جاھاندىق رەيتينگ.

باعالاۋدىڭ كورسەتكىشتەرى ادامدارعا ونلاين-قىزمەتتەر مەن اقپاراتتان پايدا تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءۇش نەگىزگى اسپەكتكە نەگىزدەلگەن: ونلاين-قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىك دەڭگەيى, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋ دارەجەسى, سونداي-اق ادامي رەسۋرستاردىڭ (كادرلاردىڭ) اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ىلگەرىلەتۋ جانە پايدالانۋ قابىلەتى.

2020 جىلعى سوڭعى زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, بۇكىل الەمدە تسيفرلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋ ايتارلىقتاي جاقسارعان.

وسىلايشا, رەيتينگكە سايكەس, ەلدەردىڭ 84%-دان استامى كەمىندە ءبىر ونلاين-ترانزاكتسيانى ۇسىنادى, ال ولاردىڭ ورتاشا الەمدىك كورسەتكىشى – 14. بۇكىل الەمدە ۇسىنىلاتىن ەڭ كوپ تارالعان ساندىق قىزمەتتەر – جاڭا بيزنەستى تىركەۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋگە ليتسەنزيا الۋعا ءوتىنىش بەرۋ, تۋ تۋرالى كۋالىك الۋ جانە كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەۋ.

2020 جىلعى رەيتينگ كوشباسشىلارىنا كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ قاتارىندا دانيا, وڭتۇستىك كورەيا, ەستونيا, فينليانديا, اۆستراليا, شۆەتسيا, ۇلىبريتانيا, جاڭا زەلانديا, اقش جانە نيدەرلاندى بار.

تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا جالپى ەسەپتە 29 پوزيتسياعا يە بولعان جانە ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسى سياقتى دوستاستىقتىڭ ەڭ ءىرى مەملەكەتىنەن (36-ورىن) وزىپ شىققان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشباسشى بولدى. بۇل جەردە ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ەگەر قازاقستان مەن رەسەيدە ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ دامۋ كەزەڭىن سالىستىراتىن بولساق, وندا قازاقستاندا ءىس جۇزىندە ەنگىزۋ ودان بۇرىن باستالعان: ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى بىزدە 2006 جىلى ىسكە قوسىلسا, رەسەيدە پروتسەسس ءىس جۇزىندە 2009-2010 جىلدارى باستالعان.

بۇدان باسقا قازاقستاندا تمد-دان باسقا دا كوپتەگەن مەملەكەتتەردەن ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالادى: تمد ەلدەرى اراسىنداعى رەيتينگتىڭ العاشقى جۇزدىگىنە بەلارۋس (40), ارمەنيا (68), ۋكراينا (69), ازەربايجان (70), مولدوۆا (79), قىرعىزستان (83) كىرەدى.

وزبەكستانعا كەلەتىن بولساق, ول ەل 87 پوزيتسياعا ورنالاستى, وكىنىشكە قاراي, 2018 جىلعى دەرەكتەرمەن سالىستىرعاندا 6 ساناتقا تومەندەدى. سونىمەن قاتار قازاقستان, كەرىسىنشە, ەسەپتى كەزەڭدە بىردەن 10 پوزيتسياعا نەمەسە 10,2%-عا ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتتى.  2008 جىلى قازاقستان رەيتينگتە تەك 81-ورىندا تۇرعاندىعىن ەسكەرسەك, اجەپتاۋىر سەرپىلىس بار.

سونىمەن قاتار تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەر اراسىندا قازاقستان EGDI ەڭ جوعارى كورسەتكىشىمەن ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ال ازيا ەلدەرى اراسىندا قازاقستان وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, جاپونيا, كيپر جانە ءباا-دەن ۇتىلىپ, 6-ورىنعا تابان تىرەيدى. بۇل رەتتە رەيتينگتىڭ ءۇش كورسەتكىشىنىڭ العاشقىسىن, ونلاين-قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىك دەڭگەيىن دامىتۋ بويىنشا قازاقستان بىردەن ەڭ جوعارى 0,92 بالل الدى.

سونداي-اق قازاقستاندىق الماتى قالاسى جەرگىلىكتى ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسى دەڭگەيى بويىنشا الەمنىڭ 100 ءىرى قالالارىنىڭ اراسىندا 29-ورىندا ورنالاسقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءوز كەزەگىندە تاشكەنت تە 56 ورىنعا يە بولىپ, وسى توپقا كىرەدى.

قازاقستانعا وسىنداي ەلەۋلى ءوسىمدى كورسەتۋگە جانە كوشباسشىلىققا شىعۋعا نە مۇمكىندىك بەردى؟ مەملەكەت پەن eGov جوباسىنىڭ وپەراتورلارى ەلىمىزدە تسيفرلىق جاڭعىرتۋدى دامىتۋ ءۇشىن كوپ جىلدىق كۇش-جىگەردىڭ نەگىزگى سەبەبى ەكەنى انىق. قازاقستانداعى ەلەكتروندىق ۇكىمەت قىزمەتتەرىنىڭ تىكەلەي ينتەگراتورى قازىرگى زامانعى ينفوكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ءۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتتىك كومپانيا – «زەردە» ۇلتتىق ينفوكوممۋنيكاتسيالىق حولدينگى.

«زەردە» حولدينگىنىڭ باسقارما توراعاسى ارمان ءابدىراسىلوۆ اتاپ وتكەندەي, بۇل كومپانيانىڭ جۇمىس مودەلى وڭتۇستىك كورەيانىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە قازاقستانعا بەيىمدەلگەن جانە تمد ەلدەرىندە بالاماسى جوق. 1987 جىلى كورەيا رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق اقپاراتتىق قوعام اگەنتتىگى (National Information Society Agency, NIA) قۇرىلدى, بۇل – جوعارى جىلدامدىقتى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردى قۇرۋدى جانە ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋدى قوسا العاندا, ەلدەگى بارلىق اقپاراتتاندىرۋ پروتسەستەرىنە ستراتەگيا مەن تەحنيكالىق قولداۋدى ازىرلەيتىن جانە ىسكە اسىراتىن جوعارى ۆەدومستۆو. قازاقستاندا وسىنداي قىزمەتتى «زەردە» حولدينگى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋ تۇرعىسىنان قازىرگى ۋاقىتتا قر-دا وتە تابىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى, ونى بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ تسيفرلىق ۇكىمەت جونىندەگى باسشىسى ۆينچەنتسو اكۋارو اتاپ وتكەندەي, الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە تاراتۋ قاجەت.

ەگەر 2006-2010 جىلدارى ەلەكتروندىق ۇكىمەت جوباسى قاراپايىم اقپاراتتىق رەسۋرس بولسا, بۇگىنگى كۇنى بۇل تولىققاندى پلاتفورما, ونىڭ كومەگىمەن مەملەكەت جىل سايىن ميلليونداعان مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى ورىنداۋ پروتسەسىندە حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى. جوعارى ناتيجەلى ساندار ەلەكتروندىق ۇكىمەت كورسەتەتىن قىزمەتتەر سانىنىڭ ءوسۋىن كورسەتەدى. ەگەر 2012 جىلى ونلاين-رەجيمدە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 11%-دان استامى (77 ءتۇرى) قولجەتىمدى بولسا, بۇگىنگى تاڭدا قامتۋ 90%-عا جاقىندادى – قازاقستاندىقتار ەلەكتروندىق پورتال ارقىلى 700-دەن استام مەملەكەتتىك قىزمەتكە تاپسىرىس بەرە الادى. سالىستىرۋ ءۇشىن قاراساق, وزبەكستاندا ەلەكتروندى فورماتتا 300-گە جۋىق مەملەكەتتىك قىزمەت ءتۇرى ۇسىنىلعان.

بۇۇ زەرتتەۋىنىڭ وزىندە اتاپ وتىلگەندەي, 2018 جىلى قازاقستان جوعارى توپتان وتە جوعارى EGDI توبىنا ءوتتى جانە «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ دامۋ قارقىنىن جەدەلدەتۋدى جالعاستىردى, ونلاين كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن سانىن جاقسارتتى, اكت-ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتتى جانە جالپى حالىقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىردى.

«وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەسەبىندە تاعى ءبىر ماڭىزدى سان بار ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. رەيتينگكە سايكەس, قازاقستان بارلىق ازيا ەلدەرى اراسىندا 9-ورىندا جانە ەلەكتروندىق قاتىسۋ كورسەتكىشى بويىنشا ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا 1-ورىندا. بۇل اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار كومەگىمەن ازاماتتاردى ساياساتقا ناقتى تارتۋ كورسەتكىشىن ايعاقتايدى», دەدى ارمان ءابدىراسىلوۆ.

بۇۇ باعالاۋىنا سايكەس, ەلەكتروندىق قاتىسۋ مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قالىپتاستىرۋ مەن قابىلداۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋگە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىندە كورىنىس تابادى. وسى ماقساتتا قازاقستاندا ەلەكتروندىق ۇكىمەت شەڭبەرىندە «اشىق دەرەكتەر», «اشىق ديالوگ», «اشىق نقا», «اشىق بيۋدجەتتەر» جانە «مو قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ» قوسالقى پورتالدارى ۇسىنعان «اشىق ۇكىمەت» جوباسى قۇرىلدى.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ەلەكتروندىق قىزمەتتەر اۋديتورياسىن قامتۋدىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا دا ايتارلىقتاي العا شىقتى. ال وزبەكستاندا, قولدا بار مالىمەتتەرگە سايكەس, وتكەن جىلى بىرىڭعاي پورتالدا تىركەلگەن پايدالانۋشىلار سانى ميلليوننان از بولدى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 2009 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە عانا 1000 ەسەگە ۇلعايدى: ەگەر 2009 جىلى eGov-تا نەبارى 10 960 پايدالانۋشى بولسا, 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي پورتالدا 10 000 000 پايدالانۋشى تىركەلدى. بۇل ەلدىڭ ەرەسەك حالقىنىڭ 70%-دان استامىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ولاردىڭ سانى وزبەكستاننىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى.

بۇكىل الەمدى قامتىعان كوروناۆيرۋستىق پاندەميا ءوز كەزەگىندە ونلاين رەجيمىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋعا سۇرانىستى ارتتىردى. كۇن سايىن قازاقستاندىقتار ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى پاندەمياعا دەيىنگى كەزەڭنەن 3 ەسە كوپ الا باستادى. قازاقستاندا توتەنشە جاعداي كەزىندە عانا ازاماتتارعا ونلاين تۇردە 13,8 ميلليوننان استام مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلدى.

«بۇگىندە ەلەكتروندى ۇكىمەت ءبىر پورتال اياسىندا 700-دەن استام اقپاراتتىق جۇيەنى قامتيدى. الايدا ءبىزدىڭ حولدينگتىڭ كومانداسى تەك ەلەكتروندىق ۇكىمەت سەرۆيسىنىڭ ەكوجۇيەسىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋ مۇمكىندىگى ىسكە اسىرىلاتىن بارلىق سەرىكتەس ەكوجۇيەلەرگە – ونىڭ ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارىنا دا قىزمەت كورسەتەتىنى بارشاعا ءمالىم.

پاندەميا كەزەڭىندە eGov پايدالانۋشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى سەرۆەرلەرگە جۇكتەمەنىڭ مول وسۋىنەن باستاپ حاكەرلىك شابۋىلدارعا دەيىن بىرقاتار قيىندىققا تاپ بولدى. بۇل بارلىق تاجىريبە جاڭا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ونلاين-رەجيمگە اۋىستىرۋ جانە سەرۆيستى ودان ءارى دامىتۋ ستراتەگياسىن قۇرۋ پروتسەسىندە ەسكەرىلدى. تاياۋداعى 1,5 جىلدا ءبىز ەلەكتروندىق ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ بارلىق تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىمىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, ءىس جۇزىندە ونى قايتا «كوشىرىپ» الدىق. اۋقىمدى جاڭعىرتۋ ناتيجەسىندە eGov پورتالى 10 ەسە جىلدام جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بولادى. وسى مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ءبىز حولدينگتىڭ اينالىم قاراجاتىنا شامامەن 2,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالۋعا نيەتتىمىز», دەپ ۋادە بەردى ا. ءابدىراسىلوۆ.

سونىمەن قاتار جاقىن ارادا الەمنىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتتەرىنىڭ جاڭا رەيتينگى جاريالانادى, ونى بۇۇ ساراپشىلارى ءار ەكى جىل سايىن جۇرتشىلىققا ۇسىنادى. وندا جۇيەنىڭ قالاي وزگەرگەنى, جاسالۋ تەحنولوگياسى, جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرۋ كورسەتكىشتەرى ەسكەرىلەدى.

وسىنداي سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرى بولىپ سانالادى, ولار الەمدە تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەرىنىڭ جەدەلدەۋىنە قاراي ەكسپونەنتسيالدى تۇردە وسۋدە. بۇل ماسەلە ءوز كەزەگىندە بۇۇ حالىقارالىق ەلەكتربايلانىس وداعى شىعاراتىن كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق يندەكسىن (Global Cybersecurity Index) زەرتتەيدى. رەيتينگ الەمنىڭ 193 ەلىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى قۇقىقتىق, تەحنيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارىن, سونداي-اق دامۋ الەۋەتى مەن باسقا مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىعىن نازارعا الادى. ەگەر 2015 جىلى قازاقستان وندا 118-ورىندى يەلەنسە, قازىرگى ۋاقىتتا ەل 31-ورىنعا جايعاسىپ, ءوز پوزيتسياسىن كۇشەيتتى. بۇل جەتىستىكتە ەلدىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن سىرتقى جانە ىشكى قاتەرلەردەن قورعاۋعا باعىتتالعان «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» اتتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوباسى ايرىقشا ءرول اتقاردى. «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» باعدارلاماسى ناتيجەلىلىگىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – ەلدىڭ جاھاندىق كيبەرقاۋىپسىزدىك يندەكسىندەگى پوزيتسياسى, ارمان ءابدىراسىلوۆ كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىندا ءوز جۇمىسى كەزەڭىندە جوبا تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا قاتىسۋشى رەتىندە ەنگىزدى.

قازىرگى ۋاقىتتا «كيبەرقالقان» اياسىندا سەنىمدى ەلەكتروندىق ونەركاسىپ ونىمدەرى مەن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ ءتىزىلىمى قۇرىلۋدا, 19 كيبەرمونيتورينگ ورتالىعى  اشىلدى, مەملەكەتتىك ورگاندارعا قارسى حاكەرلىك شابۋىلدارمەن كۇرەسەتىن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ءتيىستى وزىق تاجىريبە بۇگىندە جوعارىدا كورسەتىلگەن كيبەرقاۋىپسىزدىك يندەكسىنىڭ جالپى ەسەبىندە 70 پوزيتسياعا ۇسىنىلعان وزبەكستاننىڭ ۇقساس جەرگىلىكتى تۇجىرىمدامالارى مەن جوبالارى شەڭبەرىندە ەسكەرىلۋى جانە ينتەگراتسيالانۋى مۇمكىن.