مال بالاعىنان وسەدى

بۇعان «جەكەندى» كەڭشارىندا ءبىراز جىل باس ينجەنەر بولعان اكەسى جارىل­عاسىننىڭ دا ىقپالى بولدى, ەر-ازاماتتارعا ءتان ماماندىقتى ءوزى دە جاتىرقامادى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق, كەڭشاردىڭ بەلدى مەحانيزاتورى رەتىندە تانىلا باس­تادى. وتباسىندا كورگەن ونەگە, تەحنيكاعا دەگەن ۇسىنىقتىلىق جاس جىگىتتى جىگەرلەندىرە ءتۇستى. كەيىن كەڭشار تاراپ وندىرىستىك كووپەراتيۆكە اينالعاندا دا ۇجىمنان قول ۇزبەدى. وندىرىستىك كووپەراتيۆتىڭ دە ءومىرى ۇزاق بولمادى, جاپپاي جەكە­شەلەندىرۋ باستالدى. سوندا با­رىپ اكەسى جارىلعاسىننىڭ جول سىلتەۋىمەن, اقىل-كەڭەس بەرۋىمەن ءوز الدىنا بولەك شىعۋدى ۇيعاردى. ءسويتىپ, 2001 جىلى قازىر ءوزى باسقا­راتىن «جاقىپ» شارۋا قوجالىعىن قۇردى. بۇل شارۋا قوجالىعى ساربيە اۋىلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە سەرپىن بەرىپ تۇرعان شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز, ءسىرا. باستاپقىدا ءبىر تراكتور, كونە كومباينمەن جۇمىس باستاۋعا تۋرا كەلدى. ىلدەبايلاپ جوندەپ, مال ازىعىن دايىندادى, از-كەم ەگىن سالدى. سول جىلى شارۋا قوجالىعىندا نەبارى 100 گەكتار ەگىستىك, 200 گەكتار شابىندىق, 200 قوي, 35 ءىرى قارا بولاتىن. شاپقان ءشوبىنىڭ, جيعان استىعىنىڭ ارتىلعانىن مالعا ايىرباستادى, مال سانىن كوبەيتۋگە باعىت ۇستادى.

قازاقتا «مال باققانعا بىتەدى», «مال بالاعىنان وسەدى» دەگەن ءسوز بار. جىل وتكەن سايىن مال سانى دا ارتتى. بۇرىنعى 200 قوي قازىر ەكى وتار, 35 ءىرى قارا ءبىر تابىن بولدى, جىلقى دا بار, شۇكىر. 800 گەكتار جەرى بار. ءتۇرلى تەحنيكا دا شارۋاسىن جۇرگىزۋگە جەتكىلىكتى. ەندى جۇماباي جاقىپ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدى قولعا الدى. قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىنان ەدىلباي اسىلتۇقىمدى قوشقارلارىن, اسىلتۇقىمدى بۇقالارىن ساتىپ اكەلىپ, مال تۇقىمىن اسىلدان­دىرۋدا. بولاشاقتا اسىلتۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى اتاعىن الۋعا تالاپتانىپ جۇرگەنى وسىنداي شارۋاگەرلىكتىڭ ناتيجەسى. قازىر بارلىق مال باقتىارال قىستاعىندا شوعىرلانعان. قىس قاتتىلاۋ بولعانىمەن مال شىعىنسىز باعىلۋدا. قويشى جۇماباي بەيسەنقۇلوۆ, مالشى قانات الدياروۆ مالدىڭ ءجايىن, شارۋانىڭ قامىن بىلەتىن جاندار. مال ازىعى جەتكىلىكتى, سۋاتتان سۋارىلادى, ءشوپ تەحنيكامەن شاشىلادى. وسىلاي «جاقىپ» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى جۇماباي جاقىپ اۋىلداعى شارۋا­سىن شالقىتىپ وتىرعانداردىڭ قاتارىندا كەلەدى. شارۋاشىلىق باسشىسى ەت ءوندىرۋ ءۇشىن مال سويۋ تسەحىن سا­لىپ, پايدالانۋدا. وب­لىس جا­نە اۋدان ورتالىعىندا وتە­­­تىن اۋىل­شارۋاشىلىق تاۋار ون­­دىرۋشىلەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك جار­مەڭكەلەرىنە تۇراقتى قاتى­سىپ تۇرادى. بۇل ەكىجاقتى ءتيىم­دى قالالىقتار ارزان اۋىل تاعام­دارىنا قولدارى جەتسە, بۇل ءوز ونىمدەرىن وتكىزىپ قالادى.

استانادا وتكەن وسىنداي جارمەڭكەلەرگە دە ارتىنىپ-تارتىنىپ بارىپ ءجۇر. جارمەڭكەلەرگە توننالاعان ەت, كەلىلەپ تارى-تالقان جانە باسقا دا تاعامداردى تۇراقتى اپا­رىپ تۇرادى. جۇماباي جارىلعاسىن­ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, شارۋا قوجا­لى­عىندا تارى ەگىستىگىن كەڭەيتۋ كوزدەلۋدە. تارىدان دۇنيە­جۇزىلىك رەكورد جاساعان اتاق­تى شىعاناق بەرسيەۆتىڭ جەرىندە تۇرىپ بۇل دا­قىل­دى ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى, دەيدى ول ءسوز اراسىندا. استاندا وتكەن ازىق-ت ۇلىك جار­مەڭ­­كەسىنە بارعان ءبىرىنشى جىلى باس­قاسىن ايتپاعاندا, 100 كەلى قۋى­رىلعان تارى, 50 كەلى تالقان اپار­سا, ەكىنشى جىلى 250 كەلى تارى مەن 100 كەلى تالقان اپارعان. بۇل تاعامداردى حالىق قىل ۇستىنەن ءبولىپ اكەتىپتى. ياعني تارى تاعامىنا سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان بۇل داقىلدى ءوسىرىپ قانا قويماي, ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋدى ويلاستىرۋدا. ونىڭ جوبا-جوسپارىن دا كوڭىلگە ءتۇيىپ جۇرگەن ءجايى بار. اۋىلدا دۇكەن اشىپ, حالىققا ساۋدا قىزمەتىن كورسەتىپ وتىرعان دا وسى شارۋا قوجالىعى. دۇكەندە جولداسى جۇماگۇل جۇمىس ىستەيدى. مۇندا باسقا تاۋارلارمەن بىرگە تۇ­راقتى تۇردە ەت ساتىلادى. ءوزىنىڭ مال سويۋ تسەحى ارقىلى كورشىلەس ەكى اۋىلدىڭ مەكتەپتەرىمەن, بالا­باق­شالارىن ارزان ەتپەن قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ دە قامىن جاساۋدا. بۇل ارينە, الداعى ۋاقىتتىڭ ەن­شى­سىندەگى شارۋالار. قوجالىقتىڭ با­سى-قاسىندا بولاتىن ءىنىسى ساكەن دە ەڭبەكقور, شارۋانىڭ ىڭعايىن بىلەدى. – اۋىلدىڭ تۇرمىسى تۇزەلدى. اۋىزسۋ ءۇيدىڭ ىشىنە كىرىپ تۇر. كوشە­­لەردە ەلەكتر شامى سامالا­داي جار­قىرايدى. دارىگەرلىك پۋنكت, بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى.

اۋىل­دىقتار ۇيلەرىنە ەۋروجوندەۋ جاساپ جاتىر. اسىرىپ ايتساق , تۇرعىندار تۇرمىسى قالاداعىدان كەم ەمەس, دەيدى «جاقىپ» شارۋا قو­جالىعىڭ توراعاسى جۇماباي جاقىپ. جۇماباي جارىلعاسىن ۇلى اۋىلداستارىنا قاراسىپ, كو­مەك قو­لىن سوزۋدان قالىس قالمايدى. جىل سايىن ارداگەرلەرگە ارناپ, ۇلى جەڭىس جانە قارتتار كۇندەرىندە داس­تارقان جايىپ, باتالارىن الا­دى, حال-قادەرىنشە مەرەكەلىك سىي-سياپات جاسايدى. اۋىلداعى از قام­تىلعانداردى دا ەستەن شىعار­مايدى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ بالالارىن قامقورلاسا, بىرقاتار وتبا­سى­عا وتىن-سۋدان, جەم-شوپتەن قا­را­سادى. شارۋا قوجالىعى ءبى­راز ساربيەلىكتەردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بيىلعى قىس بۇرىنعىلاردان قاتاڭداۋ بولدى. اۋىلدىقتار اراسىندا قىس ۇزاپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس ەدى. بىراق, ودان قىسىلمادىق. جەم-ءشوپ جەتكىلىكتى. قازىردىڭ وزىندە ويىلعا, اۋىلعا ءشوپ تاسۋدى قولعا الدىق. سەبەبى, بۇرىنعى جۇمساق قىسقا ۇيرەنىپ قالعاندار نەمەسە جازدا مول پىشەن ءتۇسىرىپ الۋعا شاماسى كەلمەگەندەرگە جولدىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان ارزانداۋ باعامەن ءشوپ جەتكىزىپ بەرىپ تۇردىق, دەيدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە. اڭگىمە دەگەننەن شىعادى, ول قىس بويى جەكەندى مەن ساربيە اۋىلىنىڭ اراسىنداعى ون التى شاقىرىم جولدى دا ءوز تراكتورىمەن تەگىن تازارتۋدى موينىنا العان. سوندىقتان دا, ساربيەگە باراتىن جول سايراپ جاتاتىن كورىنەدى. مىنە, وسىنداي ىزگىلىكتى ىسىمەن, ادامي قادىر-قاسيەتىمەن بيىكتەن كورىنىپ جۇرگەن ازامات ويىل اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە دە بەلسەندى. وسىنىڭ بارلىعىن بىرەۋدىڭ كوزىنە تۇسەيىن دەپ جاسامايدى, بۇل ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمى.

جۇماباي جارىلعاسىن ۇلى ءوڭىر­دىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن قوعامدىق جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشىن وبلىس جانە اۋدان اكىمىنىڭ العىس حاتتارىمەن, «پارىز» رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىنا قاتىسقانى ءۇشىن ماراپاتتالعان, «التىن جۇرەكتىڭ» جۇلدەگەرى. ول سونداي-اق, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» جانە «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى» مەدالدارىنىڭ دا يەگەرى. وتباسى تىرلىگى دە اجارلى. جولداسى جۇما­گۇل ەكەۋى قولىنداعى اناسى ءجانبي­بىنى ۇكىلەپ كۇتىپ وتىرعانىن اۋىل­داستارى جاقسى بىلەدى. ءوزى ءتورت اعايىندى جىگىتتىڭ ءوزارا تاتۋلىعى دا مارقۇم اكەسى جارىلعاسىن مەن اناسى ءجانبيبى سالعان ىزگى داس­تۇردەن تامىر تارتاتىنى ءسوز­سىز. ال, بالالارىنىڭ ۇلكەنى نۇر­گۇل اقتوبە گۋمانيتارلىق كوللەد­جىندە, بەكجان مەن ديانا وبلىس ورتالىعىنداعى م.قۇسايىنوۆ اتىن­داعى دارىندى بالالار مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقيدى. مىنە, ەڭبەگىمەن ەلەنۋدىڭ ءبىز بىلەتىن مىسالى.

ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى, ويىل اۋدانى.