تاياۋدا جەكە قاعازدارىمدى قاراپ وتىرسام, كوزىمە ءبىر حات ءتۇستى. ونى ماعان وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى رەسەيگە كوشىپ كەتكەن جاقىن دوسىم ەۆگەني بليزنيۋكوۆ جازىپتى. حاتتا اركىمگە وي سالاتىنداي مىناداي جولدار بار: «جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋ, ۇيرەنۋ, ءتىپتى, سونشالىقتى قيىن بولادى-اۋ دەپ ەش ويلاماپپىن. وتان كىندىك قانىڭ تامعان جەر عانا ەمەس, سەنى اسىراپ, وسىرگەن ورتا ەكەنىن ناقتى ءىس جۇزىندە تۇسىنەسىڭ. وتكەننىڭ ءبارىن كەرى قايتارۋعا بولاتىن بولسا, مەن ەشبىر دە ويلانباس ەدىم. ءبىز بۇل جەردە بوتەن ادامدارمىز. ەڭ باستىسى, مۇندا ءوزىڭنىڭ ەشكىمگە كەرەگىڭ جوق ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. مەن بولسام ءبارىن باسقاشا ارماندايتىنمىن...».
ءيا, تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولۋى كەرەك, اتا-بابانىڭ سىرتقى باسا-كوكتەۋدەن اقتابان-شۇبىرىپ ءجۇرىپ امان قالعان جيدەلى-بايسىن جەرى, قۇت مەكەندى قازاقستان تەك قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, 140 ۇلت پەن ۇلىستىڭ جانە 17 ءدىني كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, جايلى قونىسى ءۇشىن ساقتالعان ەكەن. ياعني, ءبىز كوپ قۇرامدى قوعامبىز. سوندىقتان, ءبىز, ەڭ اۋەلى, قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. دەمەك, وسى زامانعى دۇنيەدە ءومىر ءسۇرۋ دەگەنىمىز – اشىق بولۋ جانە باسقا ۇلت وكىلدەرىنە, مادەنيەتتەر مەن دىندەرگە ءتوزىمدى بولۋ. بىلايشا ايتقاندا, «وزىڭە تىلەمەيتىندى وزگەگە جاساما» دەگەن قاراپايىم قاعيدانى ۇنەمى جادىمىزدا ۇستاعانىمىز ابزال.
مىنا ءبىر جاعدايدى دا قاپەردە ۇستاعان ءجون دەپ بىلەمىن. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ بىلاي دەگەنى بار: «ەسكە الساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان كەزدە قازاقتاردىڭ سانى 37 پايىزدى عانا قۇرايتىن. ەلىمىزدى قۋاتتى جانە كۇشتى ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن, ۇلتىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتار ەڭبەك ەتتى. مۇنى ۇمىتۋعا بولمايدى. تاۋەلسىزدىك – قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق جەڭىسى, ورتاق قۋانىشى. تاريحتىڭ جازۋىمەن قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. بىراق, بۇل – كەمشىلىك ەمەس, كەرىسىنشە, ەلىمىزدى ۇلتتىق وقشاۋلاۋدان قورعايتىن ماڭىزدى فاكتور. جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاقتاسۋعا باعىتتالعان يدەياسىن ۇستانۋعا مىندەتتى».
سايىپ كەلگەندە, ورنىقتىلىق احۋالدى ساقتاۋ – ءبىز ءۇشىن تەك تاكتيكالىق قانا ەمەس, ستراتەگيالىق ماقسات. ەگەر ەلدە ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم بولماسا ەشكىم دە ەكونوميكانى دامىتۋعا قارجى سالىپ جاتپايدى, ءوز كەزەگىندە بۇل ۇلكەن داعدارىستارعا اكەلىپ سوعار ەدى جانە وعان ناقتى مىسالدى الىستان ىزدەمەۋدىڭ دە قاجەتى جوق.
«بىرەۋگە قاراپ پىكىر ەت, بىرەۋگە قاراپ شۇكىر ەت», دەيدى حالقىمىز. پىكىر ەتسەك تە, شۇكىر ەتسەك تە ورىندى. ويتكەنى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل حالقىنىڭ تۇتاستىعىن نىعايتۋ باعىتىندا ۇزبەي اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىستارى ەلدىڭ ءمۇددەسىنە وراي جۇرگىزىلۋدە. وسى رەتتە, اسىرەسە, ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماڭىزى بولەك. ءوز قۇرامىنا 140 ەتنوستى بىرىكتىرەتىن بۇل اسسامبلەيانى بۇگىنگى كۇنى «كىشى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى» دەپ تە اتايدى. سەبەبى, اسسامبلەيا بارلىق ەتنوسارالىق قاتىناستار پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ تىكەلەي جولى مەن ناقتى تەتىگى بولىپ تانىلۋدا.
قازىر اسسامبلەيا قوعامداعى بىردەن-ءبىر تانىمال ۇيىمعا اينالىپ وتىر. 2007 جىلعى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار اسسامبلەيانىڭ بەدەلى مەن ساياسي سالماعىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. بۇگىنگى كۇندە تولىققاندى كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالعان اسسامبلەيا ەل پارلامەنتىنە توعىز دەپۋتات سايلاۋ قۇقىنا يە بولدى. وسىلايشا, اسسامبلەيا مەن پارلامەنت فراكتسيالارى ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم جانە ەتنيكاارالىق توزىمدىلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلىن بارىنشا نىعايتۋعا جانە ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق ستراتەگيالىق ماسەلەنى بىرلەسە وتىرىپ ىسكە اسىرۋدا.
سونىمەن بىرگە اسسامبلەيا قازىر ءۇش باستى مىندەتتى اتقارۋ ۇستىندە, ولار: قازاقستاندىق وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ, توزىمدىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى نىعايتۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ. ايتالىق, جىلدا 1 مامىردا, قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى اياسىندا وتەتىن «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جول كارتاسى», «ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» اتتى رەسپۋبليكالىق فەستيۆال, ىسكەر ەتنوس وكىلدەرىنىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىمەن قازاقستانعا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىستار ورنىقتىرۋ ءتاجىريبەلەرى, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» تاقىرىبىندا ۇيىمداستىرىلاتىن بايقاۋ سول مىندەتتەردى ورىنداۋ جولىنداعى اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.
بۇل ەرەكشە قۇرىلىم تۇپتەپ كەلگەندە قازاق جەرىندە مەكەندەپ جاتقان بارلىق ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنىڭ ويىنان شىعىپ, ولارعا قازاقستاندى ەكىنشى وتانىم دەپ قابىلداۋعا يگى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. رەسپۋبليكاداعى ورىس, كازاك, سلاۆيان ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى مۇشەسى اناتولي چەسنوكوۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا 4 ميلليونداي سلاۆيان ۇلتى وكىلدەرىنىڭ مۇددەلەرى تولىعىمەن قورعالعان, ويتكەنى, ول ءۇشىن جاقسى زاڭنامالىق بازا جاساقتالعان. «ەلباسى ءوز سوزىندە تۇردى. ول كىسى ەگەمەندىك العان تۇستا ايتقان سوزىمەن بۇگىنگى جاساپ جاتقان ىسىندە ەش الشاقتىق جوق. رەسپۋبليكاداعى جاعداي شىن مانىندە بارىمىزگە جايلى, سوندىقتان دا ەرىكتى قونىس اۋدارۋعا كومەكتەسۋدىڭ رەسەيلىك باعدارلاماسىنا قاراماستان قازاقستاننان جاپپاي كوشىپ جاتقاندار جوقتىڭ قاسى», دەي كەلە, ول ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن جاسىرمايدى.
راسىندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تمد اۋماعىنىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندە ورىن العان ەتنوسارالىق قاقتىعىستارعا, سونىمەن بىرگە, مەملەكەتارالىق جانە ىشكى كيكىلجىڭدەرگە جول بەرمەگەن بىردەن-ءبىر مەملەكەت باسشىسى. سوندىقتان, كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق ساياسات جۇرگىزۋدەگى قازاقستاننىڭ تەڭدەسسىز تاجىريبەسىن وزگەلەر دە پايدالانسا ۇتىلماسى انىق. مۇنى ەڭ الدىمەن سوڭعى كەزدەرى شوۆينيستىك پيعىلدارى بارىنشا قوزىپ جۇرگەندەر مەن يسلاموفوبيا بەل الىپ وتىرعان ەۋروپالىق ەلدەر قاپەرلەرىنە السا يگى بولار ەدى. ال بىزدەر ءۇشىن, وسىنداي سارا ساياسات, تۇپتەپ كەلگەندە, ادامداردىڭ تۇرمىس جاعدايلارىن ودان ءارى جاقسارتۋدىڭ, ەكونوميكاعا تۇراقتىلىق سيپات بەرۋدىڭ, جۇزەگە اسىپ جاتقان رەفورمالار مەن وزگەرىستەردىڭ كەرى كەتپەيتىنىنىڭ مىقتى تىرەگى جانە باستى كەپىلى سانالادى.
ارينە, ءتۇيىندى ماسەلەلەردەن دە ادا ەمەسپىز. جەكەلەگەن شەشىمدەر مەن اتقارىلعان ىستەر كەيبىر ادامداردىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. مىسالى, ءالى دە بولسا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايىن تەك قازاق تىلىندەگى ءباسپاسوز جازادى, قالعاندارىنىڭ «ونىڭ بىزگە قاتىسى جوق» دەگەن سىڭاي تانىتىپ, ۇندەمەيدى, دەپ سانايتىندار بارشىلىق. ەندى ءبىر پىكىرلەر, كەيبىر ماماندىقتار مەن كاسىپتەردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ كەرەكتىگى تالاپتارىن قويۋ ماسەلەسىن قارايتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ 23-بابىن كۇشىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالىنۋدا دەگەنگە سايادى. تۇرمىستا كەزدەسىپ قالاتىن نەبىر كيكىلجىڭدەرگە ساياسي استارلار بەرىلىپ, اسسامبلەيانىڭ ءرولىن تومەندەتۋگە تالپىناتىندار دا جوق ەمەس. ءيا, ءومىر بولعان سوڭ, ۇساق-تۇيەك كەيبىر تۇسىنبەۋشىلىكتەردىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى, ونداي جاعدايلار كەز كەلگەن, كەرەك دەسەڭىز ەڭ تاتۋ دەگەن وتباسىنىڭ وزىندە بولىپ تۇرادى ەمەس پە؟!
سوندىقتان دا ازاماتتار اراسىنداعى قاتىناستار سالاسىنداعى احۋالعا باعا بەرەر تۇستا وتە مۇقيات بولۋىمىز جانە اسا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ءبىر ساتتە دە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى, ونى ۇستاپ تۇرۋ الدەقايدا قيىن. بۇل – الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي شىندىق. ءوزارا الاۋىزدىق پەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەن. تىرشىلىك تەزىنە توتەپ بەرە الماي جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن ەلدەر قانشاما. ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الۋعا ءتيىسپىز.
وسى ءبىر جايتتاردى ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەرەكشە اتاي وتىرىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – وتىزدىققا باستايتىن ەڭ ابىرويلى, ەڭ مارتەبەلى جول» دەگەن بولاتىن. ءيا, ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن نىسانا بار. ول – وتىزدىققا ەنۋ نىساناسى. ونى ىسكە اسىرۋ ءوز قولىمىزدا. ول ءۇشىن اۋىزبىرشىلىكپەن ءارى تىنىمسىز تىرشىلىكپەن ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ۇستىمىزدەگى جىلعى 18 ساۋىردە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: بەيبىتشىلىك, رۋحانيات جانە كەلىسىم مادەنيەتى» تاقىرىبى بويىنشا استانا قالاسىندا وتەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا بۇل تۇرعىدا كەلەلى كەڭەس بولىپ, ايتۋلى شەشىمدەر قابىلدانارىنا سەنىم مول.
كەنجەبولات جولدىباي,
ساياساتتانۋشى, «باس رەداكتورلار كلۋبى»
قوعامدىق بىرلەستىگى پرەزيدەنتى.